(Payam-e-Mashriq-077) Mai-e-Baqi – Ghazal 18: Mouj Ra Az Seena Darya Gastan Mee Tawan ۱۸ غزل نمبر

موج را از سینہ دریا گستن می تواں 

بحرِ بے پایاں بجوئے خویش بستن می تواں 

از نوائے می تواں یک شہرِ دل در خوں نشاند 

یک چمن گل از نسیمے سینہ خستن می تواں

Roman Urdu Translation

Mauj ra az seena-e-darya gustan mi tawan, 

Bahr-e-be payan ba juye khwesh bastan mi tawan. 

Az nawaye mi tawan yak shehar-e-dil dar khoon nishand, 

Yak chaman gul az naseeme seena khastan mi tawan.

English Translation

One can tear the wave away from the heart of the ocean; one can even confine the shoreless sea within one’s own small stream. With a single powerful melody, one can drown a whole city of hearts in blood (emotion,; and with a gentle breeze, one can pierce the chest of an entire garden of flowers.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال انسانی عزم اور خودی کی طاقت بیان کر رہے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ بظاہر موج دریا کا حصہ ہے، لیکن ہمت ہو تو اسے دریا سے الگ کر کے اپنی انفرادی پہچان دی جا سکتی ہے۔ یہی نہیں، بلکہ انسان اپنی خودی کو اتنا وسیع کر سکتا ہے کہ حقیقت کا لا محدود سمندر اس کے چھوٹے سے دل (ندی) میں سما جائے۔ کلام کی تاثیر کا یہ عالم ہے کہ ایک شاعر کا نغمہ پورے معاشرے کے دلوں میں تڑپ پیدا کر سکتا ہے اور ایک لطیف سی نسیم (فکرِ تازہ) پورے گلشن کے پھولوں میں زندگی کا نیا سوز پیدا کر سکتی ہے۔

Roman Urdu

Is shair mein Allama Iqbal insani azm aur khudi ki taqat bayan kar rahe hain. Wo kehte hain ke bazahir mauj darya ka hissa hai, lekin himmat ho to usey darya se alag kar ke apni infradi pehchan di ja sakti hai. Yahi nahi, balkey insan apni khudi ko itna wasee kar sakta hai ke haqeeqat ka la-mahdood samandar us ke chhotay se dil (nadi) mein sama jaye. Kalam ki taseer ka ye aalam hai ke ek shair ka naghma poore muashre ke dilon mein tadap paida kar sakta hai aur ek lateef si naseem (fikr-e-taza) poore gulshan ke phoolon mein zindagi ka naya soz paida kar sakti hai.

می تواں جبریل را کنجشکِ دست آموز کرد 

شہپرش با موئے آتش دیدہ بستن می تواں 

اے سکندر سلطنت نازک تر از جامِ جم است 

یک جہاں آئینہ از سنگے شکستن می تواں

Roman Urdu Translation

Mi tawan Jibril ra kunjishk-e-dast amoz kard, 

Shahpar-ash ba moye atash deeda bastan mi tawan. 

Ay Sikandar saltanat nazuk tar az jam-e-Jam ast, 

Yak jahan aaina az sange shikastan mi tawan.

English Translation

One can turn Gabriel himself into a pet sparrow; his mighty wings can be bound with a single singed hair. O Alexander! Sovereignty is more fragile than the glass-cup of Jamshed; a whole world of mirrors can be shattered with a single stone.

Urdu

اقبال فرماتے ہیں کہ اگر انسان میں عشقِ صادق پیدا ہو جائے تو وہ بلند ترین روحانی طاقتوں (جبرائیلؑ) کو بھی اپنا تابع بنا سکتا ہے۔ یعنی انسان کی روحانی بلندی کے سامنے فرشتے بھی پست نظر آتے ہیں۔ دوسرے شعر میں وہ اقتدار کی حقیقت بتاتے ہوئے کہتے ہیں کہ اے دنیا کے بادشاہو! تمہاری حکومتیں انتہائی نازک ہیں، جیسے شیشے کا پیالہ ہو۔ ایک غلط فیصلہ یا ایک چھوٹی سی ٹھوکر (پتھر) تمہاری پوری سلطنت کے آئینے کو چکنا چور کر سکتی ہے۔ اس لیے اصل طاقت مادی حکومت نہیں بلکہ روحانی استحکام ہے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke agar insan mein ishq-e-sadiq paida ho jaye to wo buland tareen ruhani taqaton (Jibrail A.S) ko bhi apna tabay bana sakta hai. Yani insan ki ruhani bulandi ke samne farishte bhi past nazar aate hain. Dusre shair mein wo iqtedar ki haqeeqat batate hue kehte hain ke ay duniya ke badshaho! tumhari hukumatain intiha-yi nazuk hain, jaise sheeshe ka pyala ho. Ek ghalat faisla ya ek chhoti si thokar (patthar) tumhari poori saltanat ke aaine ko chakna choor kar sakti hai. Is liye asal taqat maadi hukumat nahi balkey ruhani istahkam hai.

گر بخود محکم شوی سیلِ بلا انگیز چیت 

مثلِ گوہر در دلِ دریا نشستن می تواں 

با منِ فقیرِ بے نیازم مشربیں است و بس 

“مومیائی خواستن نتواں شکستن می تواں”

Roman Urdu Translation

Gar ba-khud muhkam shavi sail-e-bala angeez cheet, 

Misal-e-gauhar dar dil-e-darya nishastan mi tawan. 

Ba man-e-faqeer-e-be-niyazam mashrab-een ast o bas, 

“Momiayi khwastan natwan shikastan mi tawan.”

English Translation

If you become firm within yourself, what can a calamitous flood do to you? Like a pearl, one can dwell calmly in the very heart of the ocean. To me, a carefree dervish, this is my way of life: I would rather be broken than beg for the ointment (help) that mends.

Urdu

اگر انسان کی خودی مضبوط ہو جائے تو دنیا کی کوئی مصیبت یا فتنہ (سیلِ بلا) اس کا کچھ نہیں بگاڑ سکتا۔ جس طرح موتی سمندر کی گہرائیوں میں طوفانوں کے باوجود پرسکون رہتا ہے، ویسے ہی مردِ مومن اپنے کردار کی وجہ سے محفوظ رہتا ہے۔ اقبال اپنی درویشانہ زندگی کا اصول بیان کرتے ہیں کہ میں ٹوٹ جانا تو گوارا کر سکتا ہوں، یعنی مصائب جھیل لوں گا یا مٹ جاؤں گا، مگر کسی کے سامنے جھک کر یا کسی کا احسان لے کر اپنے زخموں کے لیے مرہم (مومیائی) نہیں مانگوں گا۔ یہ خودداری ہی خودی کی معراج ہے۔

Roman Urdu

Agar insan ki khudi mazboot ho jaye to duniya ki koi museebat ya fitna (sail-e-bala) us ka kuch nahi bigarr sakta. Jis tarah moti samandar ki gehraiyon mein tufanon ke bawajood pursukoon rehta hai, waise hi mard-e-momin apne kirdar ki wajah se mahfooz rehta hai. Iqbal apni darveshana zindagi ka usool bayan karte hain ke mein toot jana to gawara kar sakta hoon, yani masaib jheel loonga ya mit jaonga, magar kisi ke samne jhuk kar ya kisi ka ehsan le kar apne zakhmon ke liye marham (momiayi) nahi mangonga. Ye khuddari hi khudi ki mairaj hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *