
(Zabur-e-Ajam-79) Part 2-18: Manind Saba Khaizo Wa Zaidan Dagar Amooz مانندِ صبا خیز و وزیدن دگر آموز


مانندِ صبا خیز و وزیدن دگر آموز
دامانِ گل و لالہ کشیدن دگر آموز
اندر دلکِ غنچہ خزیدن دگر آموز !
مومینہ بہ بر کردی و بے ذوق تپیدی
آں گونہ تپیدی کہ بہ جائے نہ رسیدی
در انجمنِ شوق تپیدن دگر آموز !
کافرِ دلِ آوارہ دگر بارہ بہ ادب بند
بر خویش کشا دیدہ و از غیر فروبند
دیدن دگر آموز و ندیدن دگر آموز !
دم چیست؟ پیام است، شنیدی نشنیدی!
در خاکِ تو یک جلوہء عام است، ندیدی!
دیدن دگر آموز، شنیدن دگر آموز !
Roman Urdu
Manind-e-saba kheiz o wazeedan digar amoz
Daman-e-gul o lala kasheedan digar amoz
Andar dilak-e-ghuncha khazeedan digar amoz
Momina ba-bar kardi o be-zauq tapeedi
Aan goona tapeedi keh ba jayay na-raseedi
Dar anjuman-e-shauq tapeedan digar amoz
Kafir-e-dil-e-awara digar baara ba-adab band
Bar khwaish kusha deeda o az ghair furo-band
Deedan digar amoz o nadeedan digar amoz
Dam chist? Payam ast, shuneedi na-shuneedi
Dar khak-e-tu yak jalwa-e-aam ast, na-deedi
Deedan digar amoz, shuneedan digar amoz
English Translation
Rise like the morning breeze and learn a new way to blow; learn how to awaken the garden and seep into the very heart of the bud. You wore the Sufi’s wool but lacked true passion; you struggled but reached no destination—now learn to burn with true desire in the assembly of love. Bind your wandering heart with discipline once more; open your eyes to your own soul and close them to the world—learn anew what to see and what to ignore. What is breath? It is a message, whether you heard it or not! Within your dust lies a divine manifestation—learn to see and hear once more
Urdu Translation
اے مسلمان! تو صبح کی تازہ ہوا کی طرح بیدار ہو اور چلنا سیکھ لے۔ اپنے آپ کو بیدار کر اور کلیوں کے دل میں زندگی کی نئی تڑپ پیدا کرنا سیکھ۔ تو نے صوفیانہ لباس تو پہن لیا مگر تیری تڑپ میں وہ سچا سوز نہیں تھا، اسی لیے تو کسی مقام تک نہ پہنچ سکا۔ اب اہل کمال کی محفل میں نئے انداز سے تڑپنا سیکھ۔ اپنے اس آوارہ دل کو دوبارہ محبوبِ حقیقی کا پابند کر دے؛ غیروں کی طرف سے آنکھیں بند کر کے اپنی خودی کا مطالعہ کرنا سیکھ۔ تیرا ہر سانس ایک پیغام ہے اور تیرے وجود میں خدا کا جلوہ عام ہے، اسے دیکھنے کے لیے چشمِ بینا اور سننے کے لیے نئے کان پیدا کر۔

ما چشمِ عقاب و دلِ شہباز نداریم
چوں مرغِ سرا لذتِ پرواز نداریم
اے مرغِ سرا خیز و پریدن دگر آموز !
تختِ جم و دارا سرِ راہے نفروشند
ایں کوہِ گراں است بہ کاہے نفروشند
با خونِ دلِ خویش خریدن دگر آموز !
نالیدی و تقدیر ہماں است کہ بود است
آں حلقہء زنجیر ہماں است کہ بود است
نومید مشو ! نالہ کشیدن دگر آموز !
وا سوختہ؟ یک شرر از داغِ جگر گیر !
یک چند بہ خود پیچ و نیستاں ہمہ در گیر !
چوں شعلہ بہ خاشاک دویدن دگر آموز !
Roman Urdu
Ma chashm-e-uqaab o dil-e-shahbaz nadareem
Choon murgh-e-sara lazzat-e-parvaz nadareem
Ay murgh-e-sara kheiz o pareedan digar amoz
Takht-e-Jam o Dara sar-e-rahay na-furoshand
Een koh-e-garan ast ba kahay na-furoshand
Ba khoon-e-dil-e-khwaish khareedan digar amoz
Naleedi o taqdeer haman ast keh bood ast
Aan halqa-e-zanjeer haman ast keh bood ast
No-meed masho! nala kasheedan digar amoz
Wa-sokhta? yak sharar az daagh-e-jigar geer
Yak chand ba-khud peech o naistan hama dar-geer
Choon shoala ba khashak doweedan digar amoz
English Translation
We possess neither the eagle’s eye nor the hawk’s heart; like a domestic bird, we have forgotten the joy of flight—O house-bound bird, arise and learn to fly again! The thrones of Jamshed and Darius are not found lying on the streets; these are heavy mountains that cannot be bought for straw—learn to buy them with your heart’s blood
You lamented, but destiny remained the same; your chains are still as they were—do not despair, but learn a new way to raise your voice! Are you burnt out? Take a spark from your wounded liver, wrap yourself in it, and set the whole forest ablaze—learn to run like a flame through the dry grass
Urdu Translation
ہم نے اپنی ہمت کھو دی ہے، نہ ہمارے پاس عقاب جیسی نظر ہے اور نہ شاہین جیسا دل؛ ہم تو گھر کے پالتو پرندے کی طرح اڑنے کی لذت ہی بھول چکے ہیں۔ یاد رکھو کہ حکومتیں اور تخت و تاج خیرات میں یا راستے میں پڑے ہوئے نہیں ملتے، یہ وہ بھاری پہاڑ ہیں جو تنکوں کے بدلے نہیں بکتے؛ انہیں حاصل کرنے کے لیے اپنا خونِ جگر دینا پڑتا ہے۔ صرف رونے دھونے سے تقدیر نہیں بدلتی اور نہ ہی غلامی کی زنجیر ٹوٹتی ہے؛ مایوس نہ ہو بلکہ اپنی پکار میں وہ اثر اور عمل پیدا کر جو تقدیر بدل دے۔ اگر تو جل کر راکھ ہو چکا ہے تو اپنے جگر کے داغ سے ایک چنگاری لے، اپنے اندر تڑپ پیدا کر اور شعلے کی طرح باطل کے نظام کو جلا کر راکھ کر دے۔
خلاصہ
Urdu Text:
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال مسلمانوں کو بے عملی اور روایتی مصلحتوں سے نکال کر “جہدِ مسلسل” کی تلقین کرتے ہیں۔ وہ بتاتے ہیں کہ عظمت اور تخت و تاج مفت نہیں ملتے بلکہ اس کے لیے بے پناہ محنت اور قربانی درکار ہے۔ ان کے نزدیک تقدیر رونے سے نہیں بلکہ خودی کو پہچاننے اور عملِ پیہم سے بدلتی ہے۔
Roman Urdu
Iss ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal Musalmanon ko be-amali say nikal kar “Jahd-e-Musalsal” ki talqeen kartay hain. Unn kay nazdeek azmat aur takht-o-taj muft nahi miltay balkeh iskay liye mehnat aur qurbani darkar hai. Taqdeer ronay say nahi balkeh Khudi ko pehchan’nay aur amal-e-paiham say badalti hai.




