
(Payam-e-Mashriq-063) Mai-e-Baqi – Ghazal 4: Mera Ze Didah-e-Beena Shikayat Dagar Ast
غزل نمبر ۴ مرا ز دیده بینا شکایت دگر است

مرا ز دیدہء بینا شکایتِ دگر است
کہ چوں بجلوہ در آئی حجابِ من نظر است
بہ نوریاں ز منِ پا بہ گل پیامے گوئے
حذر ز مشتِ غباری کہ خویشتن نگر است!
Roman Urdu
Mera zi deeda-e-beena shikayat-e-digar ast
Ki choon ba-jalwa dar aayi hijab-e-man nazar ast
Ba nooriya’n zi man-e-pa-ba-gil payame goye
Hazar zi musht-e-ghubare ki khwishtan nagar ast
اردو ترجمہ و تشریح
اقبال فرماتے ہیں کہ مجھے اپنی ان دیکھنے والی آنکھوں سے ایک عجیب شکایت ہے؛ وہ یہ کہ اے محبوبِ حقیقی! جب تو اپنا جلوہ دکھاتا ہے تو میری اپنی نظر ہی میرے اور تیرے درمیان پردہ بن جاتی ہے (یعنی انسانی آنکھ تیرے حسن کی تاب نہیں لا سکتی)۔ دوسرے شعر میں وہ فرشتوں (نوریوں) کو مخاطب کر کے کہتے ہیں کہ مجھ جیسے زمین کے قیدی اور مٹی کے پتلے کی طرف سے انہیں یہ پیغام دے دو کہ اس مٹھی بھر خاک (انسان) سے ہوشیار رہیں جو اب اپنی حقیقت کو پہچاننے لگی ہے اور خود آگاہ ہو چکی ہے۔
Roman Urdu Translation
Iqbal farmate hain ke mujhe apni in dekhne wali aankhon se aik ajeeb shikayat hai; woh yeh ke ay mehboob-e-haqiqi! Jab tu apna jalwa dikhata hai to meri apni nazar hi mere aur tere darmiyan parda ban jati hai. Dusre shair mein woh farishton (nooriyon) ko mukhatib kar ke kehte hain ke mujh jaise zameen ke qaidi aur mitti ke putle ki taraf se unhein yeh paigham de do ke is mutthi bhar khaak (insaan) se hoshiyar rahein jo ab apni haqiqat ko pehchanne lagi hai.

نوا زنیم و بہ بزمِ بہاری می سوزیم
شرارِ پرِ ما ز نالہء سحر است
ز خود رمیدہ چہ داند نوائے من ز کجا است
جہانِ او دگر است و جہانِ من دگر است
Roman Urdu
Nawa zaneem o ba bazm-e-bahari mee sozeem
Sharar-e-par-e-ma zi nala-e-sehar ast
Zi khud rameeda che danad nawaye man zi kuja ast
Jahan-e-oo digar ast o jahan-e-man digar ast
اردو ترجمہ و تشریح
ہم اس دنیا کی محفل میں نغمے بھی گا رہے ہیں اور عشق کی آگ میں جل بھی رہے ہیں۔ ہمارے پروں میں جو اڑنے کی طاقت اور چنگاری ہے، وہ ہماری صبح کی آہ و زاری (عبادت اور تڑپ) کا نتیجہ ہے۔ وہ شخص جو اپنی خودی سے بھاگا ہوا ہے اور اپنی حقیقت سے بے خبر ہے، وہ بھلا کیا جانے کہ میرے نغموں کی بنیاد کہاں ہے؟ اس کی دنیا صرف مادی فائدہ ہے جبکہ میری دنیا عشق اور خودی کی دنیا ہے۔
Roman Urdu Translation:
Hum is duniya ki mehfil mein naghme bhi ga rahe hain aur ishq ki aag mein jal bhi rahe hain. Hamare paron mein jo udne ki taqat aur chingari hai, woh hamari subah ki aah-o-zari ka natija hai. Woh shakhs jo apni khudi se bhaga hua hai, woh bhala kya jaane ke mere naghmon ki buniyaad kahan hai? Us ki duniya sirf maadi faida hai jabke meri duniya ishq aur khudi ki duniya hai.

