
(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-22) Huzoor-e-Risalat 10: Uroos Zindagi Dar Khalwatish Ghair ( عروسِ زندگی در خلوتش غیر )

Aroos-e-zindagi dar khalwat-ash ghair
Ke darad dar maqam-e-neesti sair
عروسِ زندگی در خلوتش غیر
کہ دارد در مقامِ نیستی سیر
The bride of life is in the solitude of others,
for he wanders in the realm of non-existence.

Gunahgar-ay-ast pesh az marg dar qabr
Nakeer-ash az kaleesa, Munkar az deir
گنہگار یست پیش از مرگ در قبر
نکیرش از کلیسا، منکر از دیر
He is a sinner already in the grave before death;
His Nakeer comes from the church, and his Munkar from the temple.

Ba-chashm-e-o na noor-o na suroor ast
Na dil dar seena-e-o na-saboor ast
بچشمِ او نہ نور و نہ سرور است
نہ دل در سینہ او ناصبور است
In his eyes, there is neither light nor joy,
Nor is there a restless, longing heart within his chest.

Khuda aan ummate ra yaar bada
Ke marg-e-o zi jan-e-be-huzoor ast
خدا آں امتے را یار بادا
کہ مرگِ او زجانِ بے حضور است
May God be the helper of that nation,
Whose spiritual death stems from a soul devoid of Divine Presence.

Muslman zada o na-mahram-e-marg
Zi beem-e-marg larzan tadam-e-marg
مسلماں زادہ و نامحرمِ مرگ
ز بیمِ مرگ لرزاں تادمِ مرگ
Though born a Muslim, he is unacquainted with the reality of death.
From the fear of death, he trembles until his dying breath.

Dilay dar seena-e-chakash nadeedam
Dum-basta bood-o gham-e-marg
دلے در سینہ چاکش ندیدم
دم بستہ بود و غمِ مرگ.
I saw no heart within his torn chest;
There was only a stifled breath and the sorrow of death.

Mulookiyat sarapa sheesha baazi ast
Azu aiman na Rumi, ne Hijazi ast
ملوکیت سراپا شیشہ بازی است
ازو ایمن نہ رومی، نے حجازی است
Despotism is nothing but a fragile game of glass (deceptive and brittle);
Neither the Roman nor the Hijazi is safe from its grasp.

Huzoor-e-Tu gham-e-yaaran bagooyam
Ba-umeede ke waqt-e-dil nawazi ast!
حضورِ تو غمِ یاراں بگویم
بامیدے کہ وقتِ دل نوازی است
In Your Presence, I voice the sorrows of my friends,
In the hope that this is the hour of Your kindness and heart-solace!

Tan-e-mard-e-Musulman paayedar ast
Banaye paikar-e-oo ustuwar ast
تنِ مردِ مسلماں پائدار است
بنائے پیکرِ او استوار است
The body of the Muslim man is enduring.
The foundation of his physical form is firm.

Tabeeb-e-nuqta ras deed az nigah-ash
Khudi andar wujood-ash rasha daar ast!
طبیبِ نکتہ رس دید از نگاہش
خودی اندر وجودش رعشہ دار است
But the perceptive physician, upon looking at him,
sees that the “Self” (Khudi) within his being is trembling and weak!

Musulman sharmsar az be-kulahi ast
Ke deen-ash murd o faqr-ash khanqahi ast
مسلماں شرمسار از بے کلاہی است
کہ دینش مرد و فقرش خانقاہی است
The Muslim is ashamed of his lack of status (powerlessness);
For his faith has lost its life, and his spirituality is confined to the monastery.

Tu dani dar jahan meeras-e-ma chist
Gileeme az qamash-e-padshahi ast!
تو دانی در جہاں میراثِ ما چیست
گلیمے از قماشِ پادشاہی است
Do you know what our inheritance in this world is?
It is but a tattered cloak made from the fabric of former royalty!

Mapurs az man ke ahwal-ash chasan ast
Zamin-ash bad guhar chun aasman ast
مپرس از من کہ احوالش چسان است
زمینش بد گہر چوں آسمان است
Ask me not how his (the Muslim’s) condition is;
His earth has become as hostile as the sky.

Bar-aan murghe ke parwardi ba-anjeer
Talash-e-dana dar sahra garaan ast!
برآں مرغے کہ پروردی بانجیر
تلاشِ دانہ در صحرا گراں است
For that bird which was raised on figs (comfort),
Searching for grain in the desert is a heavy burden!

Ba-chashmash wa-namoodam zindagi ra
Kashoodam nuqta-e-farda o di ra
بچشمش وانمودم زندگی را
کشودم نکتہ فردا و دی را
I have revealed the reality of life to his eyes;
I have explained the secrets of yesterday and tomorrow.

Tawaan asrar-e-jaan ra fash-tar guft
Badeh nutq-e-Arab een Ajami ra!
توان اسرار جاں را فاش تر گفت
بدہ نطق عرب ایں عجمی را
The secrets of the soul could be told even more clearly;
Grant this non-Arab the eloquence of the Arabic tongue!

Muslim garche be-khayl o sipah ast
Zameer-e-oo zameer-e-padshah ast
مسلماں گرچہ بے خیل و سپاہ است
ضمیرِ او ضمیرِ پادشاہ است
Though the Muslim is without an army or troops,
His inner conscience is the conscience of a king.

Agar ora maqam-ash baaz bakhshand
Jamal-e-oo jalal-e-be-panah ast!
اگر اورا مقامش باز بخشند
جمالِ او جلالِ بے پناہ است
If his true status were restored to him,
His beauty would possess an infinite, awe-inspiring majesty!

Mata-e-Sheikh asateer-e-kuhan bood
Hadeeth-e-oo hama takhmeen o zann bood
متاعِ شیخ اساطیرِ کہن بود
حدیثِ او ہمہ تخمین و ظن بود
The wealth of the religious elder was based on ancient myths.
His discourse was entirely conjecture and doubt.

Hanooz Islam-e-oo zannar dar ast
Haram chun deir bood, oo Brahman bood!
ہنوز اسلامِ او زنار دار است
حرم چوں دیر بود، او برہمن بود
His Islam still wears the sacred thread (of old rituals);
The sanctuary was like a temple, and he was the Brahman!

Digargoon kard la-deeni jahan ra
Zi aathaar-e-badan guftand jaan ra
دگرگوں کرد لادینی جہاں را
ز آثارِ بدن گفتند جاں را
Irreligiousness has turned the world upside down;
they speak of the soul only as an effect of the body.

Azaan faqre ke ba Siddiq (RA) daadi
Ba-shure aawar een aasuda jaan ra!
ازاں فقرے کہ با صدیقؓ دادی
بشورے آور ایں آسودہ جاں را
From that spiritual poverty (Faqr) which You granted to Siddiq (RA),
bring a tumultuous passion to this complacent soul!

Haram az deir geerad rang o booye
But-e-ma-pirak-e-zholida mooye
حرم از دیر گیرد رنگ و بوئے
بتِ ماپیرکِ ژولیدہ موئے
The sanctuary takes its color and fragrance from the temple;
our idol is a disheveled-haired old man.

Nayabi dar bar-e-ma teera bakhtaan
Dile roshan za-noor-e-aarzooye!
نیابی در برِ ما تیرہ بختاں
دلے روشن زنورِ آرزوئے
You will not find among us unfortunate ones
a heart enlightened by the light of true longing!

Faqiraan ta bamasjid saff kashidand
Girebaan-e-shahanshahaan daridand
فقیراں تا بمسجد صف کشیدند
گریباں شہنشاہاں دریدند
As long as the spiritually poor (dervishes) formed ranks in the mosque,
They tore the collars of emperors (challenged tyrants).

Chun aan aatish daroon-e-seena afsurd
Musulman dar dargahaan khazidand!
چوآں آتش درونِ سینہ افسرد
مسلماں در درگاہاں خزیدند
When that fire died out within their chests,
The Muslims crawled to the courts and shrines!

Muslim ba-khweshaan dar sateezand
Bajuz naqsh-e-duwi bar dil na rezand
مسلماں باخویشاں در ستیزند
بجز نقشِ دوئی بر دل نہ ریزند
Muslims are at war with their own kind,
engraving nothing but the mark of duality (division) upon their hearts.

Babalind ar kase khisht-e-geh geerad
Azaan masjid ke khud az we gurezand!
ببالند ار کسے خشت گہ گیرد
ازاں مسجد کہ خود از وے گریزند
They wail if someone takes a brick from
that mosque from which they themselves flee!

Jabeen ra pesh-e-Ghair Allah soodeem
Chu gabran dar huzoor-e-oo saroodeem
جبیں را پیشِ غیر اللہ سودیم
چو گبراں در حضورِ او سرودیم
We rubbed our foreheads before others than God;
like fire-worshippers, we sang in His presence.

Nanalam az kase, mi nalam az khwesh
Ke shayan-e-shan-e-Tu nabodeem
ننالم از کسے، می نالم از خویش
کہ شایانِ شانِ تو نبودیم
I complain not of anyone else,
I complain of myself that we were not worthy of Your glory!

Badast-e-meykashaan khaali ayaagh ast
Ke saaqi ra ba bazm-e-man faragh ast
بدستِ میکشاں خالی ایاغ است
کہ ساقی را بہ بزمِ من فراغ است
In the hands of the seekers (drinkers) is an empty cup,
For the cup-bearer has no concern with my assembly.

Nigeh daram daroon-e-seena aahey
Ke asl-e-oo zi dood-e-aan charagh ast
نگہ دارم درونِ سینہ آہے
کہ اصلِ او ز دودِ آں چراغ است
I keep a sigh within my chest,
The origin of which is from the smoke of that lamp (of divine love)!

Sabooye khanqahaan khaali az mey
Kunad maktab rah-e-tay karda ra tay
سبوئے خانقاہاں خالی از مے
کند مکتب رہِ طے کردہ را طے
The vessels of the monasteries are empty of spiritual wine (mey),
and schools merely repeat paths already trodden.

Zi bazm-e-sha’iraan afsurda raftam
Nawaha murda beroon uftad az ne!
زبزمِ شاعراں افسردہ رفتم
نواہا مردہ بیروں افتاد از نے
I left the assembly of poets depressed,
for only dead melodies fell from their flutes.

Musalmanum ghareeb-e-har diyaram
Ke ba een khaak-daan kaarey nadaram
مسلمانم غریب ہر دیارم
کہ با ایں خاکداں کارے ندارم
I am a Muslim, a stranger in every land,
for I have no connection to this material world.

Ba-een be-taqti dar pech o taabam
Ke man digar ba-ghair Allah ducharam
بایں بے طاقتی در پیچ و تابم
کہ من دیگر بغیر اللہ دچارم
In my powerlessness, I am in turmoil because
I am once again confronted by those other than God.

Ba-aan baale ke bakhshidi paridam
Basoz-e-naghma haye khud tapidam
بآں بالے کہ بخشیدی پریدم
بسوزِ نغمہ ہائے خود تپیدم
I flew with the wings You granted me and
was restless with the heat of my own melodies.

Musalmaney ke marg azwey bilarzad
Jahan gardeedam o ora nadeedam!
مسلمانے کہ مرگ ازوے بلرزد
جہاں گردیدم و اورا ندیدم
I searched the world but did not find
the true Muslim at whose sight even death trembles.

Shabey pesh-e-Khuda bageeryastum zaar
Musalmanan chira khwarand o zaarand
شبے پیشِ خدا بگریستم زار
مسلماں چرا خوارند و زارند
One night I wept bitterly before God,
asking why Muslims are disgraced and in pain.

Nida amad nameedani ke een qaum
Dil-e-daarand o mahboob-e-nadaarand!
ندا آمد نمیدانی کہ ایں قوم
دلے دارند و محبوبے ندارند
The answer came: “Do you not know that this nation has a heart,
but lacks a Beloved (the Holy Prophet PBUH)?”

Nagooyam az furo faale ke bugzasht
Che sood az sharh-e-ahwaley ke bugzasht
نگویم از فرو فالی کہ بگذشت
چہ سود از شرحِ احوالے کہ بگذشت
I say nothing of the glory that has passed;
what use is explaining those circumstances?

Charaghey daashtum dar seena-e-khwesh
Fard andar do sad saaley ke bugzasht!
چراغے داشتم در سینہ خویش
فرد اندر دو صد سالے کہ بگذشت
I held a lamp within my heart that went out during
The two hundred years of slavery that passed.

Nigehban-e-Haram m’emaar-e-deir ast
Yaqeenash murda o chashmash ba-ghair ast
نگہبان حرم معمار دیر است
یقینش مردہ و چشمش بغیر است
The guardian of the Kaaba is building a temple;
His faith is dead, and his eyes are fixed on others (meaning he is infatuated with Western ways and cynical toward Islam).

Zaand az nigah-e-oo tawaan deed
Ke na-umeed az hama asbaab-e-khair ast
زاند از نگاه او تواں دید
کہ نومید از ہمہ اسباب خیر است
It can be seen from his gaze
that he is hopeless regarding all causes of goodness.

Zi soz-e-een faqeer-e-rah-nasheene
Badeh ora zameer-e-aatishine!
زسوز ایں فقیر رہ نشینے
بدہ او را ضمیر آتشینے
From the passion of this humble wayfarer,
Grant the Muslim a heart of fire!

Dil-ash ra roshan o paayinda gardaan
Zi umeedey ke zaayed az yaqeene!
دلش را روشن و پائندہ گرداں
ز امیدے کہ زاید از یقنے
Make his heart enlightened and everlasting through the hope
that is born of true conviction.

Gahe uftam, gahe mastana khezam
Che khoon be taigh-o-shamsheray bareezam!
گهے افتم، گہے مستانہ خیزم
چہ خوں بے تیغ و شمشیرے بریزم
Sometimes I fall, and sometimes I rise in a state of ecstasy,
What a bloodbath I create, even without a blade or sword!

