
(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-56) Huzoor-e-Alam-e-Insani 12: Bigo Iblees Ra (بگو ابلیس )


Bago Iblees ra az man
tapeedan ta kuja dar zir-e-daame
بگو ابلیس را از من
تپیدن تا کجا در زیرِ دامے
Convey my message to Iblees:
“How long will you flutter beneath the net?

Mera ain khakdane khush nayed
ke subhash neest juz tamheed-e-shame.
مرا ایں خاکدانے خوش نیاید
کہ صبحش نیست جز تمہیدِ شامے
I find no joy in this world of dust,
where every dawn is but a prelude to the darkness of dusk.

Jahan ta az adam beroon kashidand
Zameer-ash sard o be-hangama deedand
جہاں تا از عدم بیرون کشیدند
ضمیرش سرد و بے ہنگامہ دیدند
When they brought this world out from non-existence,
They found its inner conscience cold and devoid of any stir.

Baghair az jaan-e-ma soz-e kuja bood
Tura az aatish-e-ma aafridand
بغیر از جانِ ما سوزے کجا بود
ترا از آتشِ ما آفریدند
Where was there any warmth or passion except within our souls?
It was from our fire that you were created.

Judai shauq ra roshan basar kard
judai shauq ra joyinda tar kard
جدائی شوق را روشن بصر کرد
جدائی شوق را جویندہ تر کرد
Separation has sharpened the vision of love
and made the quest even more intense.

Na-midanam ke ahwal-e-tu choon ast
mera ain aab-o-gil az man khabar kard.
نمیدانم کہ احوالِ تو چوں است
مرا ایں آب و گل از من خبر کرد
I know not how you fare, but this world of water and
clay has made me aware of my own hidden self.

Tera az aastan-e-khud barandand
rajeem-o-kafar-o-taghoot khwandand
ترا از آستانِ خود براندند
رجیم و کافر و طاغوت خواندند
They drove you away from
His threshold and labeled you outcast, infidel, and rebel.

Man az subh-e-azal dar peech-o-tabam
azan khare ke andar dil nishandand.
من از صبحِ ازل در پیچ و تابم
ازاں خارے کہ اندر دل نشاندند
But I, too, have been in constant unrest since the beginning of time,
Due to the thorn of love they planted in my heart.

Tu mi dani sawab o nasawab-am
Naroyad dana az kisht-e-kharab-am
تو می دانی صواب و ناصوابم
نروید دانہ از کشتِ خرابم
You know my virtues and my faults;
No seed grows from my ruined field.

Nakardi sajda o az dardmandi
Bakhud geeri gunah-e-be-hisab-am
نکردی سجدہ و از دردمندی
بخود گیری گناہِ بے حسابم
You did not perform the prostration, and yet out of sympathy,
You take upon yourself my countless sins.

Biya ta nard ra shahana bazeem
jahan-e-char su ra dar gudazeem
بیا تا نرد را شاہانہ بازیم
جہاںِ چار سو را در گدازیم
Come, let us play the game of life like kings!
Let us melt down this four-dimensional world with the heat of our passion.

