(Pas Che Bayad Kard-26-Book Complete) Khitab Ba Padshah Islam Aali Hazrat Zahir Shah خطاب به پادشاہ اسلام اعلیحضرت ظاہرشاہ ابد الله بنصره

اے قبائے پادشاہی بر تو راست 

سایۂ تو خاکِ ما را کیمیاست !

خسروی را از وجودِ تو عیار 

سطوتِ تو مُلک و دولت را حصار !

از تو اے سرمایۂ فتح و ظفر 

تختِ احمد شاہ را شانے دگر !

سینہ ہا بے مہرِ تو ویرانہ بہ

 از دِل و از آرزو بیگانہ بہ !

Roman Urdu

Aey qaba-ye-padshahi bar tu raast

Saya-ye-tu khaak-e-ma ra keimiya-st !

Khusrawi ra az wajood-e-tu ayar

Satwat-e-tu mulk o daulat ra hisar !

Az tu aey sarmaya-e-fatah o zafar

Takht-e-Ahmad Shah ra shaane digar !

Seina-ha be-mihr-e-tu weerana bih

Az dil o az aarzu beigana bih !

English Translation

“O King! The royal robe of sovereignty fits your stature perfectly; and your protective shadow acts as an absolute alchemy for our humble dust!”

“The institution of monarchy gains its true worth and standard from your existence; and your majestic awe serves as an impregnable fortress for the realm and the state!”

“Because of you, O source of victory and triumph, the historic throne of Ahmad Shah Abdali has acquired a whole new dimension of glory!”

“The chests that are devoid of your love are better off being a deserted wasteland; it is far better for them to remain strangers to the heart and all its noble aspirations!”

Urdu

تشریح: نوجوان افغان بادشاہ محمد ظاہر شاہ کو خراجِ تحسین پیش کرتے ہوئے اور ان کی حوصلہ افزائی کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اے ظاہر شاہ! اللہ تعالیٰ نے تمہیں جس شاہی منصب پر فائز کیا ہے، یہ پادشاہی کا لباس (قبا) تمہاری قامت پر بالکل درست اور موزوں بیٹھا ہے، اور تمہاری عادلانہ حکمرانی کا یہ سایہ ہم جیسے محبت کرنے والے مصلحین کی خاک کے لیے اکسیر اور قیمتی ترین کیمیا کا اثر رکھتا ہے۔ سچی بادشاہت اور حاکمیت (خسروی) کو تمہاری نیک سیرت شخصیت کی وجہ سے ایک نیا معیار اور کسوٹی (عیار) ملی ہے، اور تمہارا یہ دبدبہ، رعب اور جاہ و جلال (سطوت) اس افغان مملکت اور حکومت کے استحکام کے لیے ایک مضبوط قلعے (حصار) کا کام کر رہا ہے جو اسے بیرونی خطرات سے محفوظ رکھتا ہے۔ تم افغانوں کے لیے کامیابی اور نصرت کا اصل سرمایہ ہو، اور تمہاری اس تخت نشینی سے افغان سلطنت کے بانی ‘احمد شاہ بابا’ کے تاریخی تخت کی عزت اور عظمت میں ایک اور شاندار اضافہ (شانے دگر) ہو گیا ہے۔ جو رعایا اپنے بادشاہ سے مخلص نہ ہو، اس پر تنبیہ کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ وہ دل اور سینے جو تمہاری محبت اور وفاداری سے خالی ہوں، ان کا اجڑ جانا اور ویران ہو جانا ہی بہتر ہے، بلکہ ایسے بے حس دلوں کا دنیا کی نیک تمناؤں اور اعلیٰ آرزوؤں سے بالکل ناواقف (بیگانہ) رہنا ہی ان کے حق میں اچھا ہے۔

Roman Urdu 

Naujawan Afghan badshah Muhammad Zahir Shah ko khiraj-e-tahseen peish karte hue aur un ki hawsala-afzayi karte hue Allama Iqbal farmate hain ke aey Zahir Shah! Allah Ta’ala ne tumhein jis shaahi mansab par faiz kiya hai, ye padshahi ka libas (qaba) tumhari qamat par bilkul durust aur mauzoon baitha hai, aur tumhari aadilane hukmrani ka ye saya ham jaise mohabbat karne wale muslihein ki khaak ke liye akseer aur qeemti tarein keimiya ka asar rakhta hai. Sachi badshahi aur hakmiyat (khusrawi) ko tumhari neik-seerat shakhsiyat ki wajah se ek naya meiyar aur kaswatee (ayar) mili hai, aur tumhara ye dabdaba, roab aur jaah o jalal (satwat) is Afghan mamlakat aur hukoomat ke istihkam ke liye ek mazboot qile (hisar) ka kaam kar raha hai jo use beirooni khatrat se mahfooz rakhta hai. Tum Afghanon ke liye kamyabi aur nusrat ka asl sarmaya ho, aur tumhari is takht-nasheeni se Afghan saltnat ke bani ‘Ahmad Shah Baba’ ke tareikhi takht ki izzat aur azmat mein ek aur shandar izafa (shaane digar) ho gaya hai. Jo ra’aya apne badshah se mukhlis na ho, us par tanbeeh karte hue Iqbal kehte hain ke wo dil aur seine jo tumhari mohabbat aur wafadari se khaali hon, un ka ujar jana aur weeran ho jana hi behtar hai, balke aise be-hiss dilon ka dunya ki neik tamannaon aur aala aarzuon se bilkul na-waqif (beigana) rehta hi un ke haq mein accha hai.

آنگوں تیغے کہ دارِی در کمر

 نِیم شب از تابِ او گردد سحر !

نیک مے دانم کہ تیغِ نادر است 

مَن چہ گویم باطنِ او ظاہر است !

حرفِ آوَرْدہ ام پذِیر از فقِیر

 رمزِ سُلطانی بگِیر از فَقِیر !

اے نگاہِ تو ز شاہِین تیز تر

 گِردِ اِیں مُلکِ خدادادی نگر !

Roman Urdu 

Aangoon teighe keh darei dar kamar

Neem-shab az taab-e-o gardeid sahar !

Neik may daanam keh teigh-e-Nadir ast

Man cheh goyam baatin-e-o Zahir ast !

Harf-e-aawarda am pazeir az faqeir

Ramz-e-sultani bageir az faqeir !

Aey nigah-e-tu zi shahein teiz-tar

Gird-e-een mulk-e-khudadadi nigar !

English Translation

“That water-gleaming, razor-sharp sword which hangs from your waist; possesses such brilliance that it can turn the darkness of midnight into bright dawn!”

“I know exceptionally well that this is the legendary sword of Nadir Shah; what more can I say, for its inner sharpness is completely manifest in Zahir!”

“Accept these words of passionate wisdom that I have brought to you as a dervish; and learn the true secrets of sovereign statecraft from this humble mystic!”

“O you, whose strategic vision is sharper than that of the royal falcon (Shaheen); cast your protective gaze all around this God-given realm!”

Urdu 

تشریح: بادشاہ کی شجاعت اور وراثت کا تذکرہ کرتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ یہ جو پانی کی طرح چمکدار اور جوہردار تلوار (آنگوں تیغ) تیری کمر سے لٹک رہی ہے، یہ اتنی غازیانہ ہے کہ اس کی چمک کی ہیبت آدھی رات کے اندھیرے کو بھی صبح کے اجالے میں بدلنے کی طاقت رکھتی ہے۔ میں یہ بات بہت اچھی طرح جانتا ہوں کہ یہ تلوار تمہارے شہید والد ‘محمد نادر شاہ’ کی ہے؛ یہاں علامہ اقبال نے خوبصورت ایہام استعمال کیا ہے کہ اس تلوار کا باطن یعنی اس کی کاٹ اور جوہر، خود اس کے وارث یعنی پادشاہ ‘ظاہر شاہ’ کی ذات میں بالکل صاف ظاہر اور عیاں ہے۔ آگے بڑھ کر اقبال درویشانہ مان کے ساتھ فرماتے ہیں کہ اے ظاہر شاہ! میں مادی خزانوں کا طالب نہیں، بلکہ محبت اور حکمت کی سچی باتیں (حرف) لے کر تمہاری بارگاہ میں آیا ہوں، ایک فقیر اور قلندر کے اس تحفے کو قبول کرو، اور مجھ جیسے درویش سے سچی بادشاہت کے وہ باطنی راز (رمزِ سلطانی) سیکھو جو کسی مادی کتاب میں نہیں ملتے۔ تمہاری سیاسی اور فکری نظر تو میرے پسندیدہ پرندے ‘شاہین’ کی نگاہ سے بھی زیادہ تیز اور دور اندیش ہے؛ لہذا اپنی اس دانا نظر کو استعمال کرو اور اس اللہ کی دی ہوئی افغان سلطنت (ملکِ خداداد) کے چاروں طرف پھیلے ہوئے جغرافیائی اور نظریاتی حالات پر گہری نظر رکھو تاکہ دشمن گھات نہ لگا سکے۔

Roman Urdu 

Badshah ki shuja’at aur warasat ka tazkera karte hue Iqbal farmate hain ke ye jo pani ki tarah chamkadar aur jauhardar talwar (aangoon teigh) teri kamar se latak rahee hai, ye itni ghaziyana hai ke us ki chamak ki haibat aadhi raat ke andheire ko bhi subah ke ujale mein badalne ki taqat rakhtee hai. Mein ye baat bohat acchi tarah jaanta hoon ke ye talwar tumhare shaheed walid ‘Muhammad Nadir Shah’ ki hai; yahan Allama Iqbal ne khoobsoorat eyham istemal kiya hai ke is talwar ka baatin yani us ki kaat aur jauhar, khud us ke waris yani padshah ‘Zahir Shah’ ki zaat mein bilkul saaf zahir aur ayan hai. Aage barh kar Iqbal darweishana maan ke saath farmate hain ke aey Zahir Shah! Mein maadi khazanon ka talib nahi, balke mohabbat aur hikmat ki sachi baatein (harf) le kar tumhari bargaah mein aaya hoon, ek faqeir aur qalandar ke is tuhfe ko qabool karo, aur mujh jaise darweish se sachi badshahi ke wo baatni raaz (ramz-e-sultani) seekho jo kisi maadi kitab mein nahi milte. Tumhari siyasi aur fikri nazar to meire pasandeda parinde ‘Shahein’ ki nigah se bhi zyada teiz aur door-andesh hai; lihaza apni is dana nazar ko istemal karo aur is Allah ki dee hui Afghan saltnat (mulk-e-khudadad) ke charon taraf phaile hue joghrafiyayi aur nazariyati halat par gheiree nazar rakho taake dushman ghaat na laga sake.

اِیں کہ مے بِینِیم از تقدِیرِ کِیست ؟ 

چِیسٹ آں چِیزے کہ مے بایَست و نِیست ؟

روز و شب آئِینۂ تدبِیرِ ماست 

روز و شب آئِینۂ تقدِیرِ ماست !

با تو مے گویم اے جَوانِ سخت کوش

 چِیست فردا ؟ دُخترِ اِمروز و دوش !

ہر کہ خود را صاحِبِ اِمروز کرد 

گِردِ او گردد سِپہرِ گِرد گِرد !

Roman Urdu 

Een keh may beeneim az taqdeer-e-keist ?

Cheist aan cheize keh may bayast o neist ?

Roz o shab aaeina-e-tadbeer-e-ma-st

Roz o shab aaeina-e-taqdeer-e-ma-st !

Ba tu may goyam aey jawan-e-sakht-kosh

Cheist farda ? Dukht-e-imroz o dosh !

Har keh khud ra sahib-e-imroz kard

Gird-e-o gardad sipehr-e-gird-gird !

English Translation

“This political state of the world which we witness, by whose destiny was it ordained? And what is that vital element which ought to have been present, yet is utterly missing?”

“The cycle of day and night serves as the clear mirror of our human effort; and this same day and night acts as the reflection of our ultimate destiny!”

“I reveal this truth to you, O hardworking and resilient youth! What is tomorrow (the future)? It is nothing but the direct daughter of today (present) and yesterday (past)!”