Nigah-e-iltifate bar sar-e-baam
Ke man ba asr-e-khesh andar sateezam!
نگاہِ التفاتی بر سرِ بام
کہ من با عصرِ خویش اندر ستیزم
Cast a glance of kindness from the rooftop (divine grace),
for I am at war with the spirit of my own age!”
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال زندگی کی حقیقت اور “مقامِ فناء” (نیستی) کے ایک بہت باریک نکتے کو بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ عروسِ زندگی (زندگی کی دلہن) کے لیے اس کی خلوت میں غیر کا کوئی گزر نہیں ہے، کیونکہ اس کی اصل سیر اور جولان گاہ تو مقامِ نیستی (اپنی ہستی کو مٹا دینے کا مقام) ہے۔
اقبال یہاں یہ سمجھانا چاہ رہے ہیں کہ حقیقی زندگی وہ نہیں جو ظاہری اسباب اور ہنگاموں میں نظر آتی ہے، بلکہ اصل زندگی تو وہ ہے جو انسان اپنی خودی کو مٹا کر (یعنی فقر اور تسلیم و رضا کے ذریعے) پاتا ہے۔ جب انسان دنیا کی رنگینیوں اور مادی علائق سے کٹ کر اپنے اندر کی تنہائی (خلوت) میں اترتا ہے اور اپنی خودی کو حق میں فنا کر دیتا ہے، تو وہاں اسے وہ ابدی زندگی ملتی ہے جہاں “غیر” (ماسوائے اللہ) کا تصور تک ختم ہو جاتا ہے۔ یہ دراصل بقا باللہ کا فلسفہ ہے جو بظاہر “نیستی” (کچھ نہ ہونا) نظر آتا ہے مگر حقیقت میں یہی “ہستی” (سب کچھ ہونا) ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl zindagī kī ḥaqīqat aur “Maqām-e-Fanā” (Nīstī) ke ek bahut bārīk nukte kō bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke ‘Arūs-e-Zindagī (zindagī kī dulhan) ke li’e iss kī khalwat mein ghair kā kō’ī guzar nahīñ hai, kyūñke iss kī aṣl sair aur jaulān-gāh tō Maqām-e-Nīstī (apnī hastī kō miṭā dēne kā maqām) hai.
Iqbāl yahāñ yeh samajhānā chāh rahe hain ke ḥaqīqī zindagī woh nahīñ jō z̤āhirī asbāb aur hañgāmōñ mein naz̤ar ātī hai, balkē aṣl zindagī tō woh hai jō insān apnī khūdī kō miṭā kar (ya’nī faqr aur taslīm-o-riẓā ke zarī’e) pātā hai. Jab insān dunyā kī rañgīniyōñ aur māddī ‘alā’iq se kaṭ kar apne andar kī tanhā’ī (khalwat) mein utartā hai aur apnī khūdī kō Ḥaq mein fanā kar dētā hai, tō wahāñ usse woh abadī zindagī miltī hai jahāñ “ghair” (mā-siwā-Allāh) kā taṣawwur tak khatam hō jātā hai. Yeh daraṣl Baqā-billāh kā falsafa hai jō ba-z̤āhir “Nīstī” (kuchh na hōnā) naz̤ar ātā hai magar ḥaqīqat mein yahī “Hastī” (sab kuchh hōnā) hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “فکری غلامی” اور “تقلیدِ مغرب” کے ہولناک انجام کی تصویر کشی کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ وہ شخص (یا قوم) جو اپنی خودی اور روحانی اقدار کو چھوڑ کر دوسروں (اہلِ مغرب) کے افکار کا اسیر ہو جائے، وہ مرنے سے پہلے ہی قبر میں ہے (یعنی اس کی زندگی موت سے بدتر ہے)۔
اقبال ایک بہت گہرا طنز کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ایسے “زندہ درگور” شخص کے لیے قبر کے فرشتے نکیر و منکر بھی وہ نہیں ہوں گے جو روایت میں بتائے گئے ہیں، بلکہ اس کی فکری غلامی کی وجہ سے اسے کلیسا (چرچ) اور دیر (بت خانہ) کے اثرات اور سوالات گھیر لیں گے۔ مطلب یہ کہ جب کوئی قوم اپنی بنیادیں بھول جاتی ہے، تو اس کا شعور اور اس کی آخرت بھی انہی غیر اسلامی اور غیر فطری افکار کے بوجھ تلے دب جاتی ہے جن کی اس نے زندگی بھر اندھی تقلید کی ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Fikrī ghulāmī” aur “Taqlīd-e-Maghrib” ke haulnāk anjām kī taṣwīr-kashī kar rahe hain. Woh farmāte hain ke woh shakhṣ (yā qaum) jō apnī khūdī aur rūḥānī aqdār kō chhōṛ kar dūsrōñ (Ahl-e-Maghrib) ke afkār kā asīr hō jā’ē, woh marne se pehle hī qabr mein hai (ya’nī iss kī zindagī maut se badtar hai).
Iqbāl ek bahut gahrā ṭanz karte hue farmāte hain ke aise “zinda dar-gōr” shakhṣ ke li’e qabr ke farishte Nakīr-o-Munkar bhī woh nahīñ hōñ ge jō riwāyat mein batā’ē ga’ē hain, balkē iss kī fikrī ghulāmī kī wajha se usse Kalīsā (Church) aur Dair (But-khāna) ke asarāt aur sawālāt ghēr lēñ ge. Matlab yeh ke jab kō’ī qaum apnī bunyādēñ bhūl jātī hai, tō uss kā shu’ūr aur uss kī ākhirat bhī unhī ghair-Islāmī aur ghair-fiṭrī afkār ke bōjh tale dab jātī hai jinhōñ kī uss ne zindagī bhar andhī taqlīd kī hōtī hai.
Urdu
یہ شعر پچھلے شعر کا تسلسل ہے جس میں علامہ اقبال اس “زندہ درگور” انسان (فکری غلام) کی حالتِ زار بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ ایسا شخص جس نے اپنی خودی بیچ دی ہو اور جو دوسروں کی تقلید میں مگن ہو، اس کی چشم (آنکھ) میں نہ تو بصیرت کا نور باقی رہتا ہے اور نہ ہی زندگی کا حقیقی سرور۔
وہ دنیا کو دیکھتا تو ہے مگر حق کو پہچاننے سے قاصر ہوتا ہے۔ مزید یہ کہ اس کے سینے میں موجود دل بھی مردہ ہو چکا ہوتا ہے؛ اس میں وہ ناصبوری (تڑپ اور اضطراب) باقی نہیں رہتی جو انسان کو بڑے مقاصد اور انقلاب کی طرف ابھارتی ہے۔ اقبال کے نزدیک تڑپ سے خالی دل محض گوشت کا لوتھڑا ہے، اور تڑپ ہی وہ جوہر ہے جو انسان کو حیوان سے ممتاز کرتا ہے۔
Roman Urdu
Yeh she’r pichhle she’r kā tasalsul hai jis mein ‘Allāma Iqbāl iss “zinda dar-gōr” insān (fikrī ghulām) kī ḥālat-e-zār bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke aisā shakhṣ jinhōñ ne apnī khūdī bēch dī hō aur jō dūsrōñ kī taqlīd mein magan hō, uss kī chashm (āñkh) mein na tō baṣīrat kā nūr bāqī rehtā hai aur na hī zindagī kā ḥaqīqī surūr.
Woh dunyā kō dēkhtā tō hai magar ḥaq kō pehchānne se qāṣir hōtā hai. Mazīd yeh ke uss ke sīne mein maujūd dil bhī murda hō chukā hōtā hai; uss mein woh nā-ṣabūrī (taṛap aur iẓṭirāb) bāqī nahīñ rehtī jō insān kō baṛe maqāṣid aur inqilāb kī ṭaraf ubhārtī hai. Iqbāl ke nazdīk taṛap se khālī dil maḥz gōsht kā lōthṛā hai, aur taṛap hī woh jauhar hai jō insān kō ḥaiwān se mumtāz kartā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال ایک ایسی امت کے لیے دعا کر رہے ہیں جو روحانی موت سے بچنا چاہتی ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ خدا اس امت کا حامی و مددگار (یار) ہو جس کی موت اس لیے واقع ہو رہی ہو کہ اس کا جانِ بے حضور (یعنی وہ روح جو خدا کی یاد اور اس کی موجودگی کے احساس سے خالی ہو گئی ہے) سے تعلق ٹوٹ رہا ہو۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ قوموں کی اصل موت جسمانی خاتمہ نہیں، بلکہ “بے حضوری” ہے—یعنی اللہ سے تعلق کا منقطع ہو جانا اور اپنی روحانی بنیادوں سے دور ہو جانا۔ وہ دعا گو ہیں کہ اللہ ایسی قوم کی دستگیری فرمائے جو اپنی اس بے کیفی اور روحانی بنجر پن کو محسوس کر لے اور توبہ کے ذریعے دوبارہ زندہ ہونا چاہے۔ یہ شعر دراصل امت کی روحانی بیداری اور اللہ کی رحمتِ خاص کی طلب کا اظہار ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl ek aisī ummat ke li’e du’ā kar rahe hain jō rūḥānī maut se bachnā chāhtī hai. Woh farmāte hain ke Khūdā uss ummat kā ḥāmī-o-madadgār (yār) hō jis kī maut iss li’e wāqi’ hō rahī hō ke uss kā jān-e-bē-ḥuẓūr (ya’nī woh rūḥ jō Khūdā kī yād aur uss kī maujūdagī ke iḥsās se khālī hō ga’ī hai) se ta’alluq ṭūṭ rahā hō.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke qaumōñ kī aṣl maut jismānī khātima nahīñ, balkē “bē-ḥuẓūrī” hai—ya’nī Allāh se ta’alluq kā munqati’ hō jānā aur apnī rūḥānī bunyādōñ se dūr hō jānā. Woh du’ā-gō hain ke Allāh aisī qaum kī dast-gīrī farmā’ē jō apnī iss bē-kaifī aur rūḥānī banjar-pan kō maḥsūs kar lē aur tauba ke zarī’e dōbāra zinda hōnā chāhe. Yeh she’r daraṣl ummat kī rūḥānī bēdārī aur Allāh kī raḥmat-e-khāṣ kī talab kā iẓhār hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال ایک نام نہاد مسلمان کی بزدلی اور ایمان کی کمزوری پر نوحہ کناں ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ یہ کیسا المیہ ہے کہ ایک شخص مسلمان زادہ (مسلمان کا بیٹا) تو ہے، مگر وہ مرگ (موت) کی حقیقت سے بالکل نامحرم اور ناواقف ہے۔ موت جو مومن کے لیے محبوب سے ملاقات کا ذریعہ اور ابدی زندگی کا دروازہ ہے، اس شخص کے لیے ایک ہولناک دھچکا ہے۔ یہی وجہ ہے کہ وہ اپنی پوری زندگی بیمِ مرگ (موت کے خوف) سے لرزتا رہتا ہے اور اس کی یہ لرزش تا دمِ مرگ (موت کے آخری لمحے تک) برقرار رہتی ہے۔ اقبال یہاں یہ پیغام دے رہے ہیں کہ جس دل میں اللہ کا خوف اور ایمانِ کامل ہو، وہاں موت کا ڈر نہیں ٹھہر سکتا، کیونکہ “مومن” موت سے ڈرتا نہیں بلکہ اسے گلے لگاتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl ek nām-nihād Musalmān kī buzdilī aur īmān kī kamzōrī par nōḥa-kunāñ hain. Woh farmāte hain ke yeh kaisā alamiya hai ke ek shakhṣ Musalmān-zāda (Musalmān kā bēṭā) tō hai, magar woh Marg (maut) kī ḥaqīqat se bilkul nā-maḥram aur nā-wāqif hai. Maut jō mōmin ke li’e maḥbūb se mulāqāt kā zarī’a aur abadī zindagī kā darwāza hai, iss shakhṣ ke li’e ek haulnāk dhachka hai.
Yahī wajha hai ke woh apnī pūrī zindagī Bīm-e-Marg (maut ke khauf) se larzatā rehtā hai aur iss kī yeh larzish Tā dam-e-Marg (maut ke ākhirī lamhe tak) barqarār rehtī hai. Iqbāl yahāñ yeh paighām dē rahe hain ke jis dil mein Allāh kā khauf aur īmān-e-kāmil hō, wahāñ maut kā ḍar nahīñ ṭhehar saktā, kyūñke “Mōmin” maut se ḍartā nahīñ balkē usse gale lagātā hai.
Urdu
یہ شعر علامہ اقبال کے ان اشعار کا تسلسل ہے جہاں وہ ایک ایسے شخص (یا امت) کی حالتِ زار بیان کر رہے ہیں جو روحانی طور پر مردہ ہو چکا ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں نے اس کے چاک سینے (پھٹے ہوئے سینے) میں جھانک کر دیکھا تو مجھے وہاں دل نام کی کوئی چیز نظر نہ آئی۔ یعنی اس کا سینہ تو موجود ہے، لیکن وہ جذبہ، وہ تڑپ اور وہ دھڑکتا ہوا دل غائب ہے جو زندگی کی علامت ہوتا ہے۔
اس کی حالت یہ ہے کہ وہ دم بستہ (خاموش اور سکتہ کی کیفیت میں) ہے اور اس پر صرف غمِ مرگ (موت کا خوف اور غم) طاری ہے۔ اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جب انسان کے سینے سے تڑپنے والا دل نکل جائے، تو وہ صرف ایک زندہ لاش بن جاتا ہے جو ہر وقت موت کے ڈر سے سہما رہتا ہے۔
Roman Urdu
Yeh she’r ‘Allāma Iqbāl ke unn ash’ār kā tasalsul hai jahāñ woh ek aise shakhṣ (yā ummat) kī ḥālat-e-zār bayān kar rahe hain jō rūḥānī ṭaur par murda hō chukā hai. Woh farmāte hain ke main ne uss ke chāk sīne (phaṭe hue sīne) mein jhāñk kar dēkhā tō mujhe wahāñ Dil nām kī kō’ī chīz naz̤ar na ā’ī. Ya’nī uss kā sīna tō maujūd hai, lekin woh jaẕba, woh taṛap aur woh dhaṛaktā hu’ā dil ghā’ib hai jō zindagī kī ‘alāmat hōtā hai.
Uss kī ḥālat yeh hai ke woh dam-basta (khāmōsh aur sakta kī kaifiyat mein) hai aur uss par ṣirf gham-e-marg (maut kā khauf aur gham) ṭārī hai. Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jab insān ke sīne se taṛapne wālā dil nikal jā’ē, tō woh ṣirf ek zinda lāsh ban jātā hai jō har waqt maut ke ḍar se sehmā rehtā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “ملوکیت” (بادشاہت یا آمریت) کی حقیقت کو بے نقاب کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ ملوکیت سراپا شیشہ بازی است یعنی بادشاہت محض شعبدہ بازی، فریب اور دھوکے کا ایک کھیل ہے جس کی بنیاد شیشے کی طرح ناپائیدار اور مصلحتوں پر مبنی ہوتی ہے۔ یہ نظام اتنا ظالم اور خود غرض ہوتا ہے کہ اس کے شر سے نہ تو رومی (اہلِ مغرب/قیصر و کسریٰ کے وارث) محفوظ ہیں اور نہ ہی حجازی (اہلِ مشرق/مسلمان)۔ اقبال کا مقصد یہ بتانا ہے کہ ملوکیت چاہے کسی بھی رنگ یا قوم میں ہو، اس کا شیوہ استحصال اور فریب ہی ہوتا ہے، اور یہ انسانیت کی فلاح کے بجائے صرف مخصوص طبقے کے مفادات کی نگہبانی کرتی ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Mulūkiyat” (bādshāhat yā āmiriyat) kī ḥaqīqat kō bē-naqāb kar rahe hain. Woh farmāte hain ke Mulūkiyat sarāpā shīsha-bāzī ast ya’nī bādshāhat maḥz shu’bada-bāzī, farēb aur dhōke kā ek khēl hai jis kī bunyād shīshe kī taraḥ nā-pā’idār aur maṣlaḥatōñ par mabnī hōtī hai.