Ba-fasoon-e-hunar az barg-e-kahe
bahishte aan soye gardoon basazeem.
با فسونِ ہنر از برگِ کاہے
بہشتِ آں سوئے گردوں بسازیم
Through the magic of our creativity and skill,
let us build a paradise on this side of the heavens, even from a mere blade of grass.
Full Explanation in Urdu and Roman Urdu
Urdu
اقبال یہاں شیطان (ابلیس) کو مخاطب کر کے کہتے ہیں کہ اسے میرا یہ پیغام پہنچا دو کہ آخر کب تک تو اس دنیا کے مایا جال اور فریب کے نیچے تڑپتا رہے گا؟ مجھے تو یہ مٹی سے بنی ہوئی دنیا ذرا نہیں بھاتی، کیونکہ یہاں کی رونقیں عارضی ہیں۔ یہاں کی ہر خوشی (صبح) دراصل غم (شام) کی شروعات ہے اور یہاں کوئی بھی چیز پائیدار نہیں۔
Roman Urdu
Iqbal yahan Shaitan (Iblees) ko mukhatib kar ke kehte hain ke ise mera ye paigham pohncha do ke aakhir kab tak tu is dunya ke maya-jaal aur fareb ke neche tarapta rahe ga? Mujhe to ye mitti se bani hui dunya zara nahi bhati, kyunke yahan ki rounqein aarzi hain. Yahan ki har khushi (subah) dar-asal gham (shaam) ki shuruat hai aur yahan koi bhi cheez paidar nahi.
Urdu
جب اللہ تعالیٰ نے اس کائنات کو عدم (نیستی) سے وجود کی طرف نکالا، تو یہ دنیا بالکل خاموش، ٹھنڈی اور ہنگاموں سے خالی تھی۔ اس میں نہ کوئی تڑپ تھی نہ کوئی سوز۔ پھر جب انسان پیدا ہوا تو اس کے اندر عشق اور جنون کی آگ رکھی گئی۔ اے ابلیس! تیرے اندر جو سرکشی اور حرارت ہے، وہ دراصل انسان کے اسی باطنی سوز کا عکس ہے۔ تیرے وجود کی آگ بھی انسان کی تڑپ کی مرہونِ منت ہے۔
Roman Urdu
Jab Allah Ta’ala ne is kainat ko adam se wujood ki taraf nikala, to ye dunya bilkul khamosh, thandi aur hangamon se khali thi. Is mein na koi tarap thi na koi soz. Phir jab insan paida hua to is ke andar ishq aur junoon ki aag rakkhi gayi. Ay Iblees! Tere andar jo sarkashi aur hararat hai, wo dar-asal insan ke isi batini soz ka aks hai. Tere wujood ki aag bhi insan ki tarap ki marhoon-e-minnat hai.
Urdu
اپنے خالق سے جدائی کے اس عالم نے انسان کے اندر کے شوق کو مزید جلا بخشی ہے اور اس کی بصیرت کو روشن کر دیا ہے۔ اس دوری نے پانے کی تڑپ اور جستجو کو مزید تیز کر دیا ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ اے ابلیس! مجھے نہیں معلوم کہ اس جدائی میں تیرا کیا حال ہے، لیکن اس مادی دنیا (آب و گل) میں آ کر مجھے اپنی ‘خودی’ اور اپنی حقیقت کا ادراک ہو گیا ہے۔
Roman Urdu
Apne Khaliq se judai ke is aalam ne insan ke andar ke shauq ko mazeed jala bakhshi hai aur is ki baserat ko roshan kar diya hai. Is doori ne pane ki tarap aur justuju ko mazeed taiz kar diya hai. Iqbal kehte hain ke ay Iblees! Mujhe nahi maloom ke is judai mein tera kya haal hai, lekin is madi dunya (aab-o-gil) mein aa kar mujhe apni ‘Khudi’ aur apni haqeeqat ka idrak ho gaya hai.
Urdu
تجھے تو اللہ نے اپنے دربار سے دھتکار دیا اور شیطان، کافر اور سرکش قرار دیا۔ لیکن دیکھا جائے تو میں بھی سکون میں نہیں ہوں۔ روزِ اول سے میرے دل میں بھی بے چینی اور تڑپ کی ایک خلش موجود ہے۔ فرق صرف اتنا ہے کہ تجھے غصے اور تکبر کی وجہ سے نکالا گیا، جبکہ میرے دل میں اللہ نے ‘عشق’ کا وہ کانٹا چبھو دیا ہے جو مجھے ہر لمحہ بے قرار رکھتا ہے اور یہی بے قراری میری زندگی کا حسن ہے۔
Roman Urdu
Tujhe to Allah ne apne darbar se dhutkar diya aur Shaitan, kafar aur sarkash qarar diya. Lekin dekha jaye to mein bhi sukoon mein nahi hoon. Roz-e-awal se mere dil mein bhi be-chaini aur tarap ki aik khalish maujood hai. Farq sirf itna hai ke tujhe ghusse aur takabbur ki wajah se nikala gaya, jabke mere dil mein Allah ne ‘Ishq’ ka wo kanta chubho diya hai jo mujhe har lamha be-qarar rakhta hai aur yahi be-qarari meri zindagi ka husn hai.
Urdu
اے ابلیس! تو میرے اچھے اور برے اعمال سے بخوبی واقف ہے، تو جانتا ہے کہ میرا دامن نیکیوں سے خالی ہے اور میری زندگی کی کھیتی سے کوئی فصل نہیں اگنے والی۔ تو نے تو انسان کو سجدہ کرنے سے انکار کر دیا تھا، مگر اب تیری ہمدردی کا یہ حال ہے کہ میرے بے شمار گناہ اور خطائیں تو اپنے سر لے لیتا ہے (یعنی انسان اپنی غلطیوں کا ذمہ دار تجھے ٹھہرا کر خود کو بری الذمہ سمجھ لیتا ہے)۔
Roman Urdu
Ay Iblees! Tu mere acche aur bure aamaal se bakhoobi waqif hai, tu jaanta hai ke mera daman nekyon se khali hai aur meri zindagi ki kheti se koi fasal nahi ugne wali. Tu ne to insan ko sajda karne se inkar kar diya tha, magar ab teri hamdardi ka ye haal hai ke mere be-shumar gunah aur khatayein tu apne sar le leta hai (yani insan apni ghaltiyon ka zimmedar tujhe thehra kar khud ko bari-uz-zimma samajh leta hai).
Urdu
اقبال ابلیس کو ایک چیلنج دیتے ہیں کہ آؤ! زندگی کی اس بساط پر بزدلوں کی طرح نہیں بلکہ بادشاہوں کی طرح کھیلیں۔ ہم اپنی محنت اور جذبے سے اس مادی کائنات کو پگھلا کر ایک نئی شکل دیں۔ ہم اپنی تخلیقی صلاحیتوں اور ہنر کے جادو سے اس دنیا کے معمولی تنکوں سے بھی ایسا شاندار جہان تعمیر کریں جو آسمانی جنت کا مقابلہ کرے، یعنی ہم اسی زمین کو اپنی جدوجہد سے جنت بنا دیں۔
Roman Urdu
Iqbal Iblees ko aik challenge dete hain ke Aao! Zindagi ki is bisat par buzdilon ki tarah nahi balkay baadshahon ki tarah khelein. Hum apni mehnat aur jazbe se is madi kainat ko pighla kar aik nayi shakal dein. Hum apni takhleeqi salahiyaton aur hunar ke jadoo se is dunya ke mamooli tinkon se bhi aisa shandar jahan tameer karein jo aasmani jannat ka muqabla kare, yani hum isi zameen ko apni jid-o-jehad se jannat bana dein.