فتادم مثالِ لالہ بہ گوشہء چمن
مرا ز تیرِ نگاہے نشانہ بر جگر است
بہ کیشِ زندہ دلاں زندگی جفا طلبی است
سفر بہ کعبہ نکردم کہ راہ بی خطر است
Roman Urdu
Fitadam misal-e-lala ba gosha-e-chaman
Mera zi teer-e-nigahe nishana bar jigar ast
Ba kesh-e-zinda dila’n zindagi jafa talabi ast
Safar ba Kaaba nakardam ki raah be-khatar ast
اردو ترجمہ و تشریح
میں چمن کے ایک کونے میں گلِ لالہ کی طرح تنہا پڑا ہوں اور میرا جگر کسی کی نگاہِ شوق کے تیر کا نشانہ بنا ہوا ہے۔ صاحبِ بصیرت اور زندہ دل لوگوں کے نزدیک زندگی کا اصل مطلب ہی مشکلیں جھیلنا اور سخت کوشی اختیار کرنا ہے۔ میں نے کعبہ کا وہ راستہ اس لیے اختیار نہیں کیا جو بالکل سیدھا اور خطرات سے پاک ہے، کیونکہ میں اس سفر کا قائل ہوں جس میں تڑپ اور آزمائش ہو۔
Roman Urdu Translation
Mein chaman ke aik kone mein gul-e-lala ki tarah tanha pada hoon aur mera jigar kisi ki nigah-e-shauq ke teer ka nishana bana hua hai. Zinda dil logon ke nazdeek zindagi ka asal matlab hi mushkilein jheelna aur sakht-koshi ikhtiyar karna hai. Mein ne Kaaba ka woh rasta is liye ikhtiyar nahi kiya jo bilkul seedha aur khatrat se pak hai, kyunke mein us safar ka qail hoon jis mein tadap aur azmayish ho.

ہزار انجمن آراستند و بر چیدند
دریں سراچہ کہ روشن ز مشعلِ قمر است
ز خاکِ خویش بہ تعمیرِ آدمی برخیز
کہ فرصتِ تو بقدرِ تبسمِ شرر است
Roman Urdu
Hazar anjuman aarastand o bar cheedand
Dareen saracha ki roshan zi mashal-e-qamar ast
Zi khak-e-khwesh ba tameer-e-aadmi barkhiz
Ki fursat-e-tu ba-qadr-e-tabassum-e-sharar ast
اردو ترجمہ و تشریح
اس دنیا کی مسافر گاہ میں، جو چاند کی روشنی سے منور ہے، اب تک ہزاروں محفلیں سجائی گئیں اور پھر ختم کر دی گئیں۔ اے انسان! اب تو اپنی اس مٹی سے ایک حقیقی انسان کی تعمیر کر اور اپنی خودی کو بلند کر، کیونکہ تجھے اس دنیا میں جو مہلت ملی ہے وہ ایک چنگاری کے مسکرانے (چمکنے) جتنی مختصر ہے، یعنی زندگی بہت تھوڑی ہے۔
Roman Urdu Translation
Is duniya ki musafir-gah mein ab tak hazaron mehfilein sajayi gayin aur phir khatm kar di gayin. Ay insaan! Ab tu apni is mitti se aik haqiqi insaan ki tameer kar aur apni khudi ko buland kar, kyunke tujhe is duniya mein jo mohlat mili hai woh aik chingari ke muskurane (chamakne) jitni mukhtasar hai.

اگر نہ بوالہوسی با تو نکتہء گویم
کہ عشق پختہ تر از نالہ ہائے بے اثر است
نوائے من بہ عجم آتشِ کہن افروخت
عرب ز نغمہء شوقم ہنوز بے خبر است
Roman Urdu
Agar na bulhawasi ba tu nukta-e-goyam
Ki ishq pukhta-tar az nala haye be-asar ast
Nawaye man ba Ajam aatish-e-kuhan afrokht
Arab zi naghma-e-shauqam hanooz be-khabar ast
اردو ترجمہ و تشریح
اگر تو صرف ہوس کا پجاری نہیں ہے بلکہ سچا طالب ہے، تو میں تجھے ایک باریک بات بتاتا ہوں: وہ عشق جو خاموشی سے تڑپتا ہے، وہ ان چیخ و پکار والے نالوں سے کہیں زیادہ پختہ اور طاقتور ہوتا ہے جن کا کوئی اثر نہ ہو۔ میرے کلام نے عجم (ایران، ہندوستان وغیرہ) میں تو پرانی تڑپ کی آگ دوبارہ جلا دی ہے، مگر افسوس کہ عرب ابھی تک میرے اس شوق کے نغموں سے ناواقف ہیں۔
Roman Urdu Translation
Agar tu sirf hawas ka pujari nahi hai, to mein tujhe aik bareek baat batata hoon: Woh ishq jo khamoshi se tadapta hai, woh un cheekh-o-pukar wale nalon se kahin zyada pukhta hota hai jin ka koi asar na ho. Mere kalam ne Ajam mein to purani tadap ki aag dubara jala di hai, magar afsos ke Arab abhi tak mere is shauq ke naghmon se nawaqif hain.