Yeh niz̤ām itnā z̤ālim aur khūd-gharaz̤ hōtā hai ke iss ke shar se na tō Rūmī (Ahl-e-Maghrib/Qaiṣar-o-Kisrã ke wāris) maḥfūz̤ hain aur na hī Ḥijāzī (Ahl-e-Mashriq/Musalmān). Iqbāl kā maqṣad yeh batānā hai ke mulūkiyat chāhe kisī bhī rañg yā qaum mein hō, iss kā shēwa istiḥṣāl aur farēb hī hōtā hai, aur yeh insāniyat kī falāḥ ke bajā’e ṣirf makhṣūṣ ṭabqe ke mufādāt kī nigahbānī kartī hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال حضور نبی کریم ﷺ (یا بارگاہِ الہیٰ) میں اپنی عقیدت اور دردمندی پیش کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اے میرے آقا! میں آپ کے حضور اپنے یاراں (قوم، دوستوں اور امتِ مسلمہ) کا غم بیان کرنے حاضر ہوا ہوں۔ میری اس گفتگو اور فریاد کے پیچھے صرف یہ ایک امید ہے کہ یہ گھڑی آپ کی طرف سے دل نوازی (تسلی، کرم اور زخموں پر مرہم رکھنے) کی گھڑی ہے۔
اقبال یہاں ایک سچے عاشق اور خیر خواہِ امت کے روپ میں نظر آتے ہیں، جو اپنی قوم کی پستی، فکری غلامی اور پریشانیوں کا نقشہ بارگاہِ رسالت ﷺ میں اس یقین کے ساتھ پیش کر رہے ہیں کہ وہاں سے ان کے دکھوں کا مداوا ہوگا اور امت کو دوبارہ وہی وقار نصیب ہوگا۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Ḥuẓūr Nabī Karīm ﷺ (yā Bārgāh-e-Ilāhī) mein apnī ‘aqīdat aur dard-mandī pēsh kar rahe hain. Woh farmāte hain ke ay mēre Āqā! main Āp ke Ḥuẓūr apne Yārāñ (qaum, dōstōñ aur Ummat-e-Muslima) kā gham bayān karne ḥāẓir hu’ā hūñ. Mērī iss guftugū aur faryād ke pīchhe ṣirf yeh ek ummīd hai ke yeh ghaṛī Āp kī ṭaraf se Dil-nawāzī (tasallī, karam aur zakhmōñ par marham rakhne) kī ghaṛī hai.
Iqbāl yahāñ ek sacho ‘āshiq aur khair-khwāh-e-ummat ke rūp mein naz̤ar āte hain, jō apnī qaum kī pastī, fikrī ghulāmī aur parēshāniyōñ kā naqsha Bārgāh-e-Risālat ﷺ mein iss yaqīn ke sāth pēsh kar rahe hain ke wahāñ se unn ke dukhōñ kā mudāwā hōgā aur ummat kō dōbāra wohī waqār naṣīb hōgā.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “مردِ مسلمان” کی ظاہری اور باطنی مضبوطی کا ذکر کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ مردِ مسلمان کا تن (جسم) نہایت پائیدار اور توانا ہے، کیونکہ اس کے پیکر (وجود) کی بنا (بنیاد) بہت استوار اور مضبوط رکھی گئی ہے۔
اقبال کا یہاں مقصد صرف جسمانی طاقت کا بیان نہیں، بلکہ وہ اس “استوار بنیاد” کی طرف اشارہ کر رہے ہیں جو ایمان اور یقینِ محکم سے عبارت ہے۔ ان کے نزدیک جب انسان کا دل اللہ کی توحید اور رسول ﷺ کی محبت سے لبریز ہو، تو اس کا وجود فولاد کی طرح سخت اور مصائب کے سامنے چٹان کی طرح مضبوط ہو جاتا ہے۔ یہ شعر ایک ایسے مثالی انسان کی تصویر کشی کرتا ہے جو فکری اور جسمانی دونوں لحاظ سے کمزوری کا شکار نہیں ہوتا، بلکہ اپنی مضبوط شخصیت کے ذریعے دنیا میں اپنا لوہا منواتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Mard-e-Musalmān” kī z̤āhirī aur bāṭinī mazbūṭī kā ẕikr kar rahe hain. Woh farmāte hain ke Mard-e-Musalmān kā tan (jism) nihāyat pā’idār aur tawānā hai, kyūñke iss ke paikar (wujūd) kī banā (bunyād) bahut ustuwār aur mazbūṭ rakhī ga’ī hai.
Iqbāl kā yahāñ maqṣad ṣirf jismānī ṭāqat kā bayān nahīñ, balkē woh iss “ustuwār bunyād” kī ṭaraf ishāra kar rahe hain jō Īmān aur Yaqīn-e-Muḥkam se ‘ibārat hai. Unn ke nazdīk jab insān kā dil Allāh kī tauḥīd aur Rasūl ﷺ kī muḥabbat se labrēz hō, tō uss kā wujūd fūlād kī taraḥ sakht aur maṣā’ib ke sāmne chaṭān kī taraḥ mazbūṭ hō jātā hai. Yeh she’r ek aise mis̱ālī insān kī taṣwīr-kashī kartā hai jō fikrī aur jismānī dōnōñ liḥāz̤ se kamzōrī kā shikār nahīñ hōtā, balkē apnī mazbūṭ shakhṣiyat ke zarī’e dunyā mein apnā lōhā manwātā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “مردِ مسلمان” کی اس حالت کا ذکر کر رہے ہیں جو اسے زوال کی طرف لے جا رہی ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ جب ایک طبیبِ نکتہ رس (بصیرت رکھنے والے دانا طبیب یا حکیمِ امت) نے اس (مسلمان) کی نگاہ میں جھانک کر دیکھا، تو اسے معلوم ہوا کہ اس کے بظاہر مضبوط وجود کے اندر اس کی خودی رعشہ دار (کمزور اور کانپ رہی) ہے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ انسان کی اصل طاقت اس کے جسم میں نہیں بلکہ اس کی “خودی” (Selfhood/Ego) میں ہوتی ہے۔ اگر انسان کی خودی کمزور پڑ جائے، اس کا اپنے آپ پر سے یقین ختم ہو جائے اور وہ دوسروں کا محتاج ہو جائے، تو اس کا توانا جسم بھی کسی کام کا نہیں رہتا۔ یہ ایک ایسی باطنی بیماری ہے جو انسان کو زندہ لاش بنا دیتی ہے۔ یہاں طبیب سے مراد وہ دانشور یا رہنما ہے جو قوموں کے ظاہری جاہ و جلال کے بجائے ان کی روحانی اور فکری حالت کا جائزہ لیتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Mard-e-Musalmān” kī iss ḥālat kā ẕikr kar rahe hain jō usse zawāl kī ṭaraf lē jā rahī hai. Woh farmāte hain ke jab ek Tabīb-e-Nukta-ras (baṣīrat rakhne wāle dānā tabīb yā Ḥakīm-e-Ummat) ne iss (Musalmān) kī nigāh mein jhāñk kar dēkhā, tō usse ma’lūm hu’ā ke iss ke ba-z̤āhir mazbūṭ wujūd ke andar iss kī Khūdī ra’sha-dār (kamzōr aur kāñp rahī) hai.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke insān kī aṣl ṭāqat iss ke jism mein nahīñ balkē iss kī “Khūdī” (Selfhood/Ego) mein hōtī hai. Agar insān kī khūdī kamzōr paṛ jā’ē, iss kā apne āp par se yaqīn khatam hō jā’ē aur woh dūsrōñ kā muḥtāj hō jā’ē, tō iss kā tawānā jism bhī kisī kām kā nahīñ rehtā. Yeh ek aisī bāṭinī bīmārī hai jō insān kō zinda lāsh banā dētī hai. Yahāñ tabīb se murād woh dānishwar yā rehnumā hai jō qaumōñ ke z̤āhirī jāh-o-jalāl ke bajā’e unn kī rūḥānī aur fikrī ḥālat kā jā’iza lētā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنے مخصوص قلندرانہ انداز میں اسلام کے حقیقی فلسفہِ “میراث” اور “فقر” کو بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اے مخاطب! کیا تو جانتا ہے کہ اس جہاں میں ہماری میراث (وہ اثاثہ جو ہمیں اپنے اسلاف سے ملا ہے) کیا ہے؟ وہ کوئی مال و دولت، زمین یا تخت و تاج نہیں، بلکہ وہ تو ایک ایسی گلیم (کمبل یا گدڑی) ہے جس کا قماش (کپڑا/مٹیریل) پادشاہی کا ہے۔
اقبال کا مطلب یہ ہے کہ سچے مومن اور درویش کی میراث وہ “فقر” ہے جو اسے شہنشاہوں سے بے نیاز کر دیتا ہے۔ یہ وہ ظاہری فقیری نہیں جو پستی کی علامت ہو، بلکہ یہ وہ باطنی بادشاہت ہے جس کے سامنے دنیا کے تخت و تاج ہیچ ہیں۔ ایک مسلمان جب اللہ کی بندگی میں غرق ہو جاتا ہے، تو اس کی معمولی سی گدڑی بھی بادشاہوں کی قبائوں سے زیادہ معتبر اور طاقتور ہو جاتی ہے۔ یہ فقر دراصل “استغنا” (بے نیازی) کا دوسرا نام ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apne makhṣūṣ qalandarāna andāz mein Islām ke ḥaqīqī falsafa-e-Mīrās aur Faqr kō bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke ay mukhāṭab! kya tū dāntā hai ke iss jahāñ mein hamārī mīrās (woh asās̱a jō hamein apne aslāf se milā hai) kya hai? Woh kō’ī māl-o-daulat, zamīn yā takht-o-tāj nahīñ, balkē woh tō ek aisī Gilīm (kambal yā gudṛī) hai jis kā Qumāsh (kapṛā/material) Pādshāhī kā hai.
Iqbāl kā matlab yeh hai ke sachē mōmin aur darwēsh kī mīrās woh “Faqr” hai jō usse shehanshāhōñ se bē-niyāz kar dētā hai. Yeh woh z̤āhirī faqīrī nahīñ jō pastī kī ‘alāmat hō, balkē yeh woh bāṭinī bādshāhī hai jis ke sāmne dunyā ke takht-o-tāj hēch hain. Ek Musalmān jab Allāh kī bañdagī mein gharq hō jātā hai, tō iss kī ma’mūlī sī gudṛī bhī bādshāhōñ kī qabā’ōñ se ziyāda mu’tabar aur ṭāqatwar hō jātī hai. Yeh Faqr daraṣl “Istighnā” (bē-niyāzī) kā dūsrā nām hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال ایک ایسی صورتحال یا شخصیت (یا ملت کی زوال آمادہ حالت) کی تصویر کشی کر رہے ہیں جہاں بگاڑ انتہا کو پہنچ چکا ہو۔ وہ فرماتے ہیں کہ مجھ سے مت پوچھ کہ اس کے احوال (حالات) کیسے ہیں، کیونکہ اس کی حالت بیان سے باہر ہے۔ اس کی پستی کا یہ عالم ہے کہ اس کی زمین بھی ویسی ہی بد گہر (بد فطرت/خراب جوہر والی) ہو چکی ہے جیسا کہ اس کا آسمان ہے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جب کسی قوم یا فرد کا باطن (آسمان/فکر) بگڑ جائے، تو اس کے اثرات اس کی ظاہری زندگی اور ماحول (زمین) پر بھی ویسے ہی مرتب ہوتے ہیں۔ جب فکر کی بلندی ختم ہو جائے اور روح مسموم ہو جائے، تو اس سے وابستہ ہر چیز اپنی اصل خیر اور برکت کھو دیتی ہے۔ یہ شعر مجموعی بگاڑ اور فکری و عملی پستی کی ایک دردناک عکاسی ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl ek aisī ṣūrat-e-ḥāl yā shakhṣiyat (yā millat kī zawāl-āmāda ḥālat) kī taṣwīr-kashī kar rahe hain jahāñ bigāṛ intihā kō pahuñch chukā hō. Woh farmāte hain ke mujh se mat pūchh ke iss ke aḥwāl (ḥālāt) kaise hain, kyūñke iss kī ḥālat bayān se bāhar hai. Iss kī pastī kā yeh ‘ālam hai ke iss kī zamīn bhī waisī hī bad-guhar (bad-fiṭrat/kharāb jauhar wālī) hō chukī hai jaisa ke iss kā āsmān hai.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jab kisī qaum yā fard kā bāṭin (āsmān/fikr) bigaṛ jā’ē, tō iss ke asarāt iss kī z̤āhirī zindagī aur māḥaul (zamīn) par bhī waise hī murattab hōte hain. Jab fikr kī bulandī khatam hō jā’ē aur rūḥ masmūm hō jā’ē, tō iss se wābasta har chīz apnī aṣl khair aur barkat khō dētī hai. Yeh she’r majmū’ī bigāṛ aur fikrī-o-‘amlī pastī kī ek dardnāk ‘akkāsī hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “آرام طلبی” اور “محتاجی” کے نقصانات کو ایک پرندے کی مثال سے بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اس پرندے پر افسوس ہے جسے تم نے (گھر میں قید کر کے) انجیر کھلا کر پالا ہو۔ ایسے پرندے کے لیے صحرا میں (خود سے) دانہ تلاش کرنا نہایت گراں (بھاری اور مشکل) ہو جاتا ہے۔
اقبال کا اصل اشارہ ان قوموں یا افراد کی طرف ہے جو دوسروں کے سہارے، مراعات اور آسائشوں کے عادی ہو جاتے ہیں۔ جب انسان محنت کی جگہ پکی پکائی غذا (انجیر) کا عادی ہو جائے، تو وہ اپنی فطری صلاحیتیں اور پرواز کی ہمت کھو دیتا ہے۔ وہ آزادی کی زندگی اور رزقِ حلال کی جدوجہد سے گھبرانے لگتا ہے۔ یہ شعر خودی کی تربیت، جہدِ مسلسل اور دوسروں پر انحصار نہ کرنے کا ایک زوردار پیغام ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Ārām-talabī” aur “Muḥtājī” ke nuqṣānāt kō ek parinde kī mis̱āl se bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke uss murgh (parinde) par afsōs hai jisse tum ne (ghar mein qaid kar ke) Anjīr khilā kar pāla hō. Aise parinde ke li’e ṣaḥrā mein (khūd se) dāna talāsh karnā nihāyat garāñ (bhārī aur mushkil) hō jātā hai.
Iqbāl kā aṣl ishāra unn qaumōñ yā afrād kī ṭaraf hai jō dūsrōñ ke sahāre, murā’āt aur āsā’ishōñ ke ‘ādī hō jāte hain. Jab insān meḥnat kī jagha pakkī pakā’ī ghiẕā (anjīr) kā ‘ādī hō jā’ē, tō woh apnī fiṭrī ṣalāḥiyatēñ aur parwāz kī himmat khō dētā hai. Woh āzādī kī zindagī aur rizq-e-ḥalāl kī jid-o-jahd se ghabrāne lagtā hai. Yeh she’r Khūdī kī tarbiyat, jahd-e-musalsal aur dūsrōñ par inḥiṣār na karne kā ek zōrdār paighām hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال ایک مصلح اور حکیمِ امت کی حیثیت سے اپنی فکری جدوجہد کا خلاصہ پیش کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں نے (اپنی شاعری اور فلسفے کے ذریعے) انسان کی چشم (آنکھ) کے سامنے زندگی کی اصل حقیقت کو وانمود (ظاہر/بے نقاب) کر دیا ہے۔ میں نے اس پر یہ راز کھول دیا ہے کہ زندگی محض سانس لینے کا نام نہیں بلکہ جہدِ مسلسل ہے۔ مزید یہ کہ میں نے اس کے سامنے فردا (آنے والے کل/مستقبل) اور دی (گزرے ہوئے کل/ماضی) کے تمام باریک نکات کو کشود (واضح/حل) کر دیا ہے۔
اقبال کا مطلب یہ ہے کہ انہوں نے قوم کو یہ شعور دیا ہے کہ ماضی کی عظمت کیا تھی، حال کا بگاڑ کیا ہے اور مستقبل کی کامیابی کا راستہ کون سا ہے۔ انہوں نے انسان کو وقت کی قید سے نکال کر آفاقی حقیقتوں سے روشناس کرایا ہے تاکہ وہ اپنی خودی کو پہچان کر اپنا مقام پیدا کر سکے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl ek muṣliḥ aur Ḥakīm-e-Ummat kī ḥais̱iyat se apnī fikrī jid-o-jahd kā khulāṣa pēsh kar rahe hain. Woh farmāte hain ke main ne (apnī shā’irī aur falsafe ke zarī’e) insān kī chashm (āñkh) ke sāmne zindagī kī aṣl ḥaqīqat kō wā-namūd (z̤āhir/bē-naqāb) kar diyā hai. Main ne iss par yeh rāz khōl diyā hai ke zindagī maḥz sāñs lēne kā nām nahīñ balkē jahd-e-musalsal hai. Mazīd yeh ke main ne iss ke sāmne fardā (āne wāle kal/mustaqbil) aur dī (guzre hue kal/māẓī) ke tamām bārīk nukāt kō kushūd (wāẓiḥ/ḥal) kar diyā hai.
Iqbāl kā matlab yeh hai ke unnhōñ ne qaum kō yeh shu’ūr diyā hai ke māẓī kī ‘az̤mat kya thī, ḥāl kā bigāṛ kya hai aur mustaqbil kī kāmyābī kā rāsta kōñ sā hai. Unnhōñ ne insān kō waqt kī qaid se nikāl kar āfāqī ḥaqīqatōñ se rō-shinās karāyā hai tāke woh apnī Khūdī kō pehchān kar apnā maqām paidā kar sake.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال بارگاہِ الہیٰ (یا حضور ﷺ کی بارگاہ) میں ایک خاص دعا کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اے میرے مالک! اگرچہ میری روح میں معرفت اور عشق کے بے شمار راز چھپے ہوئے ہیں، لیکن انہیں بیان کرنے کے لیے میرے پاس صرف عجمی (غیر عربی/فارسی) زبان ہے، جو ان لطیف اور گہرے معانی کے لیے شاید کافی نہیں ہے۔ لہٰذا، تو اس عجمی (اقبال) کو نطقِ عرب (عربی زبان کی فصاحت و بلاغت اور تاثیر) عطا کر دے، تاکہ میں اسرارِ جاں (روح کے رازوں) کو مزید فاش تر (واضح اور دو ٹوک) انداز میں دنیا کے سامنے پیش کر سکوں۔
اقبال یہاں یہ تسلیم کر رہے ہیں کہ قرآنِ پاک کی زبان (عربی) میں جو وسعت، گہرائی اور انقلابی تاثیر ہے، وہ کسی اور زبان میں ممکن نہیں۔ وہ چاہتے ہیں کہ ان کے کلام میں وہی قرآنی جلال اور عربی فصاحت پیدا ہو جائے تاکہ ان کا پیغام دلوں کی گہرائیوں میں اتر جائے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Bārgāh-e-Ilāhī (yā Ḥuẓūr ﷺ kī bārgāh) mein ek khāṣ du’ā kar rahe hain. Woh farmāte hain ke ay mēre Mālik! agarchē mērī rūḥ mein ma’rifat aur ‘ishq ke bē-shumār rāz chhupē hue hain, lekin unheñ bayān karne ke li’e mēre pās ṣirf ‘Ajamī (ghair-Arabī/Fārsī) zubān hai, jō unn laṭīf aur gahrē ma’ānī ke li’e shāyad kāfī nahīñ hai. Lahāz̤ā, tū iss ‘Ajamī (Iqbāl) kō Nuṭq-e-‘Arab (Arabī zubān kī faṣāḥat-o-balāghat aur tāṣīr) ‘aṭā kar dē, tāke main Asrār-e-Jāñ (rūḥ ke rāzōñ) kō mazīd fāsh-tar (wāẓiḥ aur dō-ṭūk) andāz mein dunyā ke sāmne pēsh kar sakūñ.
Iqbāl yahāñ yeh tasalīm kar rahe hain ke Qur’ān-e-Pāk kī zubān (Arabī) mein jō wus’at, gahrā’ī aur inqilābī tāṣīr hai, woh kisī aur zubān mein mumkin nahīñ. Woh chāhte hain ke unke kalām mein wahī Qur’ānī jalāl aur Arabī faṣāḥat paidā hō jā’ē tāke unka paighām dilōñ kī gahrā’iyōñ mein utar jā’ē.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “مردِ مومن” یا “ملتِ اسلامیہ” کی پوشیدہ صلاحیتوں اور ان کے گم گشتہ وقار کی واپسی کا تذکرہ کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اگر اس (مردِ مسلم یا امت) کو اس کا اصل مقام (وہ بلندی اور رتبہ جو اسے اسلاف سے ملا تھا) باز بخشند (دوبارہ عطا کر دیا جائے)، تو دنیا دیکھے گی کہ اس کا جمال (باطنی و ظاہری خوبصورتی) دراصل ایک جلالِ بے پناہ ہے۔
اقبال کا نکتہ یہ ہے کہ مومن جب اپنی خودی کو پہچان کر اپنے اصل مقام کو حاصل کر لیتا ہے، تو اس کی نرمی اور خوبصورتی میں بھی ایک ایسی ہیبت اور طاقت پیدا ہو جاتی ہے جسے دنیا کی کوئی مادی قوت شکست نہیں دے سکتی۔ یہ “جمال” اور “جلال” کا وہ حسین سنگم ہے جو خلافتِ الہیٰ کا خاصہ ہے۔ یہاں یہ پیغام بھی ہے کہ امت کی نجات کسی نئے فلسفے میں نہیں، بلکہ اپنے اس کھوئے ہوئے مقامِ بلند کی طرف واپسی میں ہے جو “خودی” کی تربیت سے حاصل ہوتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Mard-e-Mōmin” yā “Millat-e-Islāmiya” kī pōshīda ṣalāḥiyatōñ aur unke gum-gashta waqār kī wāpsī kā taẕkira kar rahe hain. Woh farmāte hain ke agar iss (Mard-e-Muslim yā Ummat) kō iss kā aṣl Maqām (woh bulandī aur rutba jō usse aslāf se milā thā) bāz bakhshand (dōbāra ‘aṭā kar diyā jā’ē), tō dunyā dēkhe gī ke iss kā Jamāl (bāṭinī-o-z̤āhirī khūbsūratī) daraṣl ek Jalāl-e-bē-panāh hai.
Iqbāl kā nukta yeh hai ke Mōmin jab apnī Khūdī kō pehchān kar apne aṣl maqām kō ḥāṣil kar lētā hai, tō iss kī narmī aur khūbsūratī mein bhī ek aisī haibat aur ṭāqat paidā hō jātī hai jisse dunyā kī kō’ī māddī quwwat shikast nahīñ dē saktī. Yeh “Jamāl” aur “Jalāl” kā woh ḥasīn sañgam hai jō Khilāfat-e-Ilāhī kā khāṣa hai. Yahāñ yeh paighām bhī hai ke Ummat kī najāt kisī na’ē falsafe mein nahīñ, balkē apne iss khō’ē hue maqām-e-buland kī ṭaraf wāpsī mein hai jō “Khūdī” kī tarbiyat se ḥāṣil hōtā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنے دور کے روایتی مذہبی طبقے (شیخ) کی فکری پستی اور علم کی بے اثری پر چوٹ کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ شیخ کی متاع (علمی سرمایہ) محض اساطیرِ کہن (پرانے قصے کہانیاں اور فرسودہ روایات) بن کر رہ گیا ہے۔ اس کی گفتگو اور حدیث (بات چیت یا وعظ) میں کوئی ٹھوس حقیقت یا یقین پیدا کرنے والی بات نہیں، بلکہ وہ ہمہ تخمین و ظن (سراسر وہم و گمان، اندازوں اور اٹکل پچو) پر مبنی ہے۔
اقبال کا مقصد یہ بتانا ہے کہ جب دین کا فہم روحِ انقلابی سے خالی ہو جائے اور اس میں دورِ جدید کے مسائل کا حل نکالنے کی تڑپ نہ رہے، تو وہ محض قصہ گوئی بن جاتا ہے۔ وہ ایک ایسے حقیقی علم کی ضرورت پر زور دے رہے ہیں جو گمان (شک) کے بجائے یقین پیدا کرے اور انسان کو عملی زندگی میں انقلاب برپا کرنے پر ابھارے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apne daur ke riwāyatī maẕhabī ṭabqe (Shaikh) kī fikrī pastī aur ‘ilm kī bē-as̱arī par chōṭ kar rahe hain. Woh farmāte hain ke Shaikh kī matā’ (‘ilmī sarmāya) maḥz asāṭīr-e-kuhan (purāne qiṣṣe kahāniyōñ aur farsūda riwāyāt) ban kar reh gayā hai. Iss kī guftugū aur ḥadīs̱ (bāt chīt yā wa’z̤) mein kō’ī ṭhōs ḥaqīqat yā yaqīn paidā karne wālī bāt nahīñ, balkē woh hama takhmīn-o-z̤ann (sarāsar wahm-o-gumān, andāzōñ aur aṭkal pachū) par mabnī hai.
Iqbāl kā maqṣad yeh batānā hai ke jab dīn kā fahm rūḥ-e-inqilābī se khālī hō jā’ē aur iss mein daur-e-jadīd ke masā’il kā ḥal nikālne kī taṛap na rahe, tō woh maḥz qiṣṣa-gō’ī ban jātā hai. Woh ek aise ḥaqīqī ‘ilm kī zarūrat par zōr dē rahe hain jō gumān (shak) ke bajā’e yaqīn paidā kare aur insān kō ‘amlī zindagī mein inqilāb barpā karne par ubhāre.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال دورِ جدید کے سب سے بڑے فکری فتنے یعنی “مادہ پرستی” اور “لادینیت” پر ضرب لگا رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ لادینی (الحاد اور مذہب سے دوری) نے اس جہاں کو دگرگوں (تہہ و بالا/الٹ پلٹ) کر کے رکھ دیا ہے۔ اس لادینیت کا سب سے بڑا المیہ یہ ہے کہ اس کے علمبرداروں نے جاں (روح) کی حقیقت کو بھی آثارِ بدن (جسمانی و مادی تغیرات) کا نام دے دیا ہے۔
اقبال یہاں یہ سمجھا رہے ہیں کہ جدید مادی علوم نے انسان کو محض گوشت پوست کا ایک لوتھڑا سمجھ لیا ہے اور روح کے وجود کا انکار کر دیا ہے۔ ان کے نزدیک روح کو جسمانی افعال کا نتیجہ سمجھنا انسانیت کی توہین ہے، کیونکہ جب تک انسان اپنی روحانی حقیقت سے واقف نہیں ہوتا، وہ مادی دنیا کے ہنگاموں میں بھٹکتا رہتا ہے۔ یہ شعر دراصل انسان کو اس کے اصل مقام (روحانیت) کی طرف بلانے اور مادہ پرستی کے زہریلے اثرات سے خبردار کرنے کی ایک پکار ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl daur-e-jadīd ke sab se baṛe fikrī fitne ya’nī “Mādda-parastī” aur “Lā-dīnī” par zarb lagā rahe hain. Woh farmāte hain ke Lā-dīnī (ilḥād aur maẕhab se dūrī) ne iss jahāñ kō digargūñ (teh-o-bālā/ulaṭ palaṭ) kar ke rakh diyā hai. Iss lā-dīnī kā sab se baṛa alamiya yeh hai ke iss ke ‘alam-bardārōñ ne jāñ (rūḥ) kī ḥaqīqat kō bhī ās̱ār-e-badan (jismānī-o-māddī taghayyurāt) kā nām dē diyā hai.
Iqbāl yahāñ yeh samajhā rahe hain ke jadīd māddī ‘ulūm ne insān kō maḥz gōsht pōst kā ek lōthṛā samajh liyā hai aur rūḥ ke wujūd kā inkār kar diyā hai. Unke nazdīk rūḥ kō jismānī af’āl kā natīja samajhnā insāniyat kī tōhīn hai, kyūñke jab tak insān apnī rūḥānī ḥaqīqat se wāqif nahīñ hōtā, woh māddī dunyā ke hañgāmōñ mein bhaṭaktā rehtā hai. Yeh she’r daraṣl insān kō iss ke aṣl maqām (rūḥāniyat) kī ṭaraf bulāne aur mādda-parastī ke zahrīle asarāt se khabardār karne kī ek pukār hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال بارگاہِ الہیٰ میں نہایت عاجزی اور تڑپ کے ساتھ التجا کر رہے ہیں۔ وہ عرض کرتے ہیں کہ اے باری تعالیٰ! مجھے اس فقر (درویشی اور عشقِ صادق) کا صدقہ عطا فرما جو تو نے حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ کو عطا کیا تھا (جس کی بدولت انہوں نے اپنا تن من دھن سب اللہ کی راہ میں لٹا دیا تھا)۔ اقبال دعا گو ہیں کہ اس فقرِ صدیقی کے ذریعے میری اس آسودہ جاں (سست، آرام طلب اور خوابیدہ روح) میں ایک ایسا شور اور انقلاب پیدا کر دے جو مجھے تڑپنے اور کچھ کر گزرنے پر مجبور کر دے۔
اقبال کا مقصود یہ ہے کہ امت کی نجات صرف ظاہری علم یا باتوں میں نہیں، بلکہ اس “فقر” اور تڑپ میں ہے جو حضرت صدیقِ اکبرؓ کا خاصہ تھی، جہاں دنیا کی کوئی محبت خدا اور رسول ﷺ کی محبت سے بڑھ کر نہ تھی۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Bārgāh-e-Ilāhī mein nihāyat ‘ājzī aur taṛap ke sāth iltijā kar rahe hain. Woh ‘arẓ karte hain ke ay Bārī-Ta’ālā! mujhe uss Faqr (darwēshī aur ‘ishq-e-ṣādiq) kā ṣadqa ‘aṭā farmā jō Tū ne Hazrat Abū Bakr Siddīq (R.A) kō ‘aṭā kiyā thā (jis kī badaulat unnhōñ ne apnā tan-man-dhan sab Allāh kī rāh mein luṭā diyā thā). Iqbāl du’ā-gō hain ke iss Faqr-e-Siddīqī ke zarī’e mērī iss āsūda jāñ (sust, ārām-talab aur khwābīda rūḥ) mein ek aisā shōr aur inqilāb paidā kar dē jō mujhe taṛapne aur kuchh kar guzurne par majbūr kar dē.
Iqbāl kā maqṣūd yeh hai ke Ummat kī najāt ṣirf z̤āhirī ‘ilm yā bātōñ mein nahīñ, balkē uss “Faqr” aur taṛap mein hai jō Hazrat Siddīq-e-Akbar (R.A) kā khāṣa thī, jahāñ dunyā kī kō’ī muḥabbat Khūdā aur Rasūl ﷺ kī muḥabbat se baṛh kar na thī.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “خانقاہی نظام” اور “مذہبی پیشوائیت” کی موجودہ حالت پر شدید طنز کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ افسوس! آج ہمارا حرم (مسلمانوں کی مذہبی زندگی یا مرکز) اپنی روحانی تازگی کھو چکا ہے اور وہ دیر (بت خانے/غیر اسلامی تہذیب) سے رنگ و بو ادھار لے رہا ہے۔ یعنی مسلمانوں کی فکری اور عملی زندگی پر غیروں کے اثرات غالب آ چکے ہیں۔
مزید برآں، وہ فرماتے ہیں کہ ہمارا بت (جس کی ہم اندھی تقلید کر رہے ہیں) وہ پیرکِ ژولیدہ موئے (بکھرے ہوئے بالوں والا بوڑھا پیر) ہے جو خود زندگی کی تڑپ اور بصیرت سے محروم ہو چکا ہے۔ اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جب قومیں زندہ فکر چھوڑ کر ایسے پیروں اور رہنماؤں کے پیچھے چلنے لگتی ہیں جو خود فکری طور پر مفلوج ہوں، تو ان کا مرکز (حرم) بھی اپنی تاثیر کھو دیتا ہے اور وہ دوسروں کی نقالی پر مجبور ہو جاتی ہیں۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Khānqāhī niz̤ām” aur “Maẕhabī pēshwā’iyat” kī maujūda ḥālat par shadīd ṭanz kar rahe hain. Woh farmāte hain ke afsōs! āj hamārā Ḥaram (Musalmānōñ kī maẕhabī zindagī yā markaz) apnī rūḥānī tāzgī khō chukā hai aur woh Dair (but-khāna/ghair-Islāmī tehẕīb) se rañg-o-bū udhār lē rahā hai. Ya’nī Musalmānōñ kī fikrī aur ‘amlī zindagī par ghairōñ ke as̱arāt ghālib ā chuke hain.