“Whosoever successfully masters and conquers his ‘Today’; around his command revolves this entire dust-laden, rotating firmament of heaven!”

Urdu 

تشریح: زمانے کی رفتار اور امتِ مسلمہ کے موجودہ زوال پر گہرا فلسفیانہ سوال اٹھاتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ یہ جو کائنات اور مسلم دنیا کا نقشہ ہم اپنی آنکھوں سے دیکھ رہے ہیں، یہ آخر کس کی تقدیر کا لکھا ہے؟ اور وہ کون سی ایسی بنیادی اور اہم چیز (ایمان و خودی) ہے جو ہمارے پاس ہونی تو لازمی چاہیے تھی مگر افسوس کہ آج وہ موجود نہیں ہے؟ یاد رکھو کہ یہ دن اور رات کی گردش (روز و شب) ہماری انسانی محنت، منصوبہ بندی اور تدبیر کا آئینہ دار ہے، اور یہی گردش بعد میں ہماری قومی تقدیر کا آئینہ بن کر سامنے آتی ہے۔ اے جفاکش، محنتی اور باہمت نوجوان بادشاہ (جوانِ سخت کوش)! میں تجھے کائنات کا ایک اٹل قانون بتاتا ہوں کہ یہ آنے والا کل (مستقبل یا فردا) کوئی الگ چیز نہیں ہے، بلکہ یہ موجودہ دور (حال) اور گزرے ہوئے کل (ماضی) کی ہی بیٹی ہے؛ یعنی جیسا تمہارا ماضی اور حال ہوگا، ویسا ہی تمہارا مستقبل جنم لے گا۔ دنیا میں جو قوم یا جو انسان اپنے ‘آج’ (حال) کو پہچان کر اس کا مالک بن جاتا ہے اور وقت کو اپنے قابو میں کر لیتا ہے (صاحبِ امروز)، تو یہ سراپا غبار اور چکر کاٹنے والا گول آسمان (سپہرِ گرد گرد) بھی اس کی مرضی کے مطابق گھومنے لگتا ہے اور تقدیرِ الٰہی اس مردِ مومن کی تدبیر کے تابع ہو جاتی ہے۔

Roman Urdu 

Zamaney ki raftar aur ummat-e-Muslimah ke maujooda zawal par gehra falsafiyana sawal uthate hue Allama Iqbal farmate hain ke ye jo kainat aur Muslim dunya ka naqsha ham apni aankhon se dekh rahe hain, ye aakhir kis ki taqdeer ka likha hai? Aur wo kon si aisi bunyadi aur aham cheiz (eimaan wa khudi) hai jo hamare paas honi to lazmi chahiye thi magar afsoos ke aaj wo maujood nahi hai? Yaad rakho ke ye din aur raat ki gardish (roz o shab) hamari insani mehnat, mansoba-bandi aur tadbeer ka aaeina-dar hai, aur yehi gardish baad mein hamari qaumi taqdeer ka aaeina ban kar saamne aatee hai. Aey jafakash, mehnati aur ba-himmat naujawan badshah (jawan-e-sakht-kosh)! Mein tujhe kainat ka ek atal qanoon batata hoon ke ye aane wala kal (mustaqbil ya farda) koi alag cheiz nahi hai, balke ye maujooda daur (haal) aur guzre hue kal (maazi) ki hi beitee hai; yani jaisa tumhara maazi aur haal hoga, waisa hi tumhara mustaqbil janam le ga. Dunya mein jo qaum ya jo insan apne ‘aaj’ (haal) ko pehchan kar us ka malik ban jata hai aur waqt ko apne qaboo mein kar leta hai (sahib-e-imroz), to ye sarapa ghubar aur chakar kaatne wala gol aasman (sipehr-e-gird-gird) bhi us ki marzi ke mutabiq ghoomne lagta hai aur taqdeer-e-Ilahi us mard-e-momin ki tadbeer ke tabei ho jatee hai.

او جہانِ رنگ و بو را آبروست 

دوش از و، اِمروز از و، فردا از اوست !

مَردِ حق سرمایۂ روز و شب است 

زاں کہ او تقدِیرِ خود را کوکب است !

بندۂ صاحب نظر پیرایۂ اُمَم

 چشمِ او بِینائے تقدِیرِ اُمَم !

از نگاہش تیز تر شمشیرِ نِیست

 ما ہمہ نخچِیر ! او نخچِیر نِیست !

Roman Urdu 

O jahan-e-rang o boo ra aabrost

Dosh az o, imroz az o, farda az o-st !

Mard-e-haq sarmaya-e-roz o shab ast

Zan keh o taqdeer-e-khudi ra kaukab ast !

Banda-e-sahib-nazar peiraya-e-umam

Chashm-e-o beenaye taqdeer-e-umam !

Az nigah-ash teiz-tar shamsheire neist

Ma hama nakhcheir ! O nakhcheir neist !

English Translation

“He (the man of truth) is the ultimate honor and dignity of this vibrant world of color and fragrance; the past belongs to him, the present is his, and the future is his alone!”

“The true Man of God is the real treasure of time and the universe; because he himself acts as the guiding star of his own destiny!”

“A visionary, enlightened dervish is the true ornament and leader of nations; and his inner eye is capable of foreseeing the destiny of entire civilizations!”

“There is no steel sword in the world sharper than his piercing gaze; we all are merely helpless prey to circumstances, but he is never a prey!”

Urdu 

تشریح: مردِ حق اور سچے بندۂ مومن کی کائنات میں بادشاہت بیان کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ جو انسان وقت پر غالب آ جاتا ہے، اس کا وجود اس مادی کائنات (جہانِ رنگ و بو) کے لیے باعثِ عزت و آبرو بن جاتا ہے۔ تاریخ گواہ ہے کہ گزرا ہوا کل (ماضی) بھی اسی کا تھا، موجودہ دور (حال) بھی اسی کا ہے، اور آنے والا کل (مستقبل) بھی صرف اسی کے نام رہے گا۔ ایسا سچا مردِ حق دراصل زمانے کی اس گردش (روز و شب) کا اصل سرمایہ اور روح ہے؛ کیونکہ وہ اپنی تقدیر بدلنے کے لیے ستاروں کی چال کا محتاج نہیں ہوتا، بلکہ اس کا اپنا ایمان اور ارادہ ہی اس کی تقدیر کا چمکتا ہوا ستارہ (کوکب) بن جاتا ہے۔ ایسا اللہ والا اور بصیرت رکھنے والا انسان (بندۂ صاحب نظر) قوموں کے لیے حسن، زینت اور سچا رہنما (پیرایۂ امم) ہوتا ہے، اور اللہ اسے وہ نورِ فراست دیتا ہے کہ اس کی باطنی آنکھ قوموں اور سلطنتوں کے عروج و زوال اور ان کی تقدیر کا پہلے سے مشاہدہ کر لیتی ہے۔ اس جہانِ فانی میں لوہے کی بنی ہوئی کوئی تیز ترین تلوار بھی اس کی ایک فیصلہ کن اور کاری نگاہ کی تیزی کا مقابلہ نہیں کر سکتی؛ ہم جیسے عام دنیا دار انسان تو حالات کے رحم و کرم پر جینے والے محض بے بس شکار (نخچیر) ہیں، مگر وہ سچا قلندر حالات کا شکار کبھی نہیں بنتا بلکہ وہ خود حالات کا رخ موڑنے والا شکاری ہوتا ہے۔

Roman Urdu 

Mard-e-haq aur sacche banda-e-momin ki kainat mein badshahi bayan karte hue Allama Iqbal farmate hain ke jo insan waqt par ghalib aa jata hai, us ka wajood is maadi kainat (jahan-e-rang o boo) ke liye bais-e-izzat wa aabroo ban jata hai. Tareekh gawah hai ke guzra hua kal (maazi) bhi usi ka tha, maujooda daur (haal) bhi usi ka hai, aur aane wala kal (mustaqbil) bhi sirf usi ke naam rahe ga. Aisa saccha mard-e-haq darasl zamane ki is gardish (roz o shab) ka asl sarmaya aur rooh hai; kyunke wo apni taqdeer badalne ke liye sitaron ki chaal ka muhtaj nahi hota, balke us ka apna eimaan aur irada hi us ki taqdeer ka chamakta hua sitara (kaukab) ban jata hai. Aisa Allah wala aur baseerat rakhne wala insan (banda-e-sahib-nazar) qaumon ke liye husn, zeinat aur saccha rahnuma (peiraya-e-umam) hota hai, aur Allah use wo noor-e-farasat deta hai ke us ki baatni aankh qaumon aur saltnaton ke urooj wa zawal aur un ki taqdeer ka pehle se mushahada kar leitee hai. Is jahan-e-fani mein lohe ki banee hui koi teiz tarein talwar bhi us ki ek feisla-kun aur karee nigah ki teizi ka muqabla nahi kar saktee; ham jaise aam dunya-dar insan to halat ke rahm o karam par jeine wale mahz be-bas shikar (nakhcheir) hain, magar wo saccha qalandar halat ka shikar kabhi nahi banta balke wo khud halat ka rukh morne wala shikari hota hai.

لرزَد از اندِیشۂ آں پُختہ کار 

حادثات اندر بُطُونِ روزگار !

چوں پدر اَہلِ ہُنَر را دوست دار

 بندۂ صاحِب نظر را دوست دار !

بچوں آں خُلد آشِیاں بیدار زِی

 سخت کوش و پُر دَم و کرّار زِی !

مے شناسِی معنیِ کرّار چِیست ؟ 

اِیں مَقام از مَقاماتِ عَلِی است !

Roman Urdu 

Larzad az andeisha-e-aan pukhta-kaar

Hadisat andar butoon-e-rozgar !

Choon padar ahl-e-hunar ra doost daar

Banda-e-sahib-nazar ra doost daar !

Ba-choon aan khuld-ashiyan bidaar zee

Sakht-kosh o pur-dam o Karrar zee !

May shinasi ma’ni-e-Karrar cheist ?

Een maqam az maqamaat-e-Ali ast !

English Translation

“From the deep, penetrating thoughts of that experienced and mature dervish; even those future calamities which are still hidden within the womb of time begin to tremble!”

“Just like your noble father, maintain a deep love for the talented people of skill; and cherish the companionship of the visionary men of God!”

“Live your life wide awake, fully vigilant, just like that heaven-abode martyred king (Nadir Shah); live with unyielding resilience, endless stamina, and courageous chivalry (Karrar)!”

“Do you truly comprehend what the inner meaning of being ‘Karrar’ is? This is one of the highest spiritual and martial stations of Imam Ali!”

