
(Zabur-e-Ajam-80) Part 2-19: Ae Ghuncha-e-Khawabida…Az Khawab-e-Garan Khaiz اے غنچہء خوابیدہ چو نرگس نگراں خیز


اے غنچہء خوابیدہ چو نرگس نگراں خیز
کاشانہء ما رفت بہ تاراجِ غماں خیز
از نالہء مرغِ چمن، از بانگِ اذاں خیز
از گرمیِ ہنگامہء آتش نفساں خیز
از خوابِ گراں، خوابِ گراں، خوابِ گراں خیز!
از خوابِ گراں خیز!
Roman Persian
Ay ghuncha-e-khwabida cho nargis nigaran kheiz
Kashana-e-ma raft ba taraj-e-ghaman kheiz
Az nala-e-murgh-e-chaman, az baang-e-azan kheiz
Az garmi-e-hangama-e-aatish nafsan kheiz
Az khwab-e-garan, khwab-e-garan, khwab-e-garan kheiz
English Translation
O sleeping bud! Wake up with watchful eyes like the narcissus; our home is being plundered by sorrows—arise! Wake up to the lament of the garden bird or the call of the prayer; wake up to the heat of the gathering of those with fiery breaths. Rise from your heavy sleep
Urdu Translation
اے سوئے ہوئے غنچے! نرگس کی طرح آنکھیں کھول کر بیدار ہو جا؛ ہمارا گھر غموں (بے عملی) کے ہاتھوں لٹ رہا ہے، اب تو اٹھ! چاہے چمن کے پرندے کی فریاد سے جاگ یا اذان کی پکار سے؛ چاہے گرم جوش مردانِ حق کی محفل سے اثر لے، مگر اپنی غفلت کی گہری نیند سے بیدار ہو جا۔

خورشید کہ پیراءیہ بہ سیماے سحر بست
آویزہ بہ گوشِ سحر از خونِ جگر بست
از دشت و جبل قافلہ با رختِ سفر بست
اے چشمِ جہاں بیں بہ تماشائے جہاں خیز
از خوابِ گراں، خوابِ گراں، خوابِ گراں خیز!
از خوابِ گراں خیز!
Roman Persian
Khurshid keh pairaya ba seemay-e-sahar bast
Aveeza ba gosh-e-sahar az khoon-e-jigar bast
Az dasht o jabal qafila ba rakht-e-safar bast
Ay chashm-e-jahan-been ba tamashay-e-jahan kheiz
Az khwab-e-garan, khwab-e-garan, khwab-e-garan kheiz
English Translation
The sun has risen and adorned the brow of the morning; it has hung a drop of heart’s blood in the ear of the dawn. Caravans from the deserts and mountains have packed their loads for the journey; O you who possess world-seeing eyes, arise to witness the spectacle of the world
Urdu Translation
سورج طلوع ہو چکا ہے اور اس نے صبح کے ماتھے کو اپنے نور سے سجا دیا ہے؛ اس نے اپنے خونِ جگر سے صبح کے کانوں کے لیے بندے تیار کر لیے ہیں۔ بیابانوں اور پہاڑوں سے قافلے رختِ سفر باندھ کر نکل چکے ہیں؛ اے دنیا کو دیکھنے والی آنکھ! تو بھی اٹھ اور اس جہانِ عمل کا تماشہ دیکھ۔