Mazīd-bar-āñ, woh farmāte hain ke hamārā but (jis kī ham andhī taqlīd kar rahe hain) woh Pīrak-e-zhūlīda mū’ē (bikhre hue bālōñ wālā būṛhā pīr) hai jō khūd zindagī kī taṛap aur baṣīrat se maḥrūm hō chukā hai. Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jab qaumēñ zinda fikr chhōṛ kar aise pīrōñ aur rehnumā’ōñ ke pīchhe chalne lagtī hain jō khūd fikrī ṭaur par maflūj hōñ, tō unn kā markaz (Ḥaram) bhī apnī tāṣīr khō dētā hai aur woh dūsrōñ kī naqqālī par majbūr hō jātī hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنی قوم کی داخلی اور روحانی پستی کا نقشہ کھینچ رہے ہیں۔ وہ بڑے دکھ کے ساتھ فرماتے ہیں کہ ہم جیسے تیرہ بختاں (بد نصیب اور سیاہ بخت لوگوں) کے بر (سینے) میں تمہیں کوئی ایسا دل نہیں ملے گا جو کسی آرزو کے نور سے روشن ہو۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ زندگی کی اصل حرکت اور حرارت “آرزو” اور “مقصد” سے ہوتی ہے۔ جب کسی قوم کے افراد بلند مقاصد اور جینے کی تڑپ (آرزو) سے محروم ہو جائیں، تو ان کے سینے قبرستان کی طرح تاریک ہو جاتے ہیں۔ یہ شعر مایوسی کی انتہا نہیں بلکہ ایک تازیانہ ہے تاکہ قوم اپنی اس “بے آرزوئی” کو محسوس کرے اور دوبارہ اپنے دلوں میں ایمان اور عمل کی شمع روشن کرے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apnī qaum kī dākhilī aur rūḥānī pastī kā naqsha khīñch rahe hain. Woh baṛe dukh ke sāth farmāte hain ke ham jaise tīra-bakhtāñ (bad-naṣīb aur siyāh-bakht lōgōñ) ke bar (sīne) mein tumheñ kō’ī aisā Dil nahīñ milē gā jō kisī ārzū ke nūr se raushan hō.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke zindagī kī aṣl ḥarkat aur ḥarārat “ārzū” aur “maqṣad” se hōtī hai. Jab kisī qaum ke afrād buland maqāṣid aur jīne kī taṛap (ārzū) se maḥrūm hō jā’ēñ, tō unke sīne qabristān kī taraḥ tārīk hō jāte hain. Yeh she’r māyūsī kī intihā nahīñ balkē ek tāziyāna hai tāke qaum apnī iss “bē-ārzū’ī” kō maḥsūs kare aur dōbāra apne dilōñ mein īmān aur ‘amal kī sham’a raushan kare.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “فقرِ اسلامی” کی اس طاقت کا ذکر کر رہے ہیں جس نے تاریخ کا دھارا بدل دیا تھا۔ وہ فرماتے ہیں کہ جب تک اللہ کے نام لیوا فقراء (وہ درویش صفت مجاہد جن کے دل مال و دولت کی ہوس سے پاک تھے) نے مسجد میں صفیں قائم کیں، تب تک ان کی روحانی قوت کا یہ عالم تھا کہ انہوں نے بڑے بڑے شہنشاہوں کے گریبان چاک کر دیے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ مسلمانوں کی اصل طاقت ان کے مادی وسائل یا اسلحے میں نہیں، بلکہ ان کے اس نظم و ضبط اور ایمانی قوت میں تھی جو مسجد سے شروع ہوتی تھی۔ جب ایک مسلمان اللہ کے سامنے سجدہ ریز ہو کر دنیا سے بے نیاز (فقیر) ہو جاتا ہے، تو وہ قیصر و کسریٰ جیسے جابر حکمرانوں کے تخت الٹ دینے کی قوت حاصل کر لیتا ہے۔ یہ شعر “نماز” اور “فقر” کے اس انقلابی پہلو کو اجاگر کرتا ہے جو غلامی کی زنجیریں توڑنے کے کام آتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Faqr-e-Islāmī” kī iss ṭāqat kā ẕikr kar rahe hain jis ne tārīkh kā dhārā badal diyā thā. Woh farmāte hain ke jab tak Allāh ke nām-lēwā Fuqarā (woh darwēsh-ṣifat mujāhid jin ke dil māl-o-daulat kī hawas se pāk the) ne Masjid mein ṣaffēñ qā’im kīñ, tab tak unn kī rūḥānī quwwat kā yeh ‘ālam thā ke unnhōñ ne baṛe baṛe shehanshāhōñ ke garēbāñ darīdand (chāk kar di’e).
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke Musalmānōñ kī aṣl ṭāqat unn ke māddī wasā’il yā aslaḥe mein nahīñ, balkē unn ke iss naz̤m-o-z̤abṭ aur īmānī quwwat mein thī jō Masjid se shurū’ hōtī thī. Jab ek Musalmān Allāh ke sāmne sajda-rēz hō kar dunyā se bē-niyāz (faqīr) hō jātā hai, tō woh Qaiṣar-o-Kisrã jaise jābir ḥukmarānōñ ke takht ulaṭ dēne kī quwwat ḥāṣil kar lētā hai. Yeh she’r “Namāz” aur “Faqr” ke iss inqilābī pehlū kō ujāgar kartā hai jō ghulāmī kī zanjīrēñ tōṛne ke kām ātā hai.
Urdu
یہ شعر علامہ اقبال کے پچھلے شعر (جس میں مسجد کی صفوں سے شہنشاہوں کے گریبان چاک کرنے کا ذکر تھا) کا دوسرا رخ یا المیہ بیان کرتا ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ جب وہ (ایمانی) آگ سینوں کے اندر ٹھنڈی پڑ گئی (یعنی وہ تڑپ، وہ جذبہ اور وہ توحید کی تپش ختم ہو گئی)، تو اس کا نتیجہ یہ نکلا کہ وہی مسلمان جو کل تک دنیا کو فتح کرتے تھے، آج دوسروں کی درگاہوں (آستانوں اور محلوں) میں چھپنے لگے یا وہاں جا کر ماتھا ٹیکنے اور پناہ مانگنے پر مجبور ہو گئے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ مسلمانوں کا وقار ان کی باطنی تڑپ اور ایمان کی حرارت سے جڑا ہوا تھا۔ جب تک ان کے سینوں میں عشقِ الہیٰ کی آگ روشن تھی، وہ دنیا کے حاکم تھے؛ لیکن جب وہ آگ بجھ گئی اور وہ صرف نام کے مسلمان رہ گئے، تو وہ دربدر کی ٹھوکریں کھانے لگے اور غیروں کی غلامی و خوشامد ان کا مقدر بن گئی۔
Roman Urdu
Yeh she’r ‘Allāma Iqbāl ke pichhle she’r (jis mein Masjid kī ṣaffōñ se shehanshāhōñ ke garēbāñ chāk karne kā ẕikr thā) kā dūsrā rukh yā alamiya bayān kartā hai. Woh farmāte hain ke jab woh (īmānī) āg sīnōñ ke andar ṭhaṇḍī paṛ ga’ī (ya’nī woh taṛap, woh jaẕba aur woh tauḥīd kī tapish khatam hō ga’ī), tō iss kā natīja yeh niklā ke wahī Musalmān jō kal tak dunyā kō fataḥ karte the, āj dūsrōñ kī dargāhōñ (āstānōñ aur maḥallōñ) mein chhupne lage yā wahāñ jā kar māthā ṭēkne aur panāh māñgne par majbūr hō ga’ē.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke Musalmānōñ kā waqār unn kī bāṭinī taṛap aur īmān kī ḥarārat se juṛā hu’ā thā. Jab tak unke sīnōñ mein ‘ishq-e-Ilāhī kī āg raushan thī, woh dunyā ke ḥākim the; lekin jab woh āg bujh ga’ī aur woh ṣirf nām ke Musalmān reh ga’ē, tō woh dar-ba-dar kī ṭhōkarēñ khāne lage aur ghairōñ kī ghulāmī-o-khūshāmad unkā muqaddar ban ga’ī.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال مسلمانوں کے زوال کی ایک بہت بڑی وجہ یعنی “باہمی نااتفاقی” اور “انتشار” کا ذکر کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ افسوس! آج کے مسلمان اپنوں ہی کے ساتھ دست و گریبان ہیں (آپس میں لڑ رہے ہیں)۔ ان کی حالت یہ ہو چکی ہے کہ وہ اپنے دلوں پر سوائے نقشِ دوئی (دوئی یعنی تفرقہ، جدائی اور ‘میں اور تو’ کی تقسیم) کے اور کوئی نقش ثبت نہیں کرتے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ توحید کا مطلب صرف ایک اللہ کو ماننا نہیں، بلکہ ایک امت بن کر رہنا بھی تھا۔ لیکن جب مسلمانوں نے مرکزیت چھوڑ دی، تو ان کے دلوں سے وحدت کا نقش مٹ گیا اور تفرقہ بازی (فرقہ واریت، قومیت اور لسانیت) ان کا شعار بن گئی۔ جب تک دلوں سے یہ “دوئی” کا نقش مٹ کر “یکتائی” اور بھائی چارے کا نقش پیدا نہیں ہوگا، یہ امت دوبارہ اپنا کھویا ہوا مقام حاصل نہیں کر سکے گی۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Musalmānōñ ke zawāl kī ek bahut baṛī wajah ya’nī “bāhamī nā-ittifāqī” aur “intishār” kā ẕikr kar rahe hain. Woh farmāte hain ke afsōs! āj ke Musalmān apnōñ hī ke sāth dast-o-girēbān hain (āpas mein laṛ rahe hain). Unn kī ḥālat yeh hō chukī hai ke woh apne dilōñ par siwā’e naqsh-e-du’ī (du’ī ya’nī tafriqa, judā’ī aur ‘main aur tū’ kī taqsīm) ke aur kō’ī naqsh s̱abt nahīñ karte.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke Tauḥīd kā matlab ṣirf ek Allāh kō mānnā nahīñ thā, balkē ek Ummat ban kar rehnā bhī thā. Lekin jab Musalmānōñ ne markaziyat chhōṛ dī, tō unke dilōñ se waḥdat kā naqsh miṭ gayā aur tafriqa-bāzī (firqa-wāriyat, qaumiyat aur lisāniyat) unkā shi’ār ban ga’ī. Jab tak dilōñ se yeh “du’ī” kā naqsh miṭ kar “yaktā’ī” aur bhā’ī-chāre kā naqsh paidā nahīñ hōgā, yeh Ummat dōbāra apnā khō’yā hu’ā maqām ḥāṣil nahīñ kar sake gī.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال مسلمانوں کی اپنی مساجد سے دوری اور ان کے بے روح رویوں پر شدید افسوس کا اظہار کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ حالت یہ ہو چکی ہے کہ اگر کوئی (غیر یا دشمن) اس مسجد کی ایک خشت (اینٹ) بھی اٹھا کر لے جائے تو یہ مسلمان (بجائے دکھ کے) ببالند (فخر کرتے ہیں یا خوش ہوتے ہیں)۔ یہ وہ مسجد ہے جس سے وہ خود بھی بھاگتے ہیں اور اسے ویران چھوڑ رکھا ہے۔
اقبال کا مقصد یہ بتانا ہے کہ جب مسلمانوں کا تعلق اپنی عبادت گاہوں اور اپنے مرکز (مسجد) سے محض رسمی رہ جائے اور ان کے دلوں سے مسجد کی عظمت نکل جائے، تو پھر وہ اس کے مٹنے پر بھی بے حس ہو جاتے ہیں۔ یہ شعر اس روحانی اور ملی زوال کی نشاندہی کرتا ہے جہاں قوم اپنے ہی مقدس اثاثوں کی تباہی پر خاموش تماشائی بن جاتی ہے کیونکہ ان کا عملی رشتہ اپنے دین سے ٹوٹ چکا ہوتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Musalmānōñ kī apnī masājid se dūrī aur unke bē-rūḥ rawayyōñ par shadīd afsōs kā iz̤hār kar rahe hain. Woh farmāte hain ke ḥālat yeh hō chukī hai ke agar kō’ī (ghair yā dushman) iss Masjid kī ek khisht (īñṭ) bhī uṭhā kar lē jā’ē tō yeh Musalmān (bajā’e dukh ke) babāland (fakhr karte hain yā khūsh hōte hain). Yeh woh masjid hai jis se woh khūd bhī bhāgte hain aur usse wīrān chhōṛ rakhā hai.
Iqbāl kā maqṣad yeh batānā hai ke jab Musalmānōñ kā ta’alluq apnī ‘ibādat-gāhōñ aur apne markaz (masjid) se maḥz rasmī reh jā’ē aur unke dilōñ se masjid kī ‘az̤mat nikal jā’ē, tō phir woh iss ke miṭne par bhī bē-ḥis hō jāte hain. Yeh she’r iss rūḥānī aur millī zawāl kī nishāñ-dahī kartā hai jahāñ qaum apne hī muqaddas as̱ās̱ōñ kī tabāhī par khāmōsh tamāshā’ī ban jātī hai kyūñke unkā ‘amlī rishta apne dīn se ṭūṭ chukā hōtā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال مسلمانوں کے فکری اور روحانی زوال کی انتہا بیان کر رہے ہیں۔ وہ اعترافِ جرم کے انداز میں فرماتے ہیں کہ ہم نے اپنی جبیں (پیشانی) کو غیر اللہ کے سامنے سودیم (رگڑا/جھکایا) ہے۔ ہم نے اللہ سے رشتہ توڑ کر دنیاوی طاقتوں، مادی سہاکوں اور باطل خداؤں کے سامنے سجدہ ریزی کی۔ مزید یہ کہ ہماری عبادت اور بندگی کی حالت یہ ہو گئی ہے کہ ہم اللہ کے حضور (مسجدوں میں) کھڑے تو ہوتے ہیں، لیکن ہمارا اندازِ بندگی خالص نہیں رہا، بلکہ ہم گبروں (آتش پرستوں یا غیر مسلموں) کی طرح محض بے روح گیت اور راگ سرودیم (گاتے) ہیں جن میں نہ کوئی تڑپ ہے اور نہ ہی خلوصِ نیت۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جب مسلمان “توحید” کی اصل حقیقت سے دور ہو جاتا ہے، تو وہ شعوری یا لاشعوری طور پر غیر اللہ کا محتاج ہو جاتا ہے۔ ہماری نمازیں اور دعائیں اب محض رسم بن کر رہ گئی ہیں، جن میں وہ “حرارتِ ایمانی” غائب ہے جو انسان کو دنیا سے بے نیاز کر کے صرف ایک خدا کا پابند بناتی ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Musalmānōñ ke fikrī aur rūḥānī zawāl kī intihā bayān kar rahe hain. Woh i’tirāf-e-jurm ke andāz mein farmāte hain ke ham ne apnī jabīñ (pēshānī) kō ghair-Allāh ke sāmne sūdēm (ragaṛā/jhukāyā) hai. Ham ne Allāh se rishta tōṛ kar dunyāwī ṭāqatōñ, māddī sahārōñ aur bāṭil khūdā’ōñ ke sāmne sajda-rēzī kī. Mazīd yeh ke hamārī ‘ibādat aur bañdagī kī ḥālat yeh hō ga’ī hai ke ham Allāh ke ḥuẓūr (masjidōñ mein) khaṛe tō hōte hain, lekin hamārā andāz-e-bañdagī khāliṣ nahīñ rahā, balkē ham Gabrōñ (ātash-parastōñ yā ghair-Musalmānōñ) kī taraḥ maḥz bē-rūḥ gīt aur rāg surūdēm (gāte) hain jin mein na kō’ī taṛap hai aur na hī khulūṣ-e-niyat.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jab Musalmān “Tauḥīd” kī aṣl ḥaqīqat se dūr hō jātā hai, tō woh shu’ūrī yā lā-shu’ūrī ṭaur par ghair-Allāh kā muḥtāj hō jātā hai. Hamārī namāzēñ aur du’ā’ēñ ab maḥz rasm ban kar reh ga’ī hain, jin mein woh “ḥarārat-e-īmānī” ghā’ib hai jō insān kō dunyā se bē-niyāz kar ke ṣirf ek Khūdā kā pāband banātī hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “مردِ مسلمان” کی طرف سے بارگاہِ الہیٰ میں نہایت عاجزی اور شرمندگی کے ساتھ ایک اعترافِ جرم کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اے میرے مالک! میں کسی دوسرے (دشمن یا زمانے) کا شکوہ نہیں کرتا اور نہ ہی کسی اور کی وجہ سے فریاد کرتا ہوں، بلکہ میں اپنے آپ پر روتا ہوں اور اپنے ہی عمل پر نالاں ہوں؛ کیونکہ حقیقت یہ ہے کہ ہم تیری شان کے شایانِ شان ثابت نہ ہو سکے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ مسلمانوں کے زوال کا ذمہ دار کوئی بیرونی دشمن نہیں، بلکہ ان کی اپنی بے عملی اور اپنے نصب العین سے دوری ہے۔ ہم نے دعویٰ تو تیری بندگی کا کیا، لیکن ہمارے کردار، ہماری غیرت اور ہماری ایمانی حالت اس عظیم مرتبے کے مطابق نہ تھی جو تو نے ہمیں “بہترین امت” کے طور پر عطا کیا تھا۔ یہ شعر خود احتسابی کا بلند ترین مقام ہے جہاں انسان دوسروں پر الزام تراشی کے بجائے اپنی اصلاح کی فکر کرتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Mard-e-Musalmān” kī ṭaraf se Bārgāh-e-Ilāhī mein nihāyat ‘ājzī aur sharmandagī ke sāth ek i’tirāf-e-jurm kar rahe hain. Woh farmāte hain ke ay mēre Mālik! main kisī dūsre (dushman yā zamāne) kā shikwa nahīñ kartā aur na hī kisī aur kī wajah se faryād kartā hūñ, balkē main apne āp par rōtā hūñ aur apne hī ‘amal par nālāñ hūñ; kyūñke ḥaqīqat yeh hai ke ham Tērī shān ke shāyān-e-shān s̱ābit na hō sake.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke Musalmānōñ ke zawāl kā zimma-dār kō’ī bērūnī dushman nahīñ, balkē unn kī apnī bē-‘amlī aur apne naṣb-ul-‘ain se dūrī hai. Ham ne da’wā tō Tērī bañdagī kā kiyā, lekin hamāre kirdār, hamārī ghairat aur hamārī īmānī ḥālat iss ‘az̤īm martabe ke muṭābiq na thī jō Tū ne hameiñ “Behtarīn Ummat” ke ṭaur par ‘aṭā kiyā thā. Yeh she’r khūd-iḥtisābī (Self-accountability) kā buland-tarīn maqām hai jahāñ insān dūsrōñ par ilzām-tarāshī ke bajā’e apnī iṣlāḥ kī fikr kartā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “مے” (معرفت اور سوز و گداز) اور “ساقی” (رہبر یا فیض دینے والی ہستی) کے استعاروں کے ذریعے امت کی محرومی کا ذکر کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میکشوں (محبت اور علم کے پیاسوں) کے ہاتھ میں ایاغ (پیالہ) خالی ہے، کیونکہ ساقی کو میری بزم (محفل) سے فراغ (فراغت یا بے نیازی) حاصل ہو گئی ہے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جب قوم میں تڑپ، طلب اور اہلیت ختم ہو جائے، تو فیضانِ الہیٰ اور روحانی رہنمائی کے چشمے بھی خشک ہو جاتے ہیں۔ ساقی کا بزم سے فارغ ہو جانا اس بات کی علامت ہے کہ اب ہماری محفلوں میں وہ خلوص اور جذب باقی نہیں رہا جو فیض کو اپنی طرف کھینچتا ہے۔ یہ شعر ایک گہرے دکھ کا اظہار ہے کہ ہم اس “شرابِ معرفت” سے محروم ہو چکے ہیں جو کبھی ہمارے اسلاف کا طرہِ امتیاز تھی۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Maī” (ma’rifat aur sōz-o-gudāz) aur “Sāqī” (rehbar yā faiż dēne wālī hastī) ke isti’ārōñ ke zarī’e Ummat kī maḥrūmī kā ẕikr kar rahe hain. Woh farmāte hain ke Maikashōñ (muḥabbat aur ‘ilm ke piyāsōñ) ke hāth mein ayāgh (pyāla) khālī hai, kyūñke Sāqī kō mērī bazm (maḥfil) se farāgh (farāghat yā bē-niyāzī) ḥāṣil hō ga’ī hai.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jab qaum mein taṛap, talab aur ahliyat khatam hō jā’ē, tō faiżān-e-Ilāhī aur rūḥānī rehnumā’ī ke chashme bhī khushk hō jāte hain. Sāqī kā bazm se fārigh hō jānā iss bāt kī ‘alāmat hai ke ab hamārī maḥfilōñ mein woh khulūṣ aur jaẕb bāqī nahīñ rahā jō faiż kō apnī ṭaraf khīñchtā hai. Yeh she’r ek gahrē dukh kā iz̤hār hai ke ham uss “sharāb-e-ma’rifat” se maḥrūm hō chuke hain jō kabhī hamāre aslāf kā ṭurra-e-imtiyāz thī.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنی تنہائی، اپنی فکر اور اپنی امید کے ماخذ کا تذکرہ کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں نے اپنے سینہ کے اندر ایک ایسی آہ (درد اور تڑپ) کو سنبھال کر اور نگہ (حفاظت) کر کے رکھا ہوا ہے، جس کی اصل (بنیاد یا جڑ) اس چراغ کے دھوئیں (دود) سے ہے جو (محفل کے ختم ہونے کے بعد) بجھ چکا ہے۔
اقبال یہاں ایک نہایت لطیف نکتہ پیش کر رہے ہیں۔ “بجھا ہوا چراغ” اسلاف کی وہ عظمت اور وہ پرانی محفلِ علم و عشق ہے جو اب ختم ہو چکی ہے۔ اقبال کا کہنا ہے کہ اگرچہ وہ پرانی محفلیں برخاست ہو گئیں اور وہ عظیم چراغ بجھ گئے، لیکن میں نے اس بجھتے ہوئے چراغ سے اٹھنے والے دھوئیں کو اپنے سینے میں “آہ” بنا کر محفوظ کر لیا ہے۔ یعنی وہ پرانی چنگاری اور دردِ دل آج بھی میرے سینے میں موجود ہے، اور یہی وہ آہ ہے جو ایک نئے انقلاب کا پیش خیمہ ثابت ہوگی۔ یہ مایوسی کے گھٹا ٹوپ اندھیرے میں تسلسل اور امید کی ایک کرن ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apnī tanhā’ī, apnī fikr aur apnī umīd ke mākhaẕ kā taẕkira kar rahe hain. Woh farmāte hain ke main ne apne sīna ke andar ek aisī āh (dard aur taṛap) kō sañbhāl kar aur nigah (ḥifāz̤at) kar ke rakhā hu’ā hai, jis kī aṣl (bunyād yā jaṛ) iss charāgh ke dhu’ēñ (dūd) se hai jō (maḥfil ke khatam hōne ke ba’d) bujh chukā hai.
Iqbāl yahāñ ek nihāyat laṭīf nukta pēsh kar rahe hain. “Bujhā hu’ā charāgh” aslāf kī woh ‘az̤mat aur woh purānī maḥfil-e-‘ilm-o-‘ishq hai jō ab khatam hō chukī hai. Iqbāl kā kehnā hai ke agarchē woh purānī maḥfilēñ barkhwāst hō ga’īñ aur woh ‘az̤īm charāgh bujh ga’ē, lekin main ne iss bujhte hue charāgh se uṭhne wāle dhu’ēñ kō apne sīne mein “āh” banā kar maḥfūz̤ kar liyā hai. Ya’nī woh purānī chiñgārī aur dard-e-dil āj bhī mēre sīne mein maujūd hai, aur yehī woh āh hai jō ek na’ē inqilāb kā pēsh-khaima s̱ābit hō gī. Yeh māyūsī ke ghaṭā-ṭōp andhēre mein tasalsul aur umīd kī ek kiran hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال دورِ حاضر کے دو اہم ترین تعلیمی اور روحانی مراکز یعنی “خانقاہ” اور “مدرسہ/مکتب” کی جمود زدہ حالت پر نوحہ کناں ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ خانقاہوں کے سبو (جام/پیالے) مے (عشقِ الٰہی اور روحانی تڑپ) سے خالی ہو چکے ہیں، یعنی وہاں اب وہ باطنی حرارت اور سوز و گداز باقی نہیں رہا جو دلوں کو زندہ کرتا تھا۔
دوسری طرف، مکتب (تعلیمی ادارے اور مدارس) کی حالت یہ ہے کہ وہ کسی نئی تحقیق یا تخلیقی فکر کے بجائے صرف رہِ طے کردہ را طے کر رہا ہے۔ یعنی وہ وہی پرانی لکیر پیٹ رہا ہے اور صدیوں پرانے گھسے پٹے راستوں پر چل رہا ہے، اس میں زمانے کے نئے چیلنجز کا مقابلہ کرنے اور نئی راہیں نکالنے کی ہمت نہیں رہی۔ اقبال کا مقصد یہ بتانا ہے کہ جب روح اور عقل دونوں جمود کا شکار ہو جائیں تو قومیں فکری طور پر بانجھ ہو جاتی ہیں۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl daur-e-ḥāẓir ke dō aham tarīn ta’līmī aur rūḥānī marākiz ya’nī “Khānqāh” aur “Madrasa/Maktab” kī jumūd-zada ḥālat par nūḥa-kunāñ hain. Woh farmāte hain ke Khānqāhōñ ke sabū (jām/pyāle) maī (‘ishq-e-Ilāhī aur rūḥānī taṛap) se khālī hō chuke hain, ya’nī wahāñ ab woh bāṭinī ḥarārat aur sōz-o-gudāz bāqī nahīñ rahā jō dilōñ kō zinda kartā thā.
Dūsrī ṭaraf, Maktab (ta’līmī idāre aur madāris) kī ḥālat yeh hai ke woh kisī na’ī taḥqīq yā takhlīqī fikr ke bajā’e ṣirf rah-e-ṭay karda rā ṭay kar rahā hai. Ya’nī woh wahī purānī lakīr pīṭ rahā hai aur sadiyōñ purāne ghisē piṭē rāstōñ par chal rahā hai, iss mein zamāne ke na’ē challenges kā muqābala karne aur na’ī rāhēñ nikālne kī himmat nahīñ rahī. Iqbāl kā maqṣad yeh batānā hai ke jab rūḥ aur ‘aql dōnōñ jumūd kā shikār hō jā’ēñ tō qaumēñ fikrī ṭaur par bāñjh hō jātī hain.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنے دور کے شعراء اور ان کی بے مقصد شاعری پر اپنی مایوسی کا اظہار کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں شاعراں کی بزم (شاعری کی محفلوں) میں گیا تو تھا، لیکن وہاں سے افسردہ (دلتنگی اور اداسی کے ساتھ) واپس آیا ہوں۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ وہاں جو نواہا (آوازیں اور نغمے) تھے، وہ سب مردہ ہو چکے تھے۔ ایسا محسوس ہوتا تھا جیسے نے (بانسری/شاعر کا قلم یا زبان) سے جو نغمہ نکل رہا ہے، اس میں زندگی کی کوئی تڑپ یا روح باقی نہیں رہی۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جب ادب اور شاعری زندگی کی تپش، انقلابی فکر اور بلند مقاصد سے خالی ہو جائے، تو وہ محض الفاظ کا گورکھ دھندا بن جاتی ہے۔ ان کے نزدیک شاعر کا کام صرف قافیہ پیمائی نہیں بلکہ قوم کے لہو میں حرارت پیدا کرنا ہے، لیکن ان کے دور کی شاعری صرف گل و بلبل کے فرسودہ قصوں تک محدود ہو کر “مردہ” ہو چکی تھی۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apne daur ke shu’arā aur unkī bē-maqṣad shā’irī par apnī māyūsī kā iz̤hār kar rahe hain. Woh farmāte hain ke main Shu’arā kī bazm (shā’irī kī maḥfilōñ) mein gayā tō thā, lekin wahāñ se afsurda (diltangī aur udāsī ke sāth) wāpis āyā hūñ. Iss kī wajah yeh hai ke wahāñ jō nawāhā (āwāzēñ aur naghme) the, woh sab murda hō chuke the. Aisā maḥsūs hōtā thā jaise Naī (bāñsurī/shā’ir kā qalam yā zubān) se jō naghma nikal rahā hai, iss mein zindagī kī kō’ī taṛap yā rūḥ bāqī nahīñ rahī.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jab adab aur shā’irī zindagī kī tapish, inqilābī fikr aur buland maqāṣid se khālī hō jā’ē, tō woh maḥz alfāz̤ kā gōrakh-dhaṇḍa ban jātī hai. Unke nazdīk shā’ir kā kām ṣirf qāfiya-paimā’ī nahīñ balkē qaum ke lahū mein ḥarārat paidā karnā hai, lekin unke daur kī shā’irī ṣirf gul-o-bulbul ke farsūda qiṣṣōñ tak maḥdūd hō kar “murda” hō chukī thī.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “مردِ مومن” کی آفاقیت اور اس کے بلند منصب کا تذکرہ کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں مسلمان ہوں اور میرا حال یہ ہے کہ میں ہر دیار میں غریب (اجنبی) ہوں۔ اس اجنبیت کی وجہ یہ ہے کہ میرا تعلق اس مادی دنیا اور اس خاکداں (مٹی کے ڈھیر/دنیا) سے نہیں ہے، بلکہ میری نظریں ان حدود سے پار کسی اور عالم پر لگی ہوئی ہیں۔ میرا اس دنیا کے عارضی مفادات، مٹی کی محبت اور محدود قومیتوں سے کوئی کام (کارے) نہیں ہے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ سچا مسلمان کسی خاص جغرافیائی خطے کا قیدی نہیں ہوتا، وہ “مردِ آفاقی” ہے۔ جب ایک مومن کا تعلق اللہ سے جڑ جاتا ہے، تو وہ اس فانی دنیا میں خود کو ایک مسافر اور اجنبی محسوس کرتا ہے کیونکہ اس کا اصل ٹھکانہ اور اس کی منزل مادی نہیں بلکہ روحانی اور ابدی ہے۔ یہ شعر انسان کو مادہ پرستی کی زنجیریں توڑ کر اپنی اصل (خودی) کی طرف متوجہ کرنے کی ایک خوبصورت صدا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Mard-e-Mōmin” kī āfāqiyat aur iss ke buland manṣab kā taẕkira kar rahe hain. Woh farmāte hain ke main Musalmān hūñ aur mēra ḥāl yeh hai ke main har diyār mein gharīb (ajnabī) hūñ. Iss ajnabiyat kī wajah yeh hai ke mēra ta’alluq iss māddī dunyā aur iss khākdāñ (miṭṭī ke ḍhēr/dunyā) se nahīñ hai, balkē mērī naz̤rēñ inn ḥudūd se pār kisī aur ‘ālam par lagī hu’ī hain. Mēra iss dunyā ke ‘āriz̤ī mufādāt, miṭṭī kī muḥabbat aur maḥdūd qaumiyatōñ se kō’ī kām (kāre) nahīñ hai.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke sacha Musalmān kisī khāṣ jughrāfiyā’ī khiṭṭe kā qaidī nahīñ hōtā, woh “Mard-e-Āfāqī” hai. Jab ek Mōmin kā ta’alluq Allāh se juṛ jātā hai, tō woh iss fānī dunyā mein khūd kō ek musāfir aur ajnabī maḥsūs kartā hai kyūñke iss kā aṣl ṭhikānā aur iss kī manzil māddī nahīñ balkē rūḥānī aur abadī hai. Yeh she’r insān kō mādda-parastī kī zanjīrēñ tōṛ kar apnī aṣl (Khūdī) kī ṭaraf mutawajja karne kī ek khūbsūrat ṣadā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنے باطنی اضطراب اور فکری بے چینی کی اصل وجہ بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میری اس ظاہری بے طاقتی (کمزوری) کے باوجود میں جس پیچ و تاب (تڑپ اور بے چینی) میں مبتلا ہوں، اس کی سب سے بڑی وجہ یہ ہے کہ میں (اپنے دل میں) غیر اللہ کا سامنا کر رہا ہوں۔ یعنی میں اس بات پر تڑپ رہا ہوں کہ میری توجہ اللہ کے بجائے غیر اللہ (مادی سہارے، دنیاوی خوف یا باطل خداؤں) کی طرف کیوں گئی۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ ایک سچے مومن کے لیے سب سے بڑی تکلیف یہ نہیں کہ وہ جسمانی طور پر کمزور ہے، بلکہ یہ ہے کہ اس کا دل اللہ کے سوا کسی اور سے وابستہ ہو جائے۔ وہ اپنی اس تڑپ کو ایک “مثبت پیچ و تاب” قرار دیتے ہیں جو انہیں دوبارہ خالص توحید کی طرف لے جائے گی۔ یہ شعر شرکِ خفی (باطنی بتوں) کے خلاف ایک اعلانِ جنگ ہے اور انسان کو صرف ایک خدا کا ہونے کی ترغیب دیتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apne bāṭinī iz̤tirāb aur fikrī bē-chainī kī aṣl wajah bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke mērī iss z̤āhirī bē-ṭāqatī (kamzōrī) ke bājūd main jis pēch-o-tāb (taṛap aur bē-chainī) mein mubtalā hūñ, iss kī sab se baṛī wajah yeh hai ke main (apne dil mein) ghair-Allāh kā sāmnā kar rahā hūñ. Ya’nī main iss bāt par taṛap rahā hūñ ke mērī tawajju Allāh ke bajā’e ghair-Allāh (māddī sahāre, dunyāwī khauf yā bāṭil khūdā’ōñ) kī ṭaraf kyūñ ga’ī.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke ek sache Mōmin ke li’e sab se baṛī taklīf yeh nahīñ ke woh jismānī ṭaur par kamzōr hai, balkē yeh hai ke iss kā dil Allāh ke siwā kisī aur se wābasta hō jā’ē. Woh apnī iss taṛap kō ek “musbat pēch-o-tāb” qarār dēte hain jō unheñ dōbāra khāliṣ Tauḥīd kī ṭaraf lē jā’ē gī. Yeh she’r Shirk-e-Khafī (bāṭinī butōñ) ke khilāf ek i’lān-e-jañg hai aur insān kō ṣirf ek Khūdā kā hōne kī targhīb dētā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال باری تعالیٰ کے حضور اپنی تخلیقی پرواز اور قلبی تڑپ کا احوال پیش کر رہے ہیں۔ وہ عرض کرتے ہیں کہ اے میرے مالک! تو نے (فکر و شعور کے) جو بال (پر) مجھے عطا کیے تھے، میں نے انہی کے سہارے پرواز کی (پریدم )۔ اور اس سفرِ شوق میں، میں نے جو نغمے تخلیق کیے، میں محض ان نغموں کو گاتا ہی نہیں رہا بلکہ ان کی تاثیر اور ان کے سوز میں خود بھی تڑپا ہوں (تپیدم )۔
اقبال یہاں یہ نکتہ واضح کر رہے ہیں کہ ان کی شاعری محض الفاظ کا کھیل یا خیالی پرواز نہیں ہے، بلکہ یہ اس عطا کردہ بصیرت کا نتیجہ ہے جو اللہ نے انہیں بخشی۔ وہ بتانا چاہ رہے ہیں کہ ان کے کلام میں جو تڑپ دوسروں کو محسوس ہوتی ہے، وہ درحقیقت ان کے اپنے دل کی جلن اور حقیقی سوزِ دروں ہے جو انہوں نے اپنے کلام میں سمو دیا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Bārī-Ta’ālā ke ḥuẓūr apnī takhlīqī parwāz aur qalbī taṛap kā aḥwāl pēsh kar rahe hain. Woh ‘arẓ karte hain ke ay mēre Mālik! Tū ne (fikr-o-shu’ūr ke) jō bāl (par) mujhe ‘aṭā ki’e the, main ne unnhīñ ke sahāre parwāz kī (parīdam). Aur iss safar-e-shauq mein, main ne jō naghme takhlīq ki’e, main maḥz unn naghmōñ kō gātā hī nahīñ rahā balkē unn kī tāṣīr aur unn ke sōz mein khūd bhī taṛpā hūñ (tapīdam).
Iqbāl yahāñ yeh nukta wāẓiḥ kar rahe hain ke unn kī shā’irī maḥz alfāz̤ kā khel yā khayālī parwāz nahīñ hai, balkē yeh uss ‘aṭā karda baṣīrat kā natīja hai jō Allāh ne unheñ bakhshī. Woh batānā chāh rahe hain ke unn ke kalām mein jō taṛap dūsrōñ kō maḥsūs hōtī hai, woh dar-ḥaqīqat unn ke apne dil kī jalan aur ḥaqīqī sōz-e-darūñ hai jō unnhōñ ne apne kalām mein samō diyā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنے عہد کے مسلمانوں کی حالتِ زار پر گہرے دکھ اور حسرت کا اظہار کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ وہ مسلمان جس کی ہیبت اور غیرتِ ایمانی سے خود موت بھی لرزتی ہو (یعنی جو موت کی آنکھوں میں آنکھیں ڈال کر دیکھتا ہو اور شہادت جس کا مطلوب و مقصود ہو)، میں نے تمام جہاں کی خاک چھانی ہے (پوری دنیا دیکھی ہے) لیکن مجھے کہیں بھی ایسا مسلمان نظر نہیں آیا۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ اسلام کا حقیقی جوہر تو وہ تھا جو انسان کو موت کے خوف سے آزاد کر کے جراتِ رندانہ عطا کر دے، لیکن افسوس کہ آج کا مسلمان مادی زندگی کی ہوس اور موت کے ڈر میں اس قدر مبتلا ہے کہ اس کا وقار ختم ہو چکا ہے۔ یہ شعر دراصل اس “مردِ مومن” کی تلاش کا اشتہار ہے جو اب دنیا سے عنقا ہو چکا ہے، اور نوجوانوں کو دعوت دیتا ہے کہ وہ اپنے اندر وہی صفت پیدا کریں کہ موت ان سے خوف کھانے لگے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apne ‘ahd ke Musalmānōñ kī ḥālat-e-zār par gahrē dukh aur ḥasrat kā iz̤hār kar rahe hain. Woh farmāte hain ke woh Musalmān jis kī haibat aur ghairat-e-īmānī se khūd maut bhī larzatī hō (ya’nī jō maut kī āñkhōñ mein āñkhēñ ḍāl kar dēkhtā hō aur shahādat jis kā maṭlūb-o-maqṣūd hō), main ne tamām jahāñ kī khāk chhānī hai (pūrī dunyā dēkhī hai) lekin mujhe kahīñ bhī aisā Musalmān naz̤ar nahīñ āyā.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke Islām kā ḥaqīqī jauhar tō woh thā jō insān kō maut ke khauf se āzād kar ke jur’at-e-rindāna ‘aṭā kar dē, lekin afsōs ke āj kā Musalmān māddī zindagī kī hawas aur maut ke ḍar mein iss qadar mubtalā hai ke iss kā waqār khatam hō chukā hai. Yeh she’r daraṣl uss “Mard-e-Mōmin” kī talāsh kā ishtihār hai jō ab dunyā se ‘anqā hō chukā hai, aur naujawānōñ kō da’wat dētā hai ke woh apne andar wahī ṣifat paidā kareiñ ke maut unse khauf khāne lage.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنی اس دلی تڑپ اور روحانی کرب کا ذکر کر رہے ہیں جو انہیں امتِ مسلمہ کی حالتِ زار دیکھ کر لاحق تھا۔ وہ فرماتے ہیں کہ ایک رات میں نے اللہ کے حضور نہایت عاجزی سے رو رو کر فریاد کی اور یہ سوال کیا کہ یا رب! وہ مسلمان جو تیری توحید کے علمبردار تھے، آج دنیا میں اس قدر ذلیل، خوار اور بے بس کیوں ہیں؟
یہ شعر اقبال کے اس “شکوہ” کا تسلسل ہے جو وہ ایک دردمند انسان کی حیثیت سے اپنے خالق کے سامنے پیش کرتے ہیں۔ اقبال کا رونا محض ذاتی دکھ نہیں بلکہ ایک پوری قوم کی پستی کا ماتم ہے۔ وہ اس سوال کے ذریعے دراصل مسلمان کو اس کے اصل مقام کی یاد دہانی کروانا چاہتے ہیں کہ جس کے قبضے میں کبھی قیصر و کسریٰ کے تخت تھے، وہ آج دوسروں کا محتاج کیوں ہو گیا؟ یہ آہ و زاری مایوسی کے لیے نہیں بلکہ اللہ سے “جوابِ شکوہ” پانے اور اصلاح کا راستہ ڈھونڈنے کے لیے ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apnī iss dilī taṛap aur rūḥānī karb kā ẕikr kar rahe hain jō unheñ Ummat-e-Muslima kī ḥālat-e-zār dēkh kar lāḥiq thā. Woh farmāte hain ke ek rāt main ne Allāh ke ḥuẓūr nihāyat ‘ājzī se rō rō kar faryād kī aur yeh sawāl kiyā ke yā Rabb! woh Musalmān jō Tērī Tauḥīd ke ‘alambardār the, āj dunyā mein iss qadar ẕalīl, khwār aur bē-bas kyūñ hain?
Yeh she’r Iqbāl ke iss “Shikwa” kā tasalsul hai jō woh ek dardmand insān kī ḥaisiyat se apne Khāliq ke sāmne pēsh karte hain. Iqbāl kā rōnā maḥz ẕātī dukh nahīñ balkē ek pūrī qaum kī pastī kā mātam hai. Woh iss sawāl ke zarī’e daraṣl Musalmān kō iss ke aṣl maqām kī yād-dihānī karwānā chāhte hain ke jis ke qabz̤e mein kabhī Qaiṣar-o-Kisrã ke takht the, woh āj dūsrōñ kā muḥtāj kyūñ hō gayā? Yeh āh-o-zārī māyūsī ke li’e nahīñ balkē Allāh se “Jawāb-e-Shikwa” pāne aur iṣlāḥ kā rāsta ḍhūñḍne ke li’e hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اس “جوابِ شکوہ” کا ذکر کر رہے ہیں جو انہیں غیب سے سنائی دیا۔ وہ فرماتے ہیں کہ جب میں نے مسلمانوں کی خواری پر اللہ سے فریاد کی، تو غیب سے ندا آئی (آواز آئی): اے اقبال! کیا تو نہیں جانتا کہ اس قوم کے زوال کی اصل وجہ کیا ہے؟ وہ یہ کہ ان لوگوں کے پاس دل تو ہے (یعنی یہ زندہ انسان تو ہیں، جذبات بھی رکھتے ہیں) لیکن ان کا کوئی محبوب نہیں ہے۔
اقبال یہاں “محبوب” سے مراد ایک مرکزی نصب العین اور عشقِ حقیقی لے رہے ہیں۔ وہ یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ قومیں اس وقت تک زندہ رہتی ہیں جب تک ان کے پاس ایک ایسا “محبوب” (مقصد یا ہستی) ہو جس کے لیے وہ سب کچھ قربان کر سکیں۔ آج کے مسلمان کا دل تو موجود ہے، مگر وہ دنیاوی خواہشات، خوف اور مادی بتوں میں بٹا ہوا ہے۔ ان کے پاس وہ ایک “محبوبِ واحد” (اللہ اور اس کے رسول ﷺ کی سچی محبت) نہیں رہی جو انہیں ایک لڑی میں پرو کر کائنات کو فتح کرنے کا حوصلہ دیتی۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl iss “Jawāb-e-Shikwa” kā ẕikr kar rahe hain jō unheñ ghaib se sunā’ī diyā. Woh farmāte hain ke jab main ne Musalmānōñ kī khwārī par Allāh se faryād kī, tō ghaib se nidā ā’ī (āwāz ā’ī): Ay Iqbāl! kyā tū nahīñ jāntā ke iss qaum ke zawāl kī aṣl wajah kyā hai? Woh yeh ke inn lōgōñ ke pās Dil tō hai (ya’nī yeh zinda insān tō hain, jaẕbāt bhī rakhte hain) lekin inn kā kō’ī Maḥbūb nahīñ hai.
Iqbāl yahāñ “Maḥbūb” se murād ek markazī naṣb-ul-‘ain aur ‘ishq-e-ḥaqīqī lē rahe hain. Woh yeh nukta samajhā rahe hain ke qaumēñ iss waqt tak zinda rehtī hain jab tak unke pās ek aisā “Maḥbūb” (maqṣad yā hastī) hō jis ke li’e woh sab kuchh qurbān kar sakiñ. Āj ke Musalmān kā dil tō maujūd hai, magar woh dunyāwī khwāhishāt, khauf aur māddī butōñ mein baṭā hu’ā hai. Inn ke pās woh ek “Maḥbūb-e-Wāḥid” (Allāh aur uske Rasūl ﷺ kī sachī muḥabbat) nahīñ rahī jō unheñ ek laṛī mein pirō kar kā’ināt kō fataḥ karne kā ḥauṣala dētī.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال ماضی کی یادوں میں کھوئے رہنے اور محض گزرے ہوئے عروج پر فخر کرنے کے بجائے حال کی اصلاح کی طرف متوجہ کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں اس فرو فالی (شان و شوکت اور عروج) کا تذکرہ نہیں کروں گا جو گزر چکی ہے۔ ان کا استدلال یہ ہے کہ اس احوال (ماضی کی حالتوں) کی تفصیلی شرح بیان کرنے کا اب کیا فائدہ جو بیت چکا ہے؟
اقبال کا مقصد یہ ہے کہ قوموں کی زندگی میں ماضی کی داستانیں صرف اسی صورت میں مفید ہوتی ہیں جب وہ حال میں عمل کا جذبہ پیدا کریں۔ محض یہ کہتے رہنا کہ “ہمارے آباؤ اجداد ایسے تھے” یا “ہماری سلطنت اتنی وسیع تھی”، زوال کا علاج نہیں ہے۔ وہ مسلمانوں کو یہ سبق دے رہے ہیں کہ ماضی کے قصوں سے نکل کر حال کے چیلنجز کا سامنا کریں اور اپنی خودی کو دوبارہ مستحکم کریں۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl māẓī kī yādōñ mein khō’ē rehne aur maḥz guzre hue ‘urūj par fakhr karne ke bajā’e ḥāl kī iṣlāḥ kī ṭaraf mutawajja kar rahe hain. Woh farmāte hain ke main iss furū fālī (shān-o-shaukat aur ‘urūj) kā taẕkira nahīñ karūñ gā jō guzar chukī hai. Inn kā istidlāl yeh hai ke iss aḥwāl (māẓī kī ḥālatōñ) kī tafṣīlī sharaḥ bayān karne kā ab kyā sūd (fā’ida) jō bēt chukā hai?
Iqbāl kā maqṣad yeh hai ke qaumōñ kī zindagī mein māẓī kī dāstānēñ ṣirf issī ṣūrat mein mufīd hōtī hain jab woh ḥāl mein ‘amal kā jaẕba paidā kareiñ. Maḥz yeh kehte rehnā ke “hamāre ābā-o-ajdād aise the” yā “hamārī salṭanat itnī wasī’ thī”, zawāl kā ‘ilāj nahīñ hai. Woh Musalmānōñ kō yeh sabaq dē rahe hain ke māẓī ke qiṣṣōñ se nikal kar ḥāl ke challenges kā sāmnā kareiñ aur apnī Khūdī kō dōbāra mustaḥkam kareiñ.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنی اس انفرادی ذمہ داری اور تاریخی تنہائی کا ذکر کر رہے ہیں جو انہیں قدرت کی طرف سے عطا ہوئی تھی۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں نے اپنے سینے میں (ایمان اور بصیرت کا) وہ چراغ روشن رکھا ہوا تھا جو گزشتہ دو سو سالوں کے دوران بجھ چکا تھا۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ امتِ مسلمہ گزشتہ دو صدیوں سے جس فکری تاریکی، غلامی اور مایوسی کا شکار تھی، اس میں اللہ تعالیٰ نے ان کے سینے کو ایک ایسی روشنی (فکرِ خودی اور عشقِ رسول ﷺ) عطا کی جو بجھے ہوئے چراغوں کو دوبارہ جلانے کی صلاحیت رکھتی تھی۔ وہ خود کو اس چراغ کا امین سمجھتے تھے جو امت کو دوبارہ اس کے اصل مقام کی طرف لے جانے کے لیے ضروری تھا۔ یہ شعر ان کے اس یقین کا اظہار ہے کہ ان کا کلام محض شاعری نہیں بلکہ وہ گم گشتہ روشنی ہے جس کی امت کو صدیوں سے تلاش تھی۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apnī iss infrādī zimma-dārī aur tārīkhī tanhā’ī kā ẕikr kar rahe hain jō unheñ qudrat kī ṭaraf se ‘aṭā hō’ī thī. Woh farmāte hain ke main ne apne sīne mein (īmān aur baṣīrat kā) woh charāgh rōshan rakhā hu’ā thā jō guzashta dō ṣad sālōñ (200 years) ke daurān bujh chukā thā.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke Ummat-e-Muslima guzashta dō ṣadiyōñ se jis fikrī tārīkī, ghulāmī aur māyūsī kā shikār thī, uss mein Allāh Ta’ālā ne unke sīne kō ek aisī rōshnī (Fikr-e-Khūdī aur ‘Ishq-e-Rasūl ﷺ) ‘aṭā kī jō bujhe hue charāghōñ kō dōbāra jalāne kī ṣalāḥiyat rakhtī thī. Woh khūd kō iss charāgh kā amīn samajhte the jō Ummat kō dōbāra uske aṣl maqām kī ṭaraf lē jāne ke li’e zarūrī thā. Yeh she’r unke iss yaqīn kā iz̤hār hai ke unkā kalām maḥz shā’irī nahīñ balkē woh gum-gashta rōshnī hai jis kī Ummat kō ṣadiyōñ se talāsh thī.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “نگہبانِ حرم” (مذہبی پیشواؤں، متولیوں یا امت کے امینوں) کی منافقت اور فکری کجی پر کاری ضرب لگا رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ افسوس! جو حرم کا نگہبان کہلاتا ہے، وہ درحقیقت دیر (بت کدے) کا معمار بنا ہوا ہے۔ یعنی اس کے اعمال اور اس کی پالیسیاں اسلام کی حفاظت کے بجائے غیر اسلامی اور باطل نظاموں کو تقویت دے رہی ہیں۔