Urdu 

تشریح: صاحبِ بصیرت انسان کی فکری ہیبت کا نقشہ کھینچتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ اس منجھے ہوئے اور تجربہ کار مردِ مومن (پختہ کار) کی دور اندیش فکر اور نظر کا یہ عالم ہوتا ہے کہ وہ بڑے سے بڑے حادثات اور انقلابات جو ابھی زمانے کے پیٹ (بطونِ روزگار) میں چھپے ہوتے ہیں اور دنیا ان سے بے خبر ہوتی ہے، وہ حادثات بھی اس کے افکار کے سامنے کانپ اٹھتے ہیں کیونکہ وہ ان کا قبل از وقت علاج جانتا ہے۔ ظاہر شاہ کو ان کے والد شہیدِ ملت پادشاہ محمد نادر شاہ کی یاد دلاتے ہوئے علامہ اقبال نصیحت فرماتے ہیں کہ اے ظاہر شاہ! اپنے مرحوم باپ کی خوبصورت روایت کو برقرار رکھتے ہوئے علم، فن اور کمال رکھنے والے ہنر مندوں (اہلِ ہنر) کی قدر کرو، ان سے محبت رکھو اور اللّٰہ کے سچے، پاکباز اور بصیرت والے نیک بندوں کی صحبت کو اپنا شعار بناؤ۔ اپنے اس جنت نصیب (خلد آشیاں) باپ کی طرح ہمیشہ بیدار مغز، ہوشیار اور چوکنا زندگی گزارو، کٹھن حالات میں سخت محنت (سخت کوش) کرو، کبھی نہ تھکنے والے جذبے (پردَم) کے ساتھ جیو اور میدانِ سیاست و جہاد میں ‘کرّار’ بن کر زندگی بسر کرو۔ کیا تم جانتے ہو کہ اس لفظ ‘کرّار’ کا حقیقی مطلب اور گہرائی کیا ہے؟ یاد رکھو، یہ محض ایک لفظ نہیں بلکہ یہ شیرِ خدا، دامادِ مصطفیٰ حضرت علی کرم اللہ وجہہ کے ان گنت اعلیٰ ترین جہادی اور روحانی مقامات و صفات میں سے ایک عظیم مرتبہ ہے جس کا مطلب ہے میدانِ جنگ میں پیچھے ہٹ کر دشمن پر دلیری سے بار بار بھرپور حملہ کرنا۔

Roman Urdu

Sahib-e-baseerat insan ki fikri haibat ka naqsha kheinchte hue Iqbal farmate hain ke us munjhe hue aur tajriba-kar mard-e-momin (pukhta-kaar) ki door-andesh fikr aur nazar ka ye aalam hota hai ke wo bade se bade hadisat aur inqilabath jo abhi zamane ke peit (butoon-e-rozgar) mein chhupe hote hain aur dunya un se be-khabar hotee hai, wo hadisat bhi us ke afkar ke saamne kaamp uthte hain kyunke wo un ka qabl-az-waqt ilaj jaanta hai. Zahir Shah ko un ke walid shaheed-e-millat padshah Muhammad Nadir Shah ki yaad dilate hue Allama Iqbal naseehat farmate hain ke aey Zahir Shah! Apne marhoom baap ki khoobsoorat riwayat ko barqarar rakhte hue ilm, fann aur kamal rakhne wale hunar-mandon (ahl-e-hunar) ki qadr karo, un se mohabbat rakho aur Allah ke sacche, pakbaz aur baseerat wale neik bandon ki sohbat ko apna sha’ar banao. Apne is jannat-naseeb (khuld-ashiyan) baap ki tarah hameisha bidaar-maghz, hoshiyar aur chokanna zindagi guzaro, kathan halat mein sakht mehnat (sakht-kosh) karo, kabhi na thakne wale jazbe (pur-dam) ke saath jiyo aur meidan-e-siyasat wa jihad mein ‘Karrar’ ban kar zindagi basar karo. Kya tum jaante ho ke is lafz ‘Karrar’ ka haqeeqi matlab aur gheirai kya hai? Yaad rakhon, ye mahz ek lafz nahi balke ye Sheir-e-Khuda, Damad-e-Mustafa Hazrat Ali (K.W) ke an-gunt aala tarein jihadi aur roohani maqamaat wa sifat mein se ek azeim martaba hai jis ka matlab hai meidan-e-jang mein peiche hat kar dushman par daleeri se baar baar bharpoor hamla karna.

اُمّتاں را در جہانِ بے ثبات 

نِیسٹ مُمکِن جُز بہ کرّارِی حیات !

سرگزشتِ آلِ عثمان را نگر

 از فریبِ غربِیاں خُونِیں جگر !

داشتند تا ز کرّارِی نصِیبے دیگر 

در جہانِ دِیگر عَلَم افراشتند !

مُسلِمِ ہِندِی چرا مِیداں گذاشت ؟

 ہِمّتِ او بُوئے کرّارِی نداشت !

Roman Urdu 

Ummatan ra dar jahan-e-be-thabat

Neist mumkin juz ba Karrari hayat !

Sargasht-e-Aal-e-Usman ra nigar

Az fareib-e-gharbiyan khoonein-jigar !

Daashtand ta zi Karrari naseibe digar

Dar jahan-e-digar alam afraashtand !

Muslim-e-Hindi chera meidan guzasht ?

Himmat-e-o boo-ye-Karrari nadaasht !

English Translation

“For nations living within this unstable, transient world; survival and honorable life are absolutely impossible without adopting the spirit of offensive resistance (Karrari)!”

“Look closely at the tragic history of the Ottoman dynasty (the Turks); whose hearts bleed as a direct result of the deceptive snares of the Western powers!”

“As long as those Ottomans possessed a healthy portion of that glorious Karrari spirit; they kept unfurling their triumphant banners across new worlds!”

“Why did the Muslim of the Indian Subcontinent abandon the battlefield of freedom? Because his depleted courage no longer carried even the faint scent of Karrari!”

Urdu 

تشریح: اقوامِ عالم کی بقا اور زندگی کا حتمی اور آخری قانون واضح کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس فانی، مٹ جانے والی اور بے ثبات دنیا (جہانِ بے ثبات) میں محکوم اور کمزور قوموں کے لیے عزت کے ساتھ زندہ رہنا ‘کرّاری’ یعنی جرات، بہادری اور مسلسل جدوجہد کے بغیر کسی صورت ممکن ہی نہیں ہے۔ اگر تمہیں میری بات پر یقین نہ آئے تو تاریخ کا مطالعہ کرو اور ترکی کے عثمانی سلاطین (آلِ عثمان) کی عبرت ناک داستان پر نظر ڈالو، جو پہلی جنگِ عظیم کے بعد ان عیار مغرب والوں اور اہلِ یورپ (غربیاں) کے مکر و فریب، جھوٹے وعدوں اور دھوکے کا شکار ہو کر آج تک مصیبت اور شدید تڑپ (خونیں جگر) میں مبتلا ہیں اور ان کی خلافت ٹکڑے ٹکڑے کر دی گئی۔ ترکوں کے ماضی کا تذکرہ کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ جب تک ان ترکوں کے اندر حیدری شجاعت اور پے در پے وار کرنے کی دلیری (کرّاری) کا جذبہ زندہ تھا، تب تک انہوں نے دنیا کے نئے سے نئے براعظموں اور علاقوں میں اسلام کا پرچم پوری شان سے لہرایا (علم افراشتند) اور کوئی طاقت ان کے سامنے نہ ٹھہر سکی۔ اس کے برعکس، برصغیر پاک و ہند کے مسلمان (مسلمِ ہندی) کا المیہ دیکھو کہ وہ انگریزوں کی غلامی میں آ کر میدانِ سیاست اور آزادی کی جنگ سے کیوں پیچھے ہٹ گیا اور اس نے میدان کیوں چھوڑ دیا (میداں گذاشت)؟ اس کی واحد وجہ یہ تھی کہ اس برصغیر کے مسلمان کی ہمت اور غیرت اب بالکل ختم ہو چکی تھی، اور اس کے اندر دلیری اور غیرتِ حیدری کی معمولی سی خوشبو (بوئے کرّاری) بھی باقی نہیں رہی تھی جس کی وجہ سے وہ غلامی کی دلدل میں جا گرا۔ لہذا اے ظاہر شاہ! تم مغربیوں کے دھوکے سے بچنا اور اپنی افغان قوم میں اس کرّاری کے جذبے کو ہمیشہ زندہ رکھنا۔

Roman Urdu 

Aqwam-e-aalam ki baqa aur zindagi ka hatmi aur aakhri qanoon wazih karte hue Allama Iqbal farmate hain ke is fani, mit jaane wali aur be-thabat dunya (jahan-e-be-thabat) mein mahkoom aur kamzoor qaumon ke liye izzat ke saath zinda rehna ‘Karrari’ yani jurat, bahadari aur musalsal jadodahd ke broughair kisi surat mumkin hi nahi hai. Agar tumhein meri baat par yaqeen na aaye to tareekh ka mutali’a karo aur Turki ke Usmani salateen (Aal-e-Usman) ki ibrat-nak dastan par nazar dalo, jo pehli jang-e-azeim ke baad in ayar Maghrib walon aur ahl-e-Europe (gharbiyan) ke makr o fareib, jhoote wa’adon aur dhoke ka shikar ho kar aaj tak museebat aur shadeid tarap (khoonein-jigar) mein mubtala hain aur un ki khilafat tukre tukre kar dee gayee. Turkon ke maazi ka tazkera karte hue Iqbal kehte hain ke jab tak in Turkon ke andar Haidari shuja’at aur pay-dar-pay waar karne ki daleeri (Karrari) ka jazba zinda tha, tab tak unhon ne dunya ke naye se naye bar-e-azam-on aur ilaqon mein Islam ka parcham poori shaan se lahraya (alam afraashtand) aur koi taqat un ke saamne na tather sakee. Is ke bar-aks, bar-asagheer Paak o Hind ke Musalman (Muslim-e-Hindi) ka almiya dekho ke wo Angrezon ki ghulami mein aa kar meidan-e-siyasat aur aazaadi ki jang se kyun peiche hat gaya aur us ne meidan kyun choor diya (meidan guzasht)? Us ki wahid wajah ye thi ke is bar-asagheer ke Musalman ki himmat aur ghairat ab bilkul khatm ho chukee thi, aur us ke andar daleeri aur ghairat-e-Haidari ki mamooli si khushboo (boo-ye-Karrari) bhi baqi nahi rahee thi jis ki wajah se wo ghulami ki daldal mein ja gira. Lihaza aey Zahir Shah! Tum Maghrib-iyon ke dhoke se bachna aur apni Afghan qaum mein is Karrari ke jazbe ko hameisha zinda rakhna.

مُشتِ خاکش آنچنان گردِیدہ سرد 

گرمِی آوازِ مَن کارے نَکرد !

ذکر و فکرِ نادِری در خُونِ تُست 

قاہِری با دِلبَرِی در خُونِ تُست !

اے فروغِ دِیدۂ بَرنا و پِیر 

سرِّ کار از ہاشِم و محمود گِیر !

ہم از آں مَردے کہ اندر کوہ و دشت

 حق ز تیغِ او بلند آوازہ گشت !

Roman Urdu 

Musht-e-khaak-ash aanchunan gardeida sard

Garmi-e-aawaz-e-man kaare nakard !

Zikr o fikr-e-Nadir-e dar khoon-e-tust

Qaheri ba dilbari dar khoon-e-tust !

Aey furogh-e-deida-e-barna wa peer

Sirr-e-kaar az Hashim wa Mahmood geir !

Ham az aan marde keh andar koh o dasht

Haq zi teigh-e-o buland-aawaza gasht !

English Translation

“The handful of dust of this nation has grown so cold and lifeless; that even the fiery warmth of my poetic voice failed to leave an impact on it!”

“The strategic vision and legacy of Nadir Shah flow natively within your veins; the majestic authority intertwined with loving benevolence is embedded in your blood!”

“O you, who are the light of the eyes of both the young and the old; learn the deep secrets of governance and administration from Hashim and Mahmood!”