خاور ہمہ مانندِ غبارِ سرِ راہے است
یک نالہء خاموش و اثر باختہ آہے است
ہر ذرہء ایں خاک گرہ خوردہ نگاہے است
از ہند و سمرقند و عراق و ہمدان خیز
از خوابِ گراں، خوابِ گراں، خوابِ گراں خیز!
از خوابِ گراں خیز!
Roman Persian
Khawar hama manind-e-ghubar-e-sar-e-rahay ast
Yak nala-e-khamosh o asar bakhta aahay ast
Har zarra-e-een khak girah khorda nigahay ast
Az Hind o Samarqand o Iraq o Hamadan kheiz
Az khwab-e-garan, khwab-e-garan, khwab-e-garan kheiz
English Translation
The people of the East are all like the dust of the roadside; they are but a silent lament and a sigh that has lost its effect. Every particle of this dust is an eye that has been veiled; arise from India, Samarqand, Iraq, and Hamadan! Rise from your heavy sleep
Urdu Translation
اہلِ مشرق سب کے سب راستے کی گرد کی مانند پسماندہ ہو چکے ہیں؛ وہ ایک ایسی خاموش فریاد اور آہ ہیں جس کا اثر ختم ہو چکا ہے۔ اس مٹی کا ہر ذرہ ایسی آنکھ ہے جس پر پٹی بندھی ہوئی ہے۔ اے ہندوستان، سمرقند، عراق اور ہمدان کے مسلمانوں! اپنے حقوق کے لیے اٹھ کھڑے ہوں۔

دریاے تو دریاست کہ آسودہ چو صحراست
دریاے تو دریاست کہ افزوں نشد و کاست
بیگانہء آشوب و نہنگ است، چہ دریاست!
از سینہء چاکش صفتِ موجِ رواں خیز
از خوابِ گراں، خوابِ گراں، خوابِ گراں خیز!
از خوابِ گراں خیز!
Roman Persian
Darya-e-tu daryast keh asooda cho sahrast
Darya-e-tu daryast keh afzoon nashad o kaast
Begana-e-ashoob o nahang ast, che daryast
Az seena-e-chakash sifat-e-mauj-e-rawan kheiz
Az khwab-e-garan, khwab-e-garan, khwab-e-garan kheiz
English Translation
Your river is a river that is as still as a desert; your river is a river that did not expand but only shrank. It is a stranger to storms and crocodiles—what kind of river is that? Arise like a flowing wave from its torn bosom! Rise from your heavy sleep
Urdu Translation
تیری زندگی کا دریا تو وہ ہے جس میں صحرا کی سی خاموشی ہے؛ تیرا دریا تو وہ ہے جس کے پانیوں میں اضافہ ہونے کے بجائے کمی واقع ہوئی ہے۔ وہ دریا ہی کیا جو طوفانوں اور مگر مچھوں (مشکلات) سے بے خبر ہو! اس ساکن دریا کے سینے سے ایک رواں لہر بن کر اٹھ اور متحرک ہو جا۔

ایں نکتہ کشائندہء اسرارِ نہاں است
ملک است تنِ خاکی و دیں روحِ رواں است
تن زندہ و جاں زندہ ز ربطِ تن و جاں است
با خرقہ و سجادہ و شمشیر و سناں خیز
از خوابِ گراں، خوابِ گراں، خوابِ گراں خیز!
از خوابِ گراں خیز!
Roman Persian
Een nukta kushaninda-e-asrar-e-nihan ast
Mulk ast tan-e-khaki o deen ruh-e-rawan ast
Tan zinda o jan zinda zi rabt-e-tan o jan ast
Ba khirqa o sujjada o shamsheer o sinan kheiz
Az khwab-e-garan, khwab-e-garan, khwab-e-garan kheiz
English Translation
This point reveals hidden secrets: the State is the earthly body, and Faith is the living soul. Both the body and soul are alive only through their mutual bond; arise with your dervish-cloak, your prayer-carpet, your sword, and your spear! Rise from your heavy sleep
Urdu Translation
یہ باریک نکتہ چھپے ہوئے رازوں کو کھولنے والا ہے کہ ملک اگر مٹی کا جسم ہے تو دین اس کی روح ہے۔ جسم اور روح کا تعلق ہی زندگی کی علامت ہے؛ اس لیے اب درویشی اور خانقاہی کے ساتھ ساتھ شمشیر و سناں (طاقت) لے کر دین کے نفاذ کے لیے اٹھ کھڑے ہو۔

ناموسِ ازل را تو امینی تو امینی!
داراے جہاں را تو یساری تو یمینی!
اے بندہء خاکی تو زمانی تو زمینی!
صہبائے یقیں درکش و از دیرِ گماں خیز
از خوابِ گراں، خوابِ گراں، خوابِ گراں خیز!
از خوابِ گراں خیز!
Roman Persian
Namoos-e-azal ra tu ameeni tu ameeni
Dara-e-jahan ra tu yasari tu yameeni
Ay banda-e-khaki tu zamani tu zameeni
Sahba-e-yaqeen darkash o az dair-e-guman kheiz
Az khwab-e-garan, khwab-e-garan, khwab-e-garan kheiz
English Translation
You are the trustee of the eternal honor (Divine Law)! You are the right and left hand of the Master of the world! O creature of dust, you are beyond Time and Space! Drink the wine of certainty and rise from the temple of doubt. Rise from your heavy sleep
Urdu Translation
تو اللہ کے قانونِ فطرت کا امانتدار ہے؛ تو اس کائنات کے مالک کا دستِ راست ہے۔ اے مٹی کے انسان! تو زمان و مکان کی قید سے بلند ہے۔ اب وہم و گمان کے مندر کو چھوڑ کر یقین کی شراب پی اور اپنی غفلت کی نیند سے بیدار ہو جا۔

فریاد ز افرنگ و دل آویزیِ افرنگ
فریاد ز شیرینی و پرویزیِ افرنگ
عالم ہمہ ویـرانہ ز چـنگیزیِ افرنگ
معمارِ حرم! باز بہ تعمیرِ جہاں خیز
از خوابِ گراں، خوابِ گراں، خوابِ گراں خیز!
از خوابِ گراں خیز!
Roman Persian
Faryad zi Afrang o dil-aweezi-e-Afrang
Faryad zi shireeni o parveezi-e-Afrang
Aalam hama veerana zi Changeezi-e-Afrang
Memar-e-Haram! baaz ba tameer-e-jahan kheiz
Az khwab-e-garan, khwab-e-garan, khwab-e-garan kheiz
English Translation
Alas for Europe and its charm! Alas for its sweetness and deceit! The whole world is a wilderness due to the barbarism of Europe. O architect of the Sanctuary! Arise once more to rebuild the world! Rise from your heavy sleep
Urdu Translation
یورپ اور اس کی دل لبھانے والی رنگینیوں سے خدا بچائے؛ ان کی ظاہری مٹھاس اور عیارانہ چالوں سے پناہ! یورپ کی بربریت نے پوری دنیا کو ویرانہ بنا دیا ہے۔ اے حرم کے معمار (مسلمان)! اب تیرا وقت ہے کہ تو اس بگڑی ہوئی دنیا کی پھر سے تعمیر کرے۔ اٹھ اور اپنی غفلت کی نیند کو توڑ دے!
خلاصہ
Urdu Text
اس پوری نظم کا لبِ لباب یہ ہے کہ مسلمان اپنی اصل پہچان اور دین کو بھول کر غفلت میں پڑے ہیں، جبکہ مغرب کی مادی تہذیب انسانیت کو تباہ کر رہی ہے۔ اقبال مسلمانوں کو “معمارِ حرم” کہہ کر پکارتے ہیں اور انہیں دنیا کی دوبارہ تعمیر کے لیے اٹھنے کا درس دیتے ہیں۔
Roman Urdu:
Iss nazm ka markazi khulasa yeh hai keh Musalman apni pehchan bhool kar gaflat mein parry hain, jabkeh Maghrib ki madi tehzeeb insaniyat ko tabah kar rahi hai. Iqbal Musalman ko “Memar-e-Haram” keh kar pukarty hain aur unhein dunya ki tameer-e-no kay liye bedar honay ka sabaq detay hain.