اقبال اس کی وجہ بھی بتاتے ہیں کہ ایسا کیوں ہے؟ اس لیے کہ اس کا یقین مر چکا ہے (یعنی وہ ایمان کی اس حرارت اور پختگی سے محروم ہے جو اسے حق پر قائم رکھتی) اور اس کی چشم (آنکھ) غیر پر لگی ہوئی ہے۔ وہ اللہ کے بجائے دنیاوی طاقتوں، اغیار کے اشاروں اور مادی مفادات کی طرف دیکھ رہا ہے۔ جب کسی قوم کے مقتدر طبقے کا ایمان مر جائے اور وہ اپنوں کے بجائے غیروں سے امیدیں وابستہ کر لے، تو وہ “خادمِ حرم” کے روپ میں “بانیِ بت کدہ” بن جاتا ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Nigahbān-e-Ḥaram” (maẕhabī pēshwā’ōñ, mutawalliyōñ yā Ummat ke amīnōñ) kī munāfiqat aur fikrī kajjī par kārī zarb lagā rahe hain. Woh farmāte hain ke afsōs! jō Ḥaram kā nigahbān kehlātā hai, woh dar-ḥaqīqat Dair (but-kada) kā mi’mār banā hu’ā hai. Ya’nī uske ‘amāl aur uskī pālisiyāñ Islām kī ḥifāz̤at ke bajā’e ghair-Islāmī aur bāṭil niz̤āmōñ kō taqwiyat dē rahī hain.
Iqbāl iss kī wajah bhī batāte hain ke aisā kyūñ hai? Iss li’e ke uskā yaqīn murda hō chukā hai (ya’nī woh īmān kī uss ḥarārat aur pukhtagī se maḥrūm hai jō usse ḥaq par qā’im rakhtī) aur uskī chashm (āñkh) ghair par lagī hu’ī hai. Woh Allāh ke bajā’e dunyāwī ṭāqatōñ, aghyār ke ishārōñ aur māddī mufādāt kī ṭaraf dēkh rahā hai. Jab kisī qaum ke muqtadir tabqe kā īmān mar jā’ē aur woh apnōñ ke bajā’e ghairōñ se umīdēñ wābasta kar lē, tō woh “Khādim-e-Ḥaram” ke rūp mein “Bānī-e-Butkada” ban jātā hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال “مردِ بے یقیں” یا اس پست ہمت مسلمان کی نفسیات بیان کر رہے ہیں جس کا ذکر پچھلے شعر میں “نگہبانِ حرم” کے طور پر ہوا تھا۔ وہ فرماتے ہیں کہ اس شخص کے انداز اور اس کی نگاہ سے صاف دیکھا جا سکتا ہے کہ وہ تمام خیر کے اسباب سے ناامید (نومید) ہو چکا ہے۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جب کسی انسان کا اپنے رب پر اور اپنی خودی پر یقین ختم ہو جاتا ہے، تو اس کی آنکھوں سے وہ چمک اور امید چھن جاتی ہے جو ایک مومن کا خاصہ ہے۔ وہ ہر طرف اندھیرا دیکھتا ہے اور اسے خیر کی کوئی راہ نظر نہیں آتی۔ ایسا شخص پھر مادی اسباب کا غلام بن جاتا ہے اور حق کی نصرت سے مایوس ہو کر باطل کے سامنے سرنگوں ہو جاتا ہے۔ یہ مایوسی دراصل اس کے “مردہ یقین” کا نتیجہ ہے جس کا ذکر اقبال نے پچھلے شعر میں کیا تھا۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Mard-e-bē-yaqīn” yā iss past-himmat Musalmān kī nafsiyāt bayān kar rahe hain jis kā ẕikr pichle she’r mein “Nigahbān-e-Ḥaram” ke ṭaur par hu’ā thā. Woh farmāte hain ke iss shakhṣ ke andāz aur iss kī nigāh se ṣāf dēkhā jā saktā hai ke woh tamām khair ke asbāb se nā-umīd (naumīd) hō chukā hai.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jab kisī insān kā apne Rabb par aur apnī Khūdī par yaqīn khatam hō jātā hai, tō iss kī āñkhōñ se woh chamak aur umīd chhin jātī hai jō ek Mōmin kā khāṣṣa hai. Woh har ṭaraf andhēra dēkhtā hai aur usse khair kī kō’ī rāh naz̤ar nahīñ ātī. Aisā shakhṣ phir māddī asbāb kā ghulām ban jātā hai aur ḥaq kī nuṣrat se māyūs hō kar bāṭil ke sāmne sar-nigūñ hō jātā hai. Yeh māyūsī daraṣl uske “murda yaqīn” kā natīja hai jis kā ẕikr Iqbāl ne pichle she’r mein kiyā thā.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال باری تعالیٰ کے حضور اپنی قوم (بالخصوص نوجوان نسل) کے لیے ایک نہایت قیمتی دعا مانگ رہے ہیں۔ وہ عرض کرتے ہیں کہ اے میرے مالک! اس راہ نشین فقیر (یعنی خود اقبال) کے سینے میں جو سوز اور تڑپ تو نے رکھی ہے، اس کے صدقے اس امت کے فرد کو ایسا ضمیر عطا کر دے جو آتشیں (آگ جیسا گرم اور روشن) ہو۔
اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ قوموں کی تقدیر تب بدلتی ہے جب ان کے افراد کا “ضمیر” بیدار اور زندہ ہو جائے۔ وہ دعا کر رہے ہیں کہ جو حرارت اور فکر اللہ نے انہیں عطا کی ہے، وہ پوری امت میں سرایت کر جائے تاکہ ان کے اندر حق و باطل کی تمیز پیدا ہو اور وہ اپنی خودی کو پہچان سکیں۔ “آتشیں ضمیر” سے مراد وہ غیرتِ ایمانی ہے جو انسان کو غلامی، مصلحت پسندی اور باطل کے سامنے جھکنے سے روکتی ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Bārī Ta’ālā ke ḥuẓūr apnī qaum (bil-khuṣūṣ naujawān nasal) ke li’e ek nihāyat qīmtī du’ā māñg rahe hain. Woh ‘arẓ karte hain ke ay mēre Mālik! iss rāh-nashīn faqīr (ya’nī khūd Iqbāl) ke sīne mein jō sōz aur taṛap Tū ne rakhī hai, iss ke ṣadqe iss Ummat ke fard kō aisā z̤amīr ‘aṭā kar dē jō ātashīñ (āg jaisā garm aur rōshan) hō.
Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke qaumōñ kī taqdīr tab badaltī hai jab unke afrād kā “z̤amīr” bēdār aur zinda hō jā’ē. Woh du’ā kar rahe hain ke jō ḥarārat aur fikr Allāh ne unheñ ‘aṭā kī hai, woh pūrī Ummat mein sarāyat kar jā’ē tāke unke andar ḥaq-o-bāṭil kī tamīz paidā hō aur woh apnī Khūdī kō pehchān sakeiñ. “Ātashīñ z̤amīr” se murād woh ghairat-e-īmānī hai jō insān kō ghulāmī, maṣlaḥat-pasandī aur bāṭil ke sāmne jhukne se rōktī hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال باری تعالیٰ سے مسلمان کے قلب کی اصلاح کے لیے التجا کر رہے ہیں۔ وہ دعا کرتے ہیں کہ یا رب! اس مسلمان کے دل کو روشن اور ہمیشہ قائم رہنے والا (پائندہ) کر دے۔ اور اس روشنی کا ذریعہ وہ امید ہو جو محض خیالی نہ ہو، بلکہ یقین سے پیدا ہوتی ہو۔
اقبال یہاں نفسیاتِ ایمان کا ایک بہت بڑا نکتہ بیان کر رہے ہیں۔ ان کے نزدیک وہ امید جو بغیر کسی بنیاد کے ہو، وہ انسان کو سست کر دیتی ہے، لیکن وہ امید جو پختہ یقین (Faith) سے جنم لیتی ہے، وہ انسان کے دل کو کبھی بجھنے نہیں دیتی۔ جب انسان کو اللہ کی ذات اور اپنی خودی پر کامل یقین ہو، تو اس کے اندر ایک ایسی لازوال امید پیدا ہوتی ہے جو اسے بڑے سے بڑے طوفان میں بھی ثابت قدم رکھتی ہے۔ یہی وہ روشنی ہے جو ایک مردِ مومن کو “پائندہ” (مضبوط اور پائیدار) بناتی ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl Bārī Ta’ālā se Musalmān ke qalb kī iṣlāḥ ke li’e iltijā kar rahe hain. Woh du’ā karte hain ke yā Rabb! iss Musalmān ke dil kō rōshan aur hamesha qā’im rehne wālā (pā’inda) kar dē. Aur iss rōshnī kā zarī’a woh umīd hō jō maḥz khayālī na hō, balkē yaqīn se paidā hōtī hō.
Iqbāl yahāñ nafsiyāt-e-īmān kā ek bahut baṛā nukta bayān kar rahe hain. Unke nazdīk woh umīd jō bighair kisī bunyād ke hō, woh insān kō sust kar dētī hai, lekin woh umīd jō pukhta yaqīn (Faith) se janam lētī hai, woh insān ke dil kō kabhī bujhne nahīñ dētī. Jab insān kō Allāh kī ẕāt aur apnī Khūdī par kāmil yaqīn hō, tō uske andar ek aisī lā-zawāl umīd paidā hōtī hai jō usse baṛe se baṛe ṭūfān mein bhī s̱ābit-qadam rakhtī hai. Yehī woh rōshnī hai jō ek Mard-e-Mōmin kō “pā’inda” (mazbūṭ aur pā’idār) banātī hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال عشقِ الٰہی میں اپنی کیفیتِ جذب و مستی اور اپنی شاعری کی انقلابی قوت کا تذکرہ کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ (اس راہِ عشق میں) میرا حال یہ ہے کہ میں کبھی (وجد میں) گرتا ہوں اور کبھی مستوں کی طرح اٹھ کھڑا ہوتا ہوں۔ یعنی میری کیفیت ایک حال پر قائم نہیں رہتی، بلکہ میں ایک دائمی اضطراب اور تڑپ میں رہتا ہوں۔
شعر کے دوسرے مصرعے میں وہ اپنی فکری فتوحات کی طرف اشارہ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ دیکھو! میں نے بغیر کسی تیغ و شمشیر (تلوار) کے کتنا خون بہایا ہے۔ یہاں “خون بہانے” سے مراد جسمانی قتل و غارت نہیں بلکہ اپنی انقلابی شاعری اور سوزِ دروں سے باطل نظریات کا خاتمہ اور پرانے فرسودہ خیالات کی بساط الٹنا ہے۔ اقبال یہ بتانا چاہتے ہیں کہ قلم اور سوزِ عشق کی طاقت کسی بھی مادی ہتھیار سے زیادہ تیز ہے، جو بغیر کسی ظاہری لڑائی کے انسانی قلوب میں ایک بہت بڑا انقلاب برپا کر سکتی ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl ‘ishq-e-Ilāhī mein apnī kaifiyat-e-jaẕb-o-mastī aur apnī shā’irī kī inqilābī quwwat kā taẕkira kar rahe hain. Woh farmāte hain ke (iss rāh-e-‘ishq mein) mēra ḥāl yeh hai ke main kabhī (wajd mein) girtā hūñ aur kabhī mastōñ kī ṭaraḥ uṭh khaṛā hōtā hūñ. Ya’nī mērī kaifiyat ek ḥāl par qā’im nahīñ rehtī, balkē main ek dā’imī iz̤tirāb aur taṛap mein rehtā hūñ.
She’r ke dūsre miṣra’e mein woh apnī fikrī futūḥāt kī ṭaraf ishāra karte hue farmāte hain ke dēkho! main ne bighair kisī tēgh-o-shamshīr (talwār) ke kitnā khūn bahāyā hai. Yahāñ “khūn bahāne” se murād jismānī qatl-o-ghārat nahīñ balkē apnī inqilābī shā’irī aur sōz-e-darūñ se bāṭil naz̤ariyāt kā khātima aur purāne farsūda khayālāt kī bisāṭ ulaṭnā hai. Iqbāl yeh batānā chāhte hain ke qalam aur sōz-e-‘ishq kī ṭāqat kisī bhī māddī hathiyār se ziyāda tēz hai, jō bighair kisī z̤āhirī laṛā’ī ke insānī qulūb mein ek bahut baṛā inqilāb barpā kar saktī hai.
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال اپنے اللہ اور اپنے روحانی مرشد سے مخاطب ہو کر ایک خاص التجا کر رہے ہیں جو ان کے پورے مشن کا نچوڑ ہے۔ وہ عرض کرتے ہیں کہ (اے مالک!) مجھ پر بام سے ایک نگاہِ التفات (محبت اور عنایت کی ایک نظر) ڈال دے، کیونکہ میرا حال یہ ہے کہ میں اپنے دور کے خلاف برسرِ پیکار (ستیزہ کار) ہوں۔
اقبال یہاں یہ نکتہ واضح کر رہے ہیں کہ وہ اپنے زمانے میں رائج باطل نظریات، مادہ پرستی، غلامی اور لادینیت کے خلاف تنِ تنہا ایک فکری جنگ لڑ رہے ہیں۔ چونکہ یہ جنگ بہت بڑی ہے اور وہ “عصرِ حاضر” کے پورے نظام سے ٹکرا رہے ہیں، اس لیے وہ اللہ کی نصرت اور تائید کے طلبگار ہیں۔ یہ شعر ایک سچے انقلابی کی پکار ہے جو جانتا ہے کہ زمانے کے جھوٹے خداؤں سے ٹکرانے کے لیے اسے آسمانی سہارے اور نگاہِ کرم کی ضرورت ہے۔
Roman Urdu
Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apne Allāh aur apne rūḥānī murshid se mukhāṭab hō kar ek khāṣ iltijā kar rahe hain jō unke pūre mission kā nichōṛ hai. Woh ‘arẓ karte hain ke (ay Mālik!) mujh par bām se ek nigāh-e-iltifāt (muḥabbat aur ‘ināyat kī ek naz̤ar) ḍāl dē, kyūñke mēra ḥāl yeh hai ke main apne daur ke khilāf bar-sar-e-paikār (stīza-kār) hūñ.
Iqbāl yahāñ yeh nukta wāẓiḥ kar rahe hain ke woh apne zamāne mein rā’ij bāṭil naz̤ariyāt, mādda-parastī, ghulāmī aur lā-dīniyat ke khilāf tan-e-tanhā ek fikrī jañg laṛ rahe hain. Chūñke yeh jañg bahut baṛī hai aur woh “‘aṣr-e-ḥāẓir” ke pūre niz̤ām se ṭakrā rahe hain, iss li’e woh Allāh kī nuṣrat aur tā’īd ke talabgār hain. Yeh she’r ek sache inqilābī kī pukār hai jō jāntā hai ke zamāne ke jhūṭe khudā’ōñ se ṭakrāne ke li’e usse āsmānī sahāre aur nigāh-e-karam kī zarūrat hai.