“Also seek counsel from that great man (General Shah Wali Khan), through whose sword in the mountains and deserts; the voice of truth and justice became echoed and renowned!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال اپنی قوم کی عمومی بے حسی پر رنج و غم کا اظہار کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ عام مسلمانوں کی مشتِ خاک (وجود) اس قدر سرد اور افسردہ ہو چکی ہے کہ مصلحانہ تڑپ سے بھری ہوئی میری پرجوش آواز کی گرمی بھی ان پر کوئی اثر نہ کر سکی۔ لیکن اے ظاہر شاہ! مجھے تم سے بڑی امیدیں ہیں کیونکہ تمہارے شہید والد محمد نادر شاہ کا تدبر، فکر اور جنگی فلسفہ تمہاری رگوں میں خون بن کر دوڑ رہا ہے، اور دشمن کے لیے دبدبہ (قاہری) اور رعایا کے لیے شفقت (دلبری) کا یہ حسین امتزاج تمہاری فطرت کا حصہ ہے۔ تم افغان قوم کے بوڑھوں اور جوانوں کی آنکھوں کا تارا اور ان کی امیدوں کا مرکز ہو۔ سلطنت کو چلانے اور ملکی معاملات کو سنبھالنے کے باطنی رموز (سرِّ کار) اپنے شفیق چچاؤں، سردار محمد ہاشم خان اور شاہ محمود خان سے سیکھو جو سرد و گرم چشیدہ ہیں۔ اس کے ساتھ ساتھ، اپنے دوسرے چچا جنرل شاہ ولی خان (فاتح کابل) کے تجربات سے بھی فائدہ اٹھاؤ، جس کی شجاعت اور تلوار کی بدولت افغانستان کے پہاڑوں اور میدانوں میں حق اور سچائی کا بول بالا ہوا اور ملک کو امن نصیب ہوا۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal apni qaum ki umumi be-hissi par ranj o gham ka izhar karte hue farmate hain ke aam Musalmanon ki musht-e-khaak (wajood) is qadr sard aur afsurda ho chukee hai ke muslihana tarap se bharee hui meri pur-josh aawaz ki garmi bhi un par koi asar na kar sakee. Lekin aey Zahir Shah! Mujhe tum se baree umeidein hain kyunke tumhare shaheed walid Muhammad Nadir Shah ka tadabbur, fikr aur jangi falsafa tumhari ragon mein khoon ban kar daor raha hai, aur dushman ke liye dabdaba (qaheri) aur ra’aya ke liye shafqat (dilbari) ka ye hasein imtizaj tumhari fitrat ka hissa hai. Tum Afghan qaum ke boorhon aur jawanon ki aankhon ka tara aur un ki umeidon ka markaz ho. Saltnat ko chalane aur mulki ma’amlat ko sambhalne ke baatni رموز (sirr-e-kaar) apne shafeeq chachaon, Sardar Muhammad Hashim Khan aur Shah Mahmood Khan se seekho jo sard o garm chasheeda hain. Is ke saath saath, apne doosre chacha General Shah Wali Khan (Fateh-e-Kabul) ke tajribat se bhi faida uthao, jis ki shuja’at aur talwar ki badolat Afghanistan ke pahadon aur meidano mein haq aur sachai ka bol bala hua aur mulk ko amn naseeb hua.

روز با شب ہا تپِیدَن مے تواں 

عصرِ دِیگر آفریدَن مے تواں !

صد جہانِ باقِی است در قرآن ہَنُوز 

اندر آیاتش یکے خود را بسوز !

باز اَفغان را از آں سوزے بدہ 

عصرِ او را صُبحِ نَوروزے بدہ !

ملّتِ گُم گشتۂ کوہ و کمر

 از جبِینش دِیدہ ام چِیزے دِگر !

Roman Urdu 

Roz ba shab-ha tapeidan may tawan

Asr-e-digar aafreidan may tawan !

Sad jahan baqi-st dar Quran hanooz

Andar aayat-ash yake khudi ra basoz !

Baz Afghan ra az aan soze badeh

Asr-e-o ra subh-e-nau-roze badeh !

Millat-e-gum-gashta-e-koh o kamar

Az jabeen-ash deida am cheize digar !

English Translation

“Through continuous restlessness and striving day and night; it is entirely possible to create a whole new historical era!”

“There are still hundreds of unrevealed worlds preserved within the depths of the Quran; burn yourself for a moment within the spiritual fire of its verses!”

“Then, bestow a portion of that divine fire upon the Afghan nation; and grant their current era the bright light of a new dawn!”

“This scattered nation that resides amid the rugged mountains and valleys; I have envisioned a completely transformative destiny written upon its forehead!”

Urdu 

تشریح: اقبال نوجوان بادشاہ میں انقلابی روح پھونکتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگر رات دن لگاتار تڑپا جائے اور مسلسل جدوجہد کو اپنا شعار بنا لیا جائے، تو موجودہ زوال کو ختم کر کے ایک بالکل نیا اور روشن زمانہ تخلیق کیا جا سکتا ہے۔ مسلمانوں کے عروج کی اصل چابی قرآن ہے؛ قرآنِ کریم کے باطنی علوم اور رہنمائی میں ابھی سیکڑوں ایسے جہان پوشیدہ ہیں جو دنیا کے سامنے آنا باقی ہیں۔ تم کچھ دیر کے لیے قرآن کی آیات کے انقلابی سوز اور تپش میں اپنی خودی کو پگھلاؤ تاکہ تم پر کائنات کے راز کھلیں۔ جب تمہیں وہ قرآنی سوز حاصل ہو جائے، تو اس باطنی آگ اور جذبے کا کچھ حصہ اپنی افغان قوم کے دلوں میں بھی منتقل کر دو، تاکہ ان کا یہ پسماندہ دور ایک نئی صبح (صبحِ نوروز) کے اجالے میں بدل جائے۔ یہ افغان قوم جو اس وقت پہاڑوں اور وادیوں میں بکھری ہوئی اور دنیا کی نظروں سے اوجھل ہے، میں نے بصیرت کی آنکھ سے اس کی پیشانی پر ایک زبردست اور عظیم الشان تمدن کے آثار دیکھے ہیں جو دنیا کو حیران کر دے گا۔

Roman Urdu 

Iqbal naujawan badshah mein inqilabi rooh phoonkte hue farmate hain ke agar raat din lagatar tarpa jaye aur musalsal jadodahd ko apna sha’ar bana liya jaye, to maujooda zawal ko khatm kar ke ek bilkul naya aur roshan zamana takhleeq kiya ja sakta hai. Musalmanon ke urooj ki asl chabi Quran hai; Quran-e-Kareim ke baatni uloom aur rahnumai mein abhi seikron aise jahan poshida hain jo dunya ke saamne aana baqi hain. Tum kuch deir ke liye Quran ki aayat ke inqilabi soz aur tapish mein apni khudi ko pighlao taake tum par kainat ke raaz khulein. Jab tumhein wo Qurani soz hasil ho jaye, to is baatni aag aur jazbe ka kuch hissa apni Afghan qaum ke dilon mein bhi muntaqil kar do, taake un ka ye pasmanda daur ek nayee subah (subh-e-nauroz) ke ujale mein badal jaye. Ye Afghan qaum jo is waqt pahadon aur wadiyon mein bikhree hui aur dunya ki nazron se ojhal hai, mein ne baseerat ki aankھ se is ki peishani par ek zabardast aur azeim-ush-shaan tamaddun ke aasar dekhe hain jo dunya ko हैरान kar dein ge.

زاں کہ بُود اندر دِلِ مَن سوز و درد 

حق ز تقدِیرش مرا آگاہ کرد !

کار و بارش را نِکو سنجِیدہ ام 

آنچہ پنہاں است پَیدا دِیدہ ام !

مَردِ مِیداں زندہ از اللہ ہُوست 

زیرِ پائے او جہانِ چار سُو است !

بندۂ کو دِل بہ غیر اللہ نہ بست 

مے تواں سَنگ از زُجاجِ او شکست !

Roman Urdu 

Zan keh bood andar dil-e-man soz o dard

Haq zi taqdeer-ash mara aagah kard !

Kaar o baar-ash ra niko sanjeida am

Aancheh pinhan ast peida deida am !

Mard-e-meidan zinda az Allah-Hoo-st

Zeir-e-paaye o jahan-e-char-soo-st !

Banda-e-ko dil ba ghair-Allah na bast

May tawan sang az zujaj-e-o shikast !

English Translation

“Because my heart was filled with intense spiritual burning and empathy for the Ummah; the Almighty initiated me into the secret destiny of this nation!”

“I have meticulously evaluated all their internal and external affairs; and I have clearly witnessed that which remains completely hidden from ordinary eyes!”

“The true warrior of the battlefield derives his spiritual life solely from the chant of ‘Allah-Hoo’; and this entire physical, four-dimensional world lies conquered beneath his feet!”

“The faithful servant who does not bind his heart to anyone other than God; possesses such spiritual power that even his fragile glass can shatter hard stone!”

Urdu 

تشریح: اپنے افغان دورے کے باطنی مقاصد پر روشنی ڈالتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ چونکہ میرے دل میں امتِ مسلمہ اور خصوصاً افغانوں کے لیے ایک سچا سوز، درد اور ہمدردی موجود تھی، اسی لیے اللہ تعالیٰ نے میری اس تڑپ کی لاج رکھی اور مجھے اس ملت کے پردۂ غیب میں چھپے ہوئے شاندار مستقبل (تقدیر) سے روشناس کروا دیا۔ میں نے ان افغانوں کے مزاج، ان کے ملکی معاملات اور ان کی تاریخ کو بہت گہرائی سے پرکھا اور جانچا ہے؛ اور جو حقائق عام دنیا داروں کی نظروں سے پوشیدہ ہیں، میں نے اپنی چشمِ باطن سے انہیں بالکل واضح اور عیاں دیکھا ہے۔ یاد رکھو کہ حقیقی میدانِ جنگ کا غازی (مردِ میدان) کسی مادی اسلحے کے بل بوتے پر نہیں، بلکہ اللہ کی ذات پر کامل یقین اور ‘اللہ ہو’ کے باطنی ذکر سے زندہ و جاوید ہوتا ہے؛ اور جب وہ اس روحانی طاقت سے لیس ہو جاتا ہے تو یہ مادی، چار سمتوں والی کائنات (جہانِ چار سو) اس کے قدموں تلے مغلوب ہو جاتی ہے۔ جو مومن اللہ کا سچا بندہ بن جاتا ہے اور غیر اللہ (دنیاوی طاقتوں) سے دل نہیں لگاتا، اس کی ایمانی طاقت کا یہ عالم ہوتا ہے کہ بظاہر اس کا نرم اور کمزور شیشہ (وجود) بھی کفر کے بڑے سے بڑے پہاڑ جیسے پتھر کو توڑ کر رکھ دیتا ہے۔

Roman Urdu

Apne Afghan daore ke baatni maqasid par roshni dalte hue Iqbal farmate hain ke kyunke meire dil mein ummat-e-Muslimah aur khusoosan Afghanon ke liye ek saccha soz, dard aur hamdardee maujood thi, isi liye Allah Ta’ala ne meri is tarap ki laaj rakhee aur mujhe is millat ke parda-e-ghaib mein chhupe hue shandar mustaqbil (taqdeer) se rooshinas karwa diya. Mein ne in Afghanon ke mizaj, un ke mulki ma’amlat aur un ki tareikh ko bohat gheirai se parkha aur jaancha hai; aur jo haqaiq aam dunya-daron ki nazron se poshida hain, mein ne apni chashm-e-baatin se unhein bilkul wazih aur ayan dekha hai. Yaad rakho ke haqeeqi meidan-e-jang ka ghazi (mard-e-meidan) kisi maadi aslahay ke bal bote par nahi, balke Allah ki zaat par kamil yaqeen aur ‘Allah Hoo’ ke baatni zikr se zinda wa jaweed hota hai; aur jab wo is roohani taqat se lais ho jata hai to ye maadi, char samton walee kainat (jahan-e-char soo) us ke qadmon tale maghloob ho jatee hai. Jo momin Allah ka saccha banda ban jata hai aur ghair-Allah (dunyawee taqaton) se dil nahi lagata, us ki eimani taqat ka ye aalam hota hai ke bazahir us ka narm aur kamzoor sheesha (wajood) bhi kufr ke bade se bade pahad jaise pathar ko tor kar rakh deta hai.

او نگَنجَد در جہانِ چوں و چند 

تہمَتِ ساحِل باِیں دریا مَبَند !

چوں ز رُوئے خویش برگیرد حِجاب

 او حِساب است، او ثواب است، او عَذاب !

برگ و سازِ ما کِتاب و حِکمت است 

اِیں دو قُوّت اِعتبارِ مِلّت است !

آں فتوحاتِ جہانِ ذوق و شوق

 اِیں فتوحاتِ جہانِ تحت و فوق !

Roman Urdu 

O nagunjad dar jahan-e-choon o chand

Tohmat-e-sahil ba een darya maband !

Choon zi rooye kheish bargirad hijab

O hisab ast, o thawab ast, o azab !

Barg o saaz-e-ma kitab wa hikmat ast

Een do quwwat itibar-e-millat ast !

Aan futuhaat-e-jahan-e-zauq o shauq

Een futuhaat-e-jahan-e-taht o fauq !

English Translation

“He (the ultimate believer) cannot be contained within this limited, cause-and-effect world; do not insult this boundless ocean by binding it to a shore!”

“When he removes the veil from his true, empowered self; he himself becomes the final judgment, the ultimate reward, and the wrathful punishment!”

“Our true life-capital and survival kit consist entirely of the Divine Book (the Quran) and scientific wisdom (Hikmat); these twin powers form the core credibility of our nation!”

“The former (the Quran) leads to the spiritual conquests of the inner world of love; while the latter (Hikmat) guarantees the physical mastery over the material universe!”

Urdu 

تشریح: مردِ حق کے لامتناہی روحانی مرتبے کی وضاحت کرتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ سچا مومن اس مادی، محدود اور ظاہری ناپ تول والی دنیا (جہانِ چوں و چند) میں سما ہی نہیں سکتا۔ وہ تو ایک ایسا بے کنار سمندر ہے جس کا کوئی کنارہ نہیں؛ لہٰذا اس عظیم سمندر پر ساحل کی حد بندی کرنے کی تہمت مت لگاؤ۔ وہ جب اپنی خودی کو بیدار کر کے اپنے حقیقی رخ سے مصلحت کا پردہ (حجاب) اٹھاتا ہے، تو وہ دنیا کے لیے خود ہی حشر بن جاتا ہے؛ اس کا عمل خود میزان بن جاتا ہے، وہ صالحین کے لیے سراپا ثواب (رحمت) اور ظالموں و کافروں کے لیے سراپا عذاب (قہرِ خداوندی) بن کر نمودار ہوتا ہے۔ آگے چل کر مسلمانوں کی قومی طاقت کا راز بتاتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہمارا اصل ساز و سامان اور سرمایہ صرف دو چیزیں ہیں: ایک اللہ کی کتاب (قرآن) اور دوسری حکمت (سائنس، علم اور دانشمندی)۔ یہی وہ دو بنیادی طاقتیں ہیں جن پر مسلم ملت کے وقار اور ساکھ کا دارومدار ہے۔ کتابِ الٰہی سے ہمیں باطنی، روحانی اور عشق و مستی کی دنیا کی فتوحات حاصل ہوتی ہیں جو انسان کو خدا کے قریب کرتی ہیں، اور حکمت (علمِ اشیاء) سے ہمیں اس مادی کائنات، زمین و آسمان (تحت و فوق) کو مسخر کرنے اور مادی دنیا پر غالب آنے کی فتوحات ملتی ہیں۔

Roman Urdu 

Mard-e-haq ke la-mutanahi roohani martabe ki wazahat karte hue Iqbal farmate hain ke saccha momin is maadi, mahdood aur zahiri naap tol walee dunya (jahan-e-choon o chand) mein sama hi nahi sakta. Wo to ek aisa be-kinar samandar hai jis ka koi kinara nahi; lihaza is azeim samandar par sahil ki had-bandi karne ki tohmat mat lagao. Wo jab apni khudi ko bidaar kar ke apne haqeeqi rukh se maslahat ka parda (hijab) uthata hai, to wo dunya ke liye khud hi hashr ban jata hai; us ka amal khud meizan ban jata hai, wo salihein ke liye sarapa thawab (rahmat) aur zalimon wa kafiron ke liye sarapa azab (qahr-e-Khudaoundi) ban kar namoodar hota hai. Aage chal kar Musalmanon ki qaumi taqat ka raaz batate hue farmate hain ke hamara asl saaz o saman aur sarmaya sirf do cheizein hain: ek Allah ki kitab (Quran) aur doosree hikmat (science, ilm aur danishmandi). Yehi wo do bunyadi taqaton hain jin par Muslim millat ke waqar aur saakh ka daromadar hai. Kitab-e-Ilahi se hamein baatni, roohani aur ishq wa masti ki dunya ki futuhaat hasil hotee hain jo insan ko Khuda ke qareeb kartee hain, aur hikmat (ilm-e-ashya) se hamein is maadi kainat, zameen wa aasman (taht wa fauq) ko musakhkhar karne aur maadi dunya par ghalib aane ki futuhaat miltee hain.

ہر دو انعامِ خُدائے لایَزال 

مُومِناں را آں جَمال است، اِیں جَلال !

حِکمتِ اشیا فرَنگِی زاد نِیسٹ 

اصلِ او جُز لذّتِ اِیجاد نِیسٹ !

نیک اگر بِینِی مُسلمان زادہ است 

اِیں گُہر از دستِ ما اِفتادہ است !

Roman Urdu

Har do in’am-e-Khuda-ye-la-yazal

Mominan ra aan jamal ast, een jalal !

Hikmat-e-ashya Farangi-zaad neist

Asl-e-o juz lazzat-e-eijad neist !

Neik agar beeni Musalman-zada ast

Een guhar az dast-e-ma uftada ast !

English Translation

“Both of these grand assets are magnificent blessings from the Eternal, Immortal Lord; to the true believers, the former represents divine Beauty (Jamal), while the latter embodies majestic Power (Jalal)!”

“This scientific knowledge of exploring material things is by no means an invention of the Western mind; its foundational core is nothing but the human joy of discovery and creation!”

“If you observe with an unbiased, discerning eye, this science is actually born out of Islamic heritage; this precious pearl has merely slipped away from our own hands!”

Urdu 

تشریح: علم اور دین کے باہمی تعلق کو حتمی شکل دیتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ یہ دونوں طاقتیں (کتاب اور حکمت) اس ہمیشہ رہنے والے لازوال خدا کا خوبصورت تحفہ اور انعام ہیں۔ اہل ایمان کے لیے کتابِ الٰہی (قرآن) اللہ کی رحیمی اور ‘جمال’ کا مظہر ہے جو روح کو سکون دیتی ہے، جبکہ کائنات کا علم اور حکمت اللہ کی قاہریت اور ‘جلال’ کا آئینہ دار ہے جو مسلمانوں کو دنیا پر حکومت کرنے کی مادی طاقت بخشتا ہے۔ مغرب کی فکری غلامی کا رد کرتے ہوئے اقبال ایک بہت بڑا تاریخی سچ بیان کرتے ہیں کہ یہ مادی اشیاء کی حقیقت کو جاننے کا علم (سائنس اور ٹیکنالوجی) کوئی فرنگیوں یا اہل یورپ کی ایجاد (فرنگی زاد) نہیں ہے اور نہ ہی یہ ان کی موروثی جائداد ہے۔ اس علم کی اصل بنیاد تو نت نئی چیزوں کو دریافت کرنے اور کائنات کو مسخر کرنے کی وہ فطری لذت ہے جو اللہ نے انسان کے اندر رکھی ہے۔ اگر تم تعصب کی عینک اتار کر تاریخ کی روشنی میں انصاف کے ساتھ دیکھو (نیک اگر بینی)، تو یہ سائنسی علم اور تجرباتی طریقۂ کار خود مسلمانوں کی علمی محنت کی اولاد ہے (مسلمان زادہ ہے)۔ اندلس اور بغداد کے مسلمانوں نے ہی دنیا کو جدید علوم سے روشناس کروایا تھا۔ افسوس کہ جب ہم سستی اور غفلت کا شکار ہوئے، تو حکمت کا یہ قیمتی موتی (گہر) ہمارے ہاتھ سے گر گیا اور یورپ نے اسے اٹھا کر ترقی کر لی۔ لہٰذا اے ظاہر شاہ! اپنی قوم کو دوبارہ اس علمی ورثے کی طرف راغب کرو کیونکہ یہ تمہاری ہی گمشدہ امانت ہے۔

Roman Urdu 

Ilm aur deen ke bahami ta’alluq ko hatmi shakl deite hue Allama Iqbal farmate hain ke ye dono taqaton (kitab aur hikmat) is hameisha rehne wale lazawal Khuda ka khoobsoorat tuhfa aur in’am hain. Ahl-e-eimaan ke liye kitab-e-Ilahi (Quran) Allah ki raheimi aur ‘jamal’ ka mazhar hai jo rooh ko sakoon deitee hai, jabke kainat ka ilm aur hikmat Allah ki qahiriyat aur ‘jalal’ ka aaeina-dar hai jo Musalmanon ko dunya par hukoomat karne ki maadi taqat bakhshta hai. Maghrib ki fikri ghulami ka radd karte hue Iqbal ek bohat bada tareikhi sach bayan karte hain ke ye maadi ashya ki haqeeqat ko jaanne ka ilm (science aur technology) koi Farangiyon ya ahl-e-Europe ki eijad (Farangi-zaad) nahi hai aur na hi ye un ki mauroosi jaidad hai. Is ilm ki asl bunyad to nit nayee cheizon ko daryaft karne aur kainat ko musakhkhar karne ki wo fitri lazzat hai jo Allah ne insan ke andar rakhee hai. Agar tum ta’assub ki ainak utar kar tareikh ki roshni mein insaf ke saath dekho (neik agar beeni), to ye scienci ilm aur tajribati tareeqa-e-kaar khud Musalmanon ki ilmi mehnat ki oulaad hai (Musalman-zada hai). Andalus aur Baghdad ke Musalmanon ne hi dunya ko jadeid uloom se rooshinas karwaya tha. Afsoos ke jab ham sastee aur ghaflat ka shikar hue, to hikmat ka ye qeemti moti (guhar) hamare hath se gir gaya aur Europe ne use utha kar taraqqi kar lee. Lihaza aey Zahir Shah! Apni qaum ko dobara is ilmi wirthe ki taraf raghib karo kyunke ye tum

چُوں عَرَب اَندَر اَروپا پَر کُشاد 

عِلم و حِکمَت را بَنادِ دِیگَر نَہاد !

دانۂ آں صَحرا نَشِیناں کاشتَند 

حاصِلَش اَفرَنگِیاں بَرداشتَند !

اِیں پَرِی از شِیشۂ اَسلافِ ماست 

باز صَیدَش کُن کہ او از قافِ ماست !

لِیکَن از تَہذِیبِ لادِینے گُرِیز 

زاں کہ او با اَہلِ حَق دارَد سَتِیز !

Roman Urdu 

Choon Arab andar Europa par kushaad

Ilm o hikmat ra banad-e-digar nehaad !

Dana-e-aan sahra-nasheenan kashtand

Hasil-ash Afrangiyan bardashtand !

Een paree az sheesha-e-aslaaf-e-mast

Baz seid-ash kun keh o az Qaaf-e-mast !

Lekan az tahzeeb-e-la-deine gureiz

Zan keh o ba ahl-e-haq darad sateiz !

English Translation

“When the Arabs expanded their wings and settled into the heart of Europe; they laid an entirely new and revolutionary foundation for science and philosophy!”

“The seeds of this intellectual garden were originally sown by those desert-dwellers; yet the harvest and fruits of their labor were gathered by the Western world!”

“This exquisite fairy (of knowledge) has escaped from the glass vial of our own ancestors; hunt her down once more, for she natively belongs to our own mountain of ‘Qaaf’!”

“However, guard yourself vigilantly and flee from the godless secularism of Western civilization; because its core ethos is in perpetual conflict with the people of Truth!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال مسلم تاریخ کے ایک درخشاں باب کی یاد دہانی کرواتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جب مسلمان عربوں نے اندلس (اسپین) کے راستے یورپ میں اپنے قدم جمائے اور وہاں حکمرانی کی، تو انہوں نے وہاں کی بنجر زمین پر علم، سائنس اور دانشمندی کی ایک بالکل نئی اور مضبوط بنیاد رکھی۔ موجودہ جدید علوم کا بیج دراصل ان صحرانشین عربوں نے بویا تھا، لیکن افسوس کہ جب ہم غفلت کا شکار ہوئے تو اس علمی درخت کا پھل اہل یورپ (فرنگیوں) نے توڑ لیا اور وہ دنیا کے امام بن گئے۔ اقبال علم و حکمت کو ایک خوبصورت ‘پری’ سے تشبیہ دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ یہ علم کی پری ہمارے ہی بزرگوں اور اسلاف کے پاس قید تھی (یعنی یہ ہمارا ہی ورثہ تھا)، تم اپنی محنت سے اس پری کو دوبارہ اپنے پاس واپس لے آؤ کیونکہ اس کا اصل گھر اور وطن ہمارا ہی اسلامی تمدن ہے۔ لیکن ایک بات یاد رکھنا! علم ضرور حاصل کرو مگر مغرب کی لادینی اور الحاد پر مبنی تہذیب سے دور رہو، کیونکہ یہ مادی تہذیب خدا بے زار ہے اور ہمیشہ اہل حق اور ایمانی اصولوں کے ساتھ برسرِ پیکار رہتی ہے۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Muslim tareikh ke ek durakhshan baab ki yaad dehaani karwate hue farmate hain ke jab Musalman Arabon ne Andalus (Spain) ke raste Europe mein apne qadam jamaye aur wahan hukmuraani ki, to unhon ne wahan ki banjar zameen par ilm, science aur danishmandi ki ek bilkul nayee aur mazboot bunyad rakhee. Maujooda jadeid uloom ka beej darasl un sahra-nasheen Arabon ne boya tha, lekin afsoos ke jab ham ghaflat ka shikar hue to is ilmi durakht ka phal ahl-e-Europe (Farangiyon) ne tor liya aur wo dunya ke imam ban gaye. Iqbal ilm o hikmat ko ek khoobsoorat ‘paree’ se tashbeeh deite hue farmate hain ke ye ilm ki paree hamare hi buzurgon aur aslaaf ke paas qaid thi (yani ye hamara hi wirtha tha), tum apni mehnat se is paree ko dobara apne paas wapas le aao kyunke is ka asl ghar aur watan hamara hi Islami tamaddun hai. Lekin ek baat yaad rakhna! Ilm zaroor hasil karo magar Maghrib ki la-deini aur ilhad par mabni tahzeeb se door raho, kyunke ye maadi tahzeeb Khuda be-zar hai aur hameisha ahl-e-haq aur eimani usoolon ke saath barsar-e-peikaar rehtee hai.

فِتنَہ ہا با اِیں فِتنَہ پَرداز آوَرَد 

لات و عُزّی در حَرَم باز آوَرَد !

از فُسُونَش دِیدۂ دِل نابَصِیر 

رُوح از بے آبِیِ او تَشنہ مِیر !

لَذَّتِ بَیتابِی از دِل مے بَرَد 

بَلکہ دِل زِیں پَیکَرِ گِل مے بَرَد !

کُہنہ دُزدے، غارَتِ او بَرمَلا سِت 

لالہ مے نالَد کہ داغِ مَن کُجا سِت !

Roman Urdu 

Fitna-ha ba een fitna-pardaz aawad

Laat wa Uzza dar haram baz aawad !

Az fusoon-ash deida-e-dil na-baseer

Rooh az be-aabi-e-o tishna-meir !

Lazzat-e-beitabi az dil may barad

Balkeh dil zein peikar-e-gil may barad !

Kuhna duzde, ghaarat-e-o barmala-st

Lalah may nalad keh daagh-e-man kuja-st !

English Translation

“This mischief-mongering civilization has conjured up myriad new deceptions; it has subtly brought back the ancient idols of ‘Laat’ and ‘Uzza’ inside the sacred Sanctuary!”

“Through its hypnotic sorcery, the inner eye of the heart becomes entirely blind; and the human soul dies of absolute thirst due to its total lack of spiritual water!”

“It systematically robs the heart of its divine restlessness and passion; in fact, it plucks the very soul out of this earthen human body!”

“It is a notorious, habitual thief whose cultural plunder is completely out in the open; even the crimson tulip laments, asking where its inner burning scar has vanished!”

Urdu 

تشریح: مغربی تہذیب کی عیاریوں کو بے نقاب کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس فتنہ پرور مغربی تمدن نے نئے نئے مادی فلسفے ایجاد کر کے بے شمار فتنے کھڑے کیے ہیں۔ اس نے مادہ پرستی، قوم پرستی اور نسل پرستی کی صورت میں دورِ جاہلیت کے پرانے بتوں ‘لات’ اور ‘عزی’ کو دوبارہ مسلمانوں کے دلوں کے حرم میں لا بٹھایا ہے۔ اس مادی دنیا کے چمک دمک اور جادو کا یہ اثر ہوتا ہے کہ انسان کی باطنی بصیرت اور دل کی آنکھ اندھی ہو جاتی ہے، اور چونکہ اس تہذیب میں روحانیت کا پانی بالکل نہیں ہے، اس لیے انسانی روح تڑپ تڑپ کر پیاسی مر جاتی ہے۔ یہ لادینی تہذیب انسان کے دل سے خدا کے لیے تڑپنے اور تپش کی وہ حقیقی لذت چھین لیتی ہے جو مومن کا خاصہ ہے؛ بلکہ یہ مٹی کے بنے ہوئے اس انسانی ڈھانچے سے دل کی حقیقت کو ہی ختم کر دیتی ہے اور انسان کو صرف ایک مشین بنا دیتی ہے۔ یہ مغربی تمدن ایک ایسا پرانا اور شاطر چور ہے جو کھلم کھلا انسانی اقدار کو لوٹ رہا ہے۔ اس کی ڈکیتی کا یہ عالم ہے کہ باغ کا لالہ کا پھول بھی فریاد کر رہا ہے کہ میرا وہ باطنی داغ (عشقِ الٰہی کا جذبہ) جو میری پہچان تھا، یہ چور اسے بھی چرا کر لے گیا ہے۔

Roman Urdu 

Maghribi tahzeeb ki ayariyon ko be-naqab karte hue Allama Iqbal farmate hain ke is fitna-parwar Maghribi tamaddun ne naye naye maadi falsafe eijad kar ke be-shumar fitne khade kiye hain. Us ne mada-parasti, qaum-parasti aur nasl-parasti ki soorat mein daur-e-jahiliyat ke purane buton ‘Laat’ aur ‘Uzza’ ko dobara Musalmanon ke dilon ke haram mein la bithaya hai. Is maadi dunya ke chamak damak aur jadoo ka ye asar hota hai ke insan ki baatni baseerat aur dil ki aankھ andhee ho jatee hai, aur kyunke is tahzeeb mein roohaniyat ka pani bilkul nahi hai, is liye insani rooh tarap tarap kar pyasee mar jatee hai. Ye la-deini tahzeeb insan ke dil se Khuda ke liye tarapne aur tapish ki wo haqeeqi lazzat chhein leitei hai jo momin ka khassa hai; balke ye mitti ke bane hue is insani dhanchay se dil ki haqeeqat ko hi khatm kar deitee hai aur insan ko sirf ek machine bana deitee hai. Ye Maghribi tamaddun ek aisa purana aur shatir chor hai jo khullam-khulla insani aqdar ko loot raha hai. Is ki dakeitee ka ye aalam hai ke baagh ka lalah ka phool bhi faryad kar raha hai ke meira wo baatni daagh (ishq-e-Ilahi ka jazba) jo meri pehchan tha, ye chor use bhi chura kar le gaya hai.

حَق نَصِیبِ تُو کُنَد ذَوقِ حُضُور 

باز گویَم آنچہ گُفتَم دَر زَبُور !

مُردَن و ہَم زِیستَن اے نُکتہ رَس 

اِیں ہَم از اِعتِبارات اَست و بَس !

مَرد کِہ سُوزِ نَوا را مُردہ ہَست

 لَذَّتِ صَوت و صَدا را مُردہ ہَست !

پِیشِ چَنگے ہَست و مَسرُور اَست کُور

 پِیشِ رَنگے زِندہ دَر گُور اَست کُور !

Roman Urdu 

Haq naseeb-e-tu kunad zauq-e-huzoor

Baz goyam aancheh guftam dar Zaboor !

Murdan wa ham zeistan aey nukta-ras

Een ham az itibarat ast wa bas !

Mard keh soz-e-nawa ra murda hast

Lazzat-e-saut wa sada ra murda hast !

Peish-e-change hast wa masroor ast koor

Peish-e-range zinda dar goor ast koor !

English Translation

“May the Almighty grant you the profound ecstasy of Divine Presence; I reiterate to you now what I previously unveiled in my ‘Zaboor-e-Ajam’!”

“O subtle perceiver of deep realities! Living and dying, in their outward physical sense, are nothing but relative perceptions and mere mental constructs!”

“A person who is completely numb to the inner fire of a soulful melody; is fundamentally dead to the true ecstasy of cosmic harmony and sound!”

“A blind person sits before a musical harp and feels delighted by its music; but when placed before a beautiful spectrum of colors, that blind man remains buried alive in darkness!”

Urdu 

تشریح: اقبال شاہ افغانستان کو دعا دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ تمہیں اپنی بارگاہ کا خاص قرب اور مشاہدہ (ذوقِ حضور) عطا فرمائے۔ میں اسی باطنی راز کو دوبارہ یہاں دہراتا ہوں جو میں نے اپنی کتاب ‘زبورِ عجم’ میں بیان کیا تھا۔ فرماتے ہیں کہ اے گہری بات کو سمجھنے والے دانا بادشاہ! یہ مادی موت اور مادی زندگی جو انسان کو نظر آتی ہے، یہ محض اضافی اور فرضی چیزیں (اعتبارات) ہیں۔ اصل زندگی اور موت کچھ اور ہے۔ مثال کے طور پر، جو انسان کسی پرجوش اور بااثر آواز کے اندر چھپے ہوئے سوز اور درد کو محسوس نہیں کر سکتا، وہ حقیقت میں آواز اور نغمے کی لذت کے لحاظ سے ایک لاش کی مانند ہے یعنی وہ بہرہ ہے۔ اسی طرح ایک اندھے انسان کی مثال لو؛ وہ موسیقی کے ساز (چنگ) کے سامنے بیٹھ کر اس کی آواز سے خوش تو ہو سکتا ہے کیونکہ وہ سن سکتا ہے، لیکن اگر اسی اندھے کو دنیا کے خوبصورت ترین رنگوں کے سامنے لا کھڑا کیا جائے تو وہ ان رنگوں کو دیکھنے کے اعتبار سے زندہ ہوتے ہوئے بھی قبر میں بند مردے کی طرح بے بس ہے، کیونکہ اس کے پاس دیکھنے والی آنکھ نہیں ہے۔ پس زندگی کا انحصار صلاحیت اور باطنی بیداری پر ہے۔

Roman Urdu 

Iqbal Shah-e-Afghanistan ko dua deite hue kehte hain ke Allah Ta’ala tumhein apni bargaah ka khaas qurb aur mushahada (zauq-e-huzoor) ata farmaye. Mein isi baatni raaz ko dobara yahan dohrata hoon jo mein ne apni kitab ‘Zaboor-e-Ajam’ mein bayan kiya tha. Farmate hain ke aey gehris baat ko samajhne wale dana badshah! Ye maadi maut aur maadi zindagi jo insan ko nazar aatee hai, ye mahz izafi aur farzi cheizein (itibarat) hain. Asl zindagi aur maut kuch aur hai. Misaal ke taur par, jo insan kisi pur-josh aur ba-asar aawaz ke andar chhupe hue soz aur dard ko mahsoos nahi kar sakta, wo haqeeqat mein aawaz aur naghme ki lazzat ke lihaz se ek laash ki manand hai yani wo behra hai. Isi tarah ek andhe insan ki misaal lo; wo moosiqui ke saaz (chang) ke saamne baith kar us ki aawaz se khush to ho sakta hai kyunke wo sun sakta hai, lekin agar isi andhe ko dunya ke khoobsoorat tarein rangon ke saamne la khada kiya jaye to wo in rangon ko dekhne ke itibar se zinda hote hue bhi qabr mein band murde ki tarah be-bas hai, kyunke us ke paas dekhne walee aankھ nahi hai. Pas zindagi ka inhisar salahiyat aur baatni bidaari par hai.

رُوح با حَق زِندہ و پائَندِہ اَست 

وَرنہ اِیں را مُردہ، آں را زِندہ اَست !

آں کہ حَیّ لایَمُوت آمَد حَق اَست 

زِیستَن با حَق حَیاتِ مُطلَق اَست !

ہَر کہ بے حَق زِیست جُز مُردار نِیسٹ 

گَرچہ کَس دَر ماتَمِ او زار نِیسٹ !

بَرخُوَر از قرآن اَگَر خواہِی ثَبات

 دَر ضَمِیرَش دِیدِہ اَم آبِ حَیات !

Roman Urdu 

Rooh ba haq zinda wa payinda ast

Warna een ra murda, aan ra zinda ast !

Aan keh Hayy-e-la-yamoot aamad haq ast

Zeistan ba haq hayat-e-mutlaq ast !

Har keh be-haq zeist juz murdar neist

Garchih kas dar matam-e-o zaar neist !

Barkhor az Quran agar khahee thabaat

Dar zameer-ash deida am aab-e-hayat !

English Translation

“The human soul becomes truly alive and immortal only through its connection with the Almighty; otherwise, to call this body dead and that soul alive is an empty claim!”

“The only Absolute Entity who is Eternally Alive and Never Dies is God; therefore, living in total alignment with Truth is the ultimate, absolute life!”

“Whosoever spends their life detached from the Divine is nothing more than a walking corpse; even if no one is crying or mourning over their spiritual death!”

“Draw deep nourishment from the Holy Quran if you seek permanent stability; for within its spiritual depths, I have clearly witnessed the water of eternal life!”

Urdu 

تشریح: زندگی کے اصل فلسفے کو مزید واضح کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ انسانی روح صرف اسی وقت حقیقی معنوں میں زندہ اور ہمیشہ قائم رہنے والی بنتی ہے جب اس کا تعلق اللہ تعالیٰ کی ذات سے جڑ جاتا ہے۔ اگر خدا سے تعلق نہ ہو تو یہ کہنا بالکل فضول ہے کہ یہ جسم مردہ ہے اور وہ روح زندہ ہے، کیونکہ بغیر ایمان کے روح بھی مردہ ہوتی ہے۔ وہ ذات جو ہمیشہ زندہ رہنے والی ہے اور جسے کبھی موت نہیں آسکتی، وہ صرف اللہ حق کی ذات ہے۔ چنانچہ اللہ کے احکامات کے مطابق اور اس کی یاد میں جینا ہی اصل اور کامل زندگی (حیاتِ مطلق) ہے۔ اس کے برعکس، جو انسان خدا کی یاد اور حق کے بغیر دنیا میں سانسیں لے رہا ہے، وہ بظاہر کتنا ہی صحت مند کیوں نہ ہو، اللہ کے نزدیک وہ ایک چلتے پھرتے ‘مردار’ (لاش) کے سوا کچھ نہیں؛ اگرچہ وہ دنیا میں زندہ نظر آتا ہے اس لیے کوئی اس کی موت پر روتا دھوتا بھی نہیں، مگر وہ روحانی طور پر مر چکا ہے۔ اے ظاہر شاہ! اگر تم اپنی ذات اور اپنی سلطنت کے لیے ابدی استحکام اور بقا چاہتے ہو، تو قرآنِ کریم کی تعلیمات سے فیض حاصل کرو اور اس پر عمل کرو، کیونکہ میں نے اپنی بصیرت سے قرآن کے باطن کے اندر حیاتِ ابدی کا چشمہ (آبِ حیات) چھپا ہوا دیکھا ہے جو قوموں کو امر کر دیتا ہے۔

Roman Urdu 

Zindagi ke asl falsafe ko mazeid wazih karte hue Allama Iqbal farmate hain ke insani rooh sirf usi waqt haqeeqi ma’on mein zinda aur hameisha qaim rehne walee banti hai jab us ka ta’alluq Allah Ta’ala ki zaat se jur jata hai. Agar Khuda se ta’alluq na ho to ye kehna bilkul fazool hai ke ye jism murda hai aur wo rooh zinda hai, kyunke bghair eimaan ke rooh bhi murda hotee hai. Wo zaat jo hameisha zinda rehne walee hai aur jise kabhi maut nahi aaskti, wo sirf Allah Haq ki zaat hai. Chunanche Allah ke ahkamaat ke mutabiq aur us ki yaad mein jeena hi asl aur kamil zindagi (hayat-e-mutlaq) hai. Is ke bar-aks, jo insan Khuda ki yaad aur haq ke bghair dunya mein saansein le raha hai, wo bazahir kitna hi sehat-mand kyun na ho, Allah ke nazdeek wo ek chalte phirte ‘murdar’ (laash) ke siwa kuch nahi; agarche wo dunya mein zinda nazar aata hai is liye koi us ki maut par rota dhota bhi nahi, magar wo roohani taur par mar chuka hai. Aey Zahir Shah! Agar tum apni zaat aur apni saltnat ke liye abdi istehkam aur baqa chahte ho, to Quran-e-Kareim ki talimaat se feiz hasil karo aur us par amal karo, kyunke mein ne apni baseerat se Quran ke baatin ke andar hayat-e-abdi ka chashma (aab-e-hayat) chhupa hua dekha hai jo qaumon ko amar kar deita hai.

مے دہَد ما را پَیامِ “لا تَخَف” 

مے رَسانَد بَر مَقامِ “لا تَخَف” !

قُوَّتِ سُلطان و مِیر از “لا اِلہ” 

ہَیبَتِ مَردِ فَقِیر از “لا اِلہ” !

تا دو تیغِ “لا” و “اِلّا” داشتِیم 

ما سِوَی اللہ را نِشاں نَگذاشتِیم !

خاوَراں از شُعلۂ مَن رَوشَن اَست 

اے خُنَک مَردے کہ دَر عَصرِ مَن اَست !

Roman Urdu 

May dehad ma ra payam-e “la takhaf”

May rasanad bar maqaam-e “la takhaf” !

Quwwat-e-sultan wa meer az “la ilah”

Haibat-e-mard-e-faqeer az “la ilah” !

Ta do teigh-e “la” wa “illa” daashteim

Ma siwa-Allah ra nishan nagzashteim !

Khawaran az shola-e-man roshan ast

Aey khunak marde keh dar asr-e-man ast !

English Translation

“The Quran constantly delivers to us the divine message of ‘Fear Not’; and it elevates us to the ultimate spiritual station of absolute fearlessness!”

“The ruling power of emperors and commanders originates from the strength of ‘La Ilah’; and the awe-inspiring majesty of the dervish is also derived from ‘La Ilah’!”

“As long as we held the twin swords of negation (‘La’) and affirmation (‘Illa’) in our hands; we left behind no trace of any false deities or tyrannical powers!”

“The entire East is brilliantly illuminated by the cosmic spark of my ideas; oh, how blessed is the person who lives and breathes in my era!”

Urdu 

تشریح: قرآنِ کریم کی انقلابی تاثیر بیان کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ یہ مقدس کتاب ہمیں دنیا کی جھوٹی طاقتوں سے نہ ڈرنے کا پیغام (“لا تخف” – خوف نہ کھاؤ) دیتی ہے، اور صرف پیغام ہی نہیں دیتی بلکہ انسان کو عملاً اس اعلیٰ مقام پر پہنچا دیتی ہے جہاں اسے خدا کے سوا کسی کا خوف باقی نہیں رہتا۔ دنیا کے سچے بادشاہوں اور جرنیلوں کی اصل طاقت کا سرچشمہ بھی کلمۂ توحید (“لا الہ”) ہی ہوتا ہے، اور ایک سچے درویش و قلندر کا وہ رعب و دبدبہ جس سے جابر حکمران بھی کانپ اٹھتے ہیں، وہ بھی اسی توحید کی بدولت ہوتا ہے۔ تاریخ گواہ ہے کہ جب تک ہم مسلمانوں کے پاس ‘لا’ (نفی یعنی اللہ کے سوا کوئی معبود نہیں) اور ‘الا’ (اثبات یعنی صرف اللہ ہی حاکم ہے) کی دو دھاری تلواریں موجود تھیں، ہم نے دنیا سے شرک، ظلم اور غیر اللہ کی جھوٹی حاکمیت کا نام و نشان مٹا کر رکھ دیا تھا۔ اپنے کلام کی افادیت پر فخر کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ آج پورا مشرق میرے افکار اور میری شاعری کے شعلے سے روشن ہو رہا ہے۔ وہ انسان بہت خوش نصیب ہے جو میرے اس انقلابی دور میں موجود ہے اور میرے افکار سے فیض یاب ہو رہا ہے۔

Roman Urdu 

Quran-e-Kareim ki inqilabi taseer bayan karte hue Iqbal kehte hain ke ye muqaddas kitab hamein dunya ki jhootee taqaton se na darne ka paigham (“la takhaf” – khauf na khao) deitee hai, aur sirf paigham hi nahi deitee balke insan ko amlan us a’ala maqaam par pohancha deitee hai jahan use Khuda ke siwa kisi ka khauf baqi nahi rehta. Dunya ke sacche badshahons aur jarnailon ki asl taqat ka sarchashma bhi kalma-e-tauheed (“la ilah”) hi hota hai, aur ek sacche darweish wa qalandar ka wo raub wa dabdaba jis se jabir hukmuran bhi kaanp uthte hain, wo bhi isi tauheed ki badolat hota hai. Tareikh gawah hai ke jab tak ham Musalmanon ke paas ‘la’ (nafi yani Allah ke siwa koi ma’bood nahi) aur ‘illa’ (isbat yani sirf Allah hi hakim hai) ki do dhaari talwarein maujood thein, ham ne dunya se shirk, zulm aur ghair-Allah ki jhootee hakimiyat ka naam wa nishan mita kar rakh diya tha. Apne kalam ki afadiyat par fakhr karte hue Iqbal kehte hain ke aaj poora Mashriq meire afkar aur meri shayari ke shole se roshan ho raha hai. Wo insan bohat khush-naseeb hai jo meire is inqilabi daur mein maujood hai aur meire afkar se feiz-yab ho raha hai.

از تَب و تابَم نَصِیبِ خُود بَگِیر

 بَعد از اِیں نایَد چُو مَن مَردِ فَقِیر !

شَرحِ رَمزِ “صِبغَۃَ اللہ” گُفتہ اَم

 گُہَرِ دَریائے قُرآں سُفتہ اَم !

با مُسلماناں غَمے بَخشِیدِہ اَم 

کُہنہ شاحِ رانَمے بَخشِیدِہ اَم !

عِشقِ مَن از زِندگی دارَد سُراغ 

عَقِل از صَہبائے مَن رَوشَن اَیاغ !

Roman Urdu 

Az tab o taab-am naseeb-e-khud bageir

Ba’ad az een nayad choo man mard-e-faqeer !

Sharah-e-ramz-e “Sibghat-Allah” gufta am

Guhar-e-darya-e-Quran sufta am !

Ba Musalmanan ghame bakhsheida am

Kuhna shakh-e-ra name bakhsheida am !

Ishq-e-man az zindagi darad suragh

Aql az sahba-e-man roshan ayagh !

English Translation

“Secure your own share from the spiritual burning and passion of my soul; for after this era, a dervish of my unique caliber shall not come again!”

“I have beautifully decoded the inner meaning of the ‘Color of God’ (Sibghat-Allah); and I have pierced the precious pearls gathered from the ocean of the Quran!”

“I have gifted the sleeping Muslims a sacred, creative restlessness and pain; and I have infused fresh, vital moisture into their old, dried-up branch!”

“My passionate Love possesses the ultimate secret of true, eternal Life; and human Reason has illuminated its chalice through the spiritual wine of my thoughts!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال افغان بادشاہ کو آخری وصیت کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میرے دل کے اندر امت کے لیے جو تڑپ، اضطراب اور عشقِ الٰہی کی تپش (تب و تاب) موجود ہے، تم اس سے اپنا حصہ حاصل کر لو اور اپنے اندر بھی وہی تڑپ پیدا کر لو؛ کیونکہ میرے بعد اس زمانے میں میری طرح کا دردِ دل رکھنے والا کوئی قلندر اور مردِ فقیر دوبارہ پیدا نہیں ہوگا۔ میں نے اپنے کلام کے ذریعے قرآن پاک کی اس آیت کی حقیقی تفسیر بیان کی ہے کہ “اللہ کے رنگ میں رنگے جاؤ” (صبغتہ اللہ)، اور میں نے قرآنی معارف کے سمندر میں غوطہ لگا کر وہ سچے موتی نکالے ہیں جنہیں اپنی شاعری کی لڑی میں پرو دیا ہے۔ میں نے اپنی قوم کے سوئے ہوئے مسلمانوں کو مادی عیش و عشرت سے نکال کر امت کا ایک سچا تڑپا دینے والا ‘غم’ عطا کیا ہے جو ان کو دوبارہ بیدار کرے گا؛ میں نے ملتِ اسلامیہ کی اس پرانی اور خشک ہو چکی شاخ کو اپنے اشکوں اور افکار کے ذریعے دوبارہ نئی تروتازگی اور نمی بخش دی ہے تاکہ یہ پھر سے ہری بھری ہو جائے۔ میرا یہ جذبۂ عشق محض اندھی تقلید نہیں بلکہ یہ سچی زندگی کا پتہ بتاتا ہے، اور میری اس فکری شراب کے فیض سے انسانی عقل کا پیالہ بھی روشن اور منور ہو جاتا ہے، یعنی عقل اور عشق میرے کلام میں ایک ہو جاتے ہیں۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Afghan badshah ko aakhri wasiyat karte hue farmate hain ke meire dil ke andar ummat ke liye jo tarap, iztirab aur ishq-e-Ilahi ki tapish (tab o taab) maujood hai, tum us se apna hissa hasil kar lo aur apne andar bhi wohee tarap paida kar lo; kyunke meire ba’ad is zamane mein meri tarah ka dard-e-dil rakhne wala koi qalandar aur mard-e-faqeer dobara paida nahi hoga. Mein ne apne kalam ke zariye Quran paak ki is aayat ki haqeeqi tafseer bayan ki hai ke “Allah ke rang mein range jao” (Sibghat-Allah), aur mein ne Qurani ma’arif ke samandar mein ghotah laga kar wo sacche moti nikale hain jinhein apni shayari ki laree mein piro diya hai. Mein ne apni qaum ke soye hue Musalmanon ko maadi aish o ishrat se nikal kar ummat ka ek saccha tarpa deine wala ‘gham’ ata kiya hai jo un ko dobara bidaar kare ga; mein ne millat-e-Islamia ki is purani aur khushk ho chukee shaakh ko apne ashkon aur afkar ke zariye dobara nayee tar-o-tazgi aur nami bakhsh dee hai taake ye phir se haree bharee ho jaye. Meira ye jazba-e-ishq mahz andhee taqleid nahi balke ye sacchee zindagi ka pata batata hai, aur meri is fikri sharab ke feiz se insani aql ka pyala bhi roshan aur munawwar ho jata hai, yani aql aur ishq meire kalam mein ek ho jate hain.

نُکتہ ہائے خاطِر اَفروزے کہ گُفت ؟

 با مُسلمان حَرفِ پُر سُوزے کہ گُفت ؟

ہَمچُو نَے نالِیدَم اَندَر کوہ و دَشت 

تا مَقامِ خوِیش بَر مَن فاش گَشت !

حَرفِ شَوق آمُوختَم، واسُوختَم

 آتَشِ اَفسُردَہ باز اَفروختَم !

با مَن آہِ صُبحگاہے دادِہ اَند 

سَطوَتِ کوہے بہ کاہے دادِہ اَند !

Roman Urdu 

Nukta-ha-e-khatir-afrooze keh guft ?

Ba Musalman harf-e-pur-sooze keh guft ?

Hamchoo nay naleidam andar koh o dasht

Ta maqaam-e-kheish bar man faash gasht !

Harf-e-shauq aamookhtam, wa-sookhtam

Aatash-e-afsoorda baz afrookhtam !

Ba man aah-e-subhgahi dadei and

Satwat-e-koohe ba kaahe dadei and !

English Translation

“Who else has articulated such heart-illuminating, profound wisdom? Who else has spoken words of such intense, burning passion to the sleeping Muslim?”

“Like a hollow reed-flute, I wailed and lamented across the rugged mountains and deserts; until my own true cosmic station was finally unveiled to me!”

“I mastered the language of pure Love, and then I burned myself entirely within it; and in doing so, I successfully reignited the cold, extinguished ash of the Ummah!”

“The Divine Powers have endowed me with the potent weapon of early morning sighs; they have miraculously bestowed the majestic grandeur of a mountain upon a mere straw!”

Urdu 

تشریح: اپنی شاعری کے اصل مقصد اور اپنی تڑپ کا ذکر کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس دورِ زوال میں مسلمانوں کے دلوں کو روشن کرنے والے یہ گہرے اور باریک نکات بھلا میرے سوا کس نے بیان کیے ہیں؟ اور ایک بھٹکے ہوئے مسلمان کے ساتھ اتنے پیار اور درد سے بھرے ہوئے پرجوش الفاظ میں کس نے گفتگو کی ہے؟ میری یہ حالت یوں ہی نہیں ہوئی؛ میں ایک بانسری کی طرح تنہائی میں، پہاڑوں اور بیابانوں میں رات دن امت کے غم میں روتا اور فریاد کرتا رہا ہوں، تب کہیں جا کر مجھ پر میرا حقیقی مرتبہ اور میری زندگی کا مقصدِ غیبی واضح ہوا ہے۔ میں نے سب سے پہلے اللہ اور اس کے رسول صلی اللہ علیہ وسلم کی محبت کا سبق سیکھا، پھر میں اس عشق کی آگ میں خود جل گیا (واسوختم)؛ اور جب میں خود اس آگ میں تپ کر سونا بن گیا، تو میں نے اپنی قوم کے اندر لگی ہوئی اس سرد اور بجھی ہوئی آگ کو دوبارہ روشن کر دیا جو صدیوں سے ٹھنڈی پڑ چکی تھی۔ اللہ تعالیٰ نے مجھ جیسے عاجز انسان کو صبح کے وقت رونے اور آہ و زاری کرنے کی وہ روحانی طاقت (آہِ سحر گاہی) عطا فرمائی ہے، جس کی برکت سے مجھ جیسے ایک کمزور تنکے (کاہ) کو قدرت نے عزم و ہمت کے ایک بہت بڑے پہاڑ (کوہ) کی عظمت اور دبدبہ عطا کر دیا ہے۔

Roman Urdu 

Apni shayari ke asl maqsad aur apni tarap ka zikr karte hue Allama Iqbal farmate hain ke is daur-e-zawal mein Musalmanon ke dilon ko roshan karne wale ye gehre aur bareek nokaat bhala meire siwa kis ne bayan kiye hain? Aur ek bhatke hue Musalman ke saath itne pyar aur dard se bhare hue pur-josh alfaz mein kis ne guftagu ki hai? Meri ye halat yoon hi nahi hui; mein ek bansuri ki tarah tanhai mein, pahadon aur beyabanon mein raat din ummat ke gham mein rota aur faryad karta raha hoon, tab kahein ja kar mujh par meira haqeeqi martaba aur meri zindagi ka maqsad-e-ghaibi wazih hua hai. Mein ne sab se pehle Allah aur us ke Rasool (S.A.W) ki muhabbat ka sabaq seekha, phir mein is ishq ki aag mein khud jal gaya (wa-sookhtam); aur jab mein khud is aag mein tap kar sona ban gaya, to mein ne apni qaum ke andar lagee hui is sard aur bujhee hui aag ko dobara roshan kar diya jo sadiyon se thandee pad chukee thi. Allah Ta’ala ne mujh jaise aajiz insan ko subah ke waqt rone aur aah o zari karne ki wo roohani taqat (aah-e-sahar gahi) ata farmayee hai, jis ki barkat se mujh jaise ek kamzoor tinke (kaah) ko quadrat ne azm o himmat ke ek bohat bade pahad (kooh) ki azmat aur dabdaba ata kar diya hai.

دارَم اَندَر سِینَہ نُورِ “لا اِلہ” 

دَر شَرابِ مَن سُرُورِ “لا اِلہ” !

فِکرِ مَن گَردُوں سِیَر از فَیضِ اوست 

جُوئے ساحِل ناپَذِیر از فَیضِ اوست !

پَس بَگِیر از بادَۂ مَن یَک دو جام 

تا دِرَخشِی مِثلِ تِیغِ بے نِیام !

Roman Urdu 

Daram andar seena noor-e “La ilah”

Dar sharab-e-man suroor-e “La ilah” !

Fikr-e-man gardoon-siyar az feiz-e-o-st

Joo-e-sahil na-pazeir az feiz-e-o-st !

Pas bageir az baada-e-man yak do jaam

Ta dirakhshi misl-e-teigh-e-be-niyam !

English Translation

“Deep within my chest, I carry the luminous light of ‘La Ilah’; and the spiritual wine of my poetry is completely saturated with the ecstasy of ‘La Ilah’!”

“The soaring flight of my intellect across the heavens is solely due to its divine blessing; and my intellectual river has become a shoreless ocean through its boundless grace!”

“Therefore, accept and drink just a cup or two from this spiritual wine of my thoughts; so that you may instantly flash and gleam like a naked, unsheathed sword!”

Urdu 

تشریح: اس مثنوی کے بالکل آخری ابیات میں علامہ اقبال اپنے پیغام کا نچوڑ پیش کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میرے سینے کے اندر اللہ کی توحید کا چمکتا ہوا نور محفوظ ہے، اور میری شاعری کی شراب کے اندر جو مستی اور نشہ ہے، وہ دنیاوی مال و دولت کا نہیں بلکہ صرف اور صرف کلمۂ “لا الہ الا اللہ” کا روحانی سرور ہے۔ میری فکر جو مادی حدود کو توڑ کر آسمانوں کی سیر کر رہی ہے (گردوں سیر)، یہ سب اسی توحید کے فیض اور برکت کا نتیجہ ہے۔ اسی ‘لا الہ’ کی برکت سے میرے افکار کی چھوٹی سی ندی اب ایک ایسے سمندر میں بدل چکی ہے جو کسی ساحل کی حد بندی کو قبول نہیں کرتا (ساحل ناپذیر ہے)۔ پس اے افغانستان کے نوجوان بادشاہ ظاہر شاہ! اگر تم اپنی قوم کو دوبارہ عروج دینا چاہتے ہو، تو میری اس فکری اور توحیدی شراب کے صرف ایک دو جام پی لو، یعنی میرے ان نظریات اور قرآنی افکار کو دل سے اپنا لو۔ اس کا نتیجہ یہ نکلے گا کہ تم دنیا کے سامنے غلاف سے نکلی ہوئی ایک نگی اور چمکتی ہوئی تلوار کی طرح چمک اٹھو گے، جس کے خوف سے باطل قوتیں لرز جائیں گی اور تمہاری قوم کا وقار بحال ہو جائے گا۔

Roman Urdu 

Is masnavi ke bilkul aakhri abyat mein Allama Iqbal apne paigham ka nichod peish karte hue farmate hain ke meire seene ke andar Allah ki tauheed ka chamakta hua noor mahfooz hai, aur meri shayari ki sharab ke andar jo masti aur nasha hai, wo dunyawee maal o daulat ka nahi balke sirf aur sirf kalma-e “La ilah illa Allah” ka roohani suroor hai. Meri fikr jo maadi hudood ko tor kar aasmanon ki seir kar rahee hai (gardoon siyar), ye sab isi tauheed ke feiz aur barkat ka natija hai. Isi ‘La ilah’ ki barkat se meire afkar ki chhoti si nadee ab ek aise samandar mein badal chukee hai jo kisi sahil ki had-bandi ko qabool nahi karta (sahil na-pazeir hai). Pas aey Afghanistan ke naujawan badshah Zahir Shah! Agar tum apni qaum ko dobara urooj deina chahte ho, to meri is fikri aur tauheedi sharab ke sirf ek do jaam pee lo, yani meire in nazaryat aur Qurani afkar ko dil se apna lo. Is ka natija ye nikle ga ke tum dunya ke saamne ghilaaf se niklee hui ek nangee aur chamaktee hui talwar ki tarah chamak utho ge, jis ke khauf se baatil taqaton laraz jayein gee aur tumhari qaum ka waqar bahaal ho jaye ga.hari hi gum-shuda amanat hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *