(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-57) Huzoor-e-Alam-e-Insani 13: Iblees Khaki Wa Iblees Nari ( ابلیسِ خاکی و ابلیسِ ناری )

Iblis-e-khaki wa Iblis-e-nari 

Fasad-e-asr-e-hazir ashkar ast 

ابلیسِ خاکی و ابلیسِ ناری 

فسادِ عصرِ حاضر آشکار است

The Satan of earth and the Satan of fire. 

The corruption of the present age is obvious. 

Sipehr az zashti-e-u sharmsar ast 

Do sad Shaitan tura khidmat-guzar ast

سپہر از زشتیِ او شرمسار است 

دو صد شیطان ترا خدمت گزار است

Even the heavens are ashamed of its ugliness. 

If you develop the vision of true insight, two hundred Satans will become your servants.

Beh har koo rahzan-e-chashm-o-gosh and 

Ke dar taraaj-e-dil ha sakht kosh and

بہ ہر کو رہزنانِ چشم و گوش اند 

کہ در تاراجِ دل ہا سخت کوش اند 

In every lane, there are robbers of the eyes and ears, 

Those who are striving hard to plunder the riches of the heart. 

Giran qeemat gunaahay ba pashizay 

Ke ein saudagaran-e-arzan farosh and

گراں قیمت گناہے با پشیزے 

کہ ایں سوداگراں ارزاں فروش اند

They sell a “high-priced” (grave) sin for a mere penny, 

For these traders are sellers of cheap wares.

Che shetan-e! khiraam-ash waazhgune 

Kunad chashm-e-tara kor az fusone 

چِہ شیطانے! خرامش واژگُونے 

کُند چشمِ ترا کور از فُسونے

What a devil! His gait is crooked and reversed. 

He makes your eyes go blind with his magical spells. 

Man aura murda shetanay shumaram 

Ke geerad chun tu nakhcheer-e-zabone

من اؤرا مُردہ شیطانی شُمارم 

کہ گیرد چُوں تو نخچیرے زبونے

I consider him a “dead” (weak) devil, 

Because he captures a lowly, weak prey like you.

Che zahr-aabay ke dar pemana-e-ost 

Kushad jaan ra wa tan begana-e-ost 

چِہ زہرابے کہ در پیمانۂ اوست 

کُشد جاں را و تن بیگانۂ اوست

What poisonous water (venom) is in his goblet! 

It kills the soul while the body remains a stranger to its effects. 

Tu beeni halqa-e-daamay ke pedast 

Na aan daamay ke andar dana-e-ost

تو بینی حلقۂ دامے کہ پیداست 

نہ آں دامے کہ اندر دانۂ اوست

You only see the visible loop of the snare (trap), 

But you do not see the trap that is hidden inside the bait itself.

Bashar ta az maqaam-e-khud futad ast 

Ba-qadar-e-muhkami o ra kushad ast 

بشر تا از مقامِ خود فُتاد است 

بقدرِ محکمی او را کُشاد است

Ever since man fell from his high station, 

He finds “success” (openings) in proportion to his persistence in that fall. 

Gunah hum mi shawad be-lazzat-o-sard 

Agar Iblees-e-tu khaki nihad ast

گُنہ ہم می شود بے لذت و سرد 

اگر ابلیسِ تو خاکی نہاد است

Even sin becomes tasteless and cold, 

If your devil is of a lowly, earthly nature.

Masho nakhcheer-e-Ibleesan-e-ein asr 

Khasaan ra ghamza-shaan saaz-gaar ast

مشو نخچیرِ ابلیسانِ ایں عصر 

خساں را غمزہ شاں ساز گار است 

Do not become the prey of the devils of this modern age; 

Their flirtatious charms are only suited for the lowly. 

Amilaan ra haman Iblees khushtar 

Ke Yazdan deeda wa kamil ayyar ast

امیلاں را ہماں ابلیس خوشتر 

کہ یزداں دیدہ و کامل عیار است

For those with high aspirations, that original Iblees is better, 

Who has seen God and is a master of his craft.

Hareef-e-zarb-e-o mard-e-tamam ast 

Ke aan aatish nasab wala maqaam ast 

حریفِ ضربِ او مردِ تمام است 

کہ آں آتش نسب والا مقام است

Only a perfect man is a worthy opponent for his strike, 

For that, being born of fire holds a high rank. 

Na har khaki sazawaar-e-nakh-e-ost 

Ke sayd-e-lagharay bar way haraam ast

نہ ہر خاکی سزاوارِ نخِ اوست 

کہ صیدِ لاغرے بر وے حرام است

Not every earthly creature is worthy of his thread (trap), 

Because hunting a weak prey is forbidden to him.

Zi fehm-e-doon nihadaan garcha door ast 

Walay ein nukta ra guftan zaroor ast 

زِ فہمِ دوں نہاداں گرچہ دُور است 

ولے ایں نکتہ را گُفتن ضرور است

Although it is beyond the understanding of the lowly-natured, 

It is necessary to state this point: 

Ba-ein nauzada Ibleesan na-nazad 

Gunahgaray ke tab-e-o ghayoor ast

بایں نوزادہ ابلیساں منازد 

گنہگارے کہ طبع او غیور است

A sinner who possesses a sense of self-respect 

Does not take pride in these “newborn” (modern) devils.

Full Explanation in Urdu and Roman Urdu

Urdu 

اس دور میں شیطانی قوتیں اور برائیاں کسی سے ڈھکی چھپی نہیں ہیں، یہاں تک کہ موجودہ زمانہ خود اپنی اخلاقی پستی پر شرمندہ نظر آتا ہے۔ لیکن علامہ اقبال یہاں ایک گہری بات کر رہے ہیں کہ اگر تم اپنے اندر بصیرت اور حقیقت کو پرکھنے والی نظر پیدا کر لو، تو تم ان منفی قوتوں اور شیطانی چالوں کو بھی اپنے فائدے کے لیے استعمال کر سکتے ہو۔ ایک مومن جب حالات کی حقیقت جان لیتا ہے تو وہ باطل کو بھی حق کی خدمت پر مجبور کر دیتا ہے۔

Roman Urdu 

Is dour mein sheitani quwatein aur buraiyan kisi se dhaki chhupi nahi hain, yahan tak ke maujuda zamana khud apni ikhlaqi pasti par sharminda nazar aata hai. Lekin Allama Iqbal yahan aik gehri baat kar rahe hain ke agar tum apne andar baserat aur haqeeqat ko parakhne wali nazar paida kar lo, to tum in manfi quwaton aur sheitani chaalon ko bhi apne faide ke liye istemal kar sakte ho. Aik momin jab halat ki haqeeqat jaan leta hai to wo baatil ko bhi haq ki khidmat par majboor kar deta hai.

Urdu 

اقبال عصرِ حاضر کی اخلاقی گراوٹ کا نقشہ کھینچتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہر گلی اور ہر موڑ پر ایسی چیزیں موجود ہیں جو انسان کی آنکھوں اور کانوں کو اپنی طرف کھینچ کر اسے گمراہ کرتی ہیں۔ یہ فتنے انسانی دل کی پاکیزگی کو لوٹنے کے لیے دن رات کوشاں ہیں۔ افسوس کی بات یہ ہے کہ یہ ‘گناہ کے تاجر’ اتنے سستے ہیں کہ وہ انسان کی عاقبت برباد کرنے والے بڑے بڑے گناہ معمولی سی لذت یا مادی فائدے کے بدلے بیچ دیتے ہیں۔

Roman Urdu 

Iqbal asr-e-hazir ki ikhlaqi girawat ka naqsha khenchte hue kehte hain ke har gali aur har mor par aisi cheezain maujood hain jo insan ki aankhon aur kaanon ko apni taraf kheench kar ise gumrah karti hain. Ye fitne insani dil ki pakeezgi ko lootne ke liye din raat koshan hain. Afsos ki baat ye hai ke ye ‘gunah ke tajir’ itne saste hain ke wo insan ki aaqibat barbad karne wale bare bare gunah mamooli si lazzat ya madi faide ke badle baich dete hain.

Urdu 

یہ کیسا عجیب شیطان ہے جس کی چال ہی الٹی اور ٹیڑھی ہے، جو اپنے جادو سے تمہاری بصیرت چھین کر تمہیں اندھا کر دیتا ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ میری نظر میں اس شیطان کی کوئی اہمیت نہیں، میں اسے ایک مردہ اور بے جان دشمن سمجھتا ہوں کیونکہ یہ صرف ان لوگوں کو اپنا شکار بناتا ہے جو پہلے ہی ذہنی اور روحانی طور پر کمزور اور پست ہو چکے ہوں۔ ایک مضبوط انسان اس کے قابو میں نہیں آتا۔

Roman Urdu 

Ye kaisa ajeeb sheitan hai jis ki chaal hi ulti aur tedhi hai, jo apne jadoo se tumhari baserat chheen kar tumhe andha kar deta hai. Iqbal kehte hain ke meri nazar mein is sheitan ki koi ahmiyat nahi, mein ise aik murda aur be-jaan dushman samajhta hoon kyunke ye sirf un logon ko apna shikar banata hai jo pehle hi zehni aur ruhani tor par kamzor aur past ho chuke hon. Aik mazboot insan is ke qaboo mein nahi aata.

Urdu 

مغربی تہذیب اور جدید گمراہیوں کے پیمانے میں ایسا زہر چھپا ہے جو انسان کی روح کو تو فنا کر دیتا ہے مگر اس کے جسم کو محسوس تک نہیں ہوتا، یعنی انسان بظاہر زندہ نظر آتا ہے مگر اندر سے مر چکا ہوتا ہے۔ تمہاری مشکل یہ ہے کہ تم صرف اس جال کو دیکھتے ہو جو سامنے نظر آ رہا ہے، مگر تم اس چالاک دشمن کے اس شکاری حربے کو نہیں سمجھ پاتے جو اس نے ‘دانے’ (یعنی بظاہر خوشنما ترغیبات) کے اندر چھپا رکھا ہے۔

Roman Urdu 

Maghribi tehzeeb aur jadeed gumrahiyon ke paimane mein aisa zehar chhupa hai jo insan ki rooh ko to fana kar deta hai magar is ke jism ko mehsoos tak nahi hota, yani insan bazuahir zinda nazar aata hai magar andar se mar chuka hota hai. Tumhari mushkil ye hai ke tum sirf is jaal ko dekhte ho jo samne nazar aa raha hai, magar tum is chalak dushman ke is shikari harbe ko nahi samajh pate jo us ne ‘daane’ (yani bazuahir khushnuma targheebat) ke andar chhupa rakkha hai.

Urdu 

جب سے انسان نے اپنی اصل عظمت اور مقامِ خلافت کو کھویا ہے، وہ گناہوں کی دلدل میں جتنا گہرا اترتا ہے، اسے اسی قدر گمراہی میں ‘کامیابی’ نظر آنے لگتی ہے۔ لیکن ایک نکتہ یاد رکھو کہ اگر تمہارا ابلیس (تمہارا نفس) خود بھی کمینہ اور پست فطرت ہے، تو تمہارے گناہوں میں وہ تڑپ اور لذت بھی نہیں رہے گی جو کسی بڑے مقصد کی خاطر کی جانے والی سرکشی میں ہوتی ہے۔ یہاں اقبال ایک ‘بڑے گنہگار’ اور ‘حقیر گنہگار’ کے درمیان فرق کر رہے ہیں۔

Roman Urdu 

Jab se insan ne apni asal azmat aur maqam-e-khilafat ko khoya hai, wo gunahon ki daldal mein jitna gehra utarta hai, ise isi qadar gumrahi mein ‘kamyabi’ nazar aane lagti hai. Lekin aik nukta yaad rakho ke agar tumhara Iblees (tumhara nafs) khud bhi kameena aur past fitrat hai, to tumhare gunahon mein wo tarap aur lazzat bhi nahi rahe gi jo kisi bare maqsad ki khatir ki jane wali sarkashi mein hoti hai. Yahan Iqbal aik ‘bare gunahgar’ aur ‘haqeer gunahgar’ ke darmiyan farq kar rahe hain.

Urdu 

اس زمانے کے چھوٹے موٹے شیطانوں (گھٹیا ترغیبات) کا شکار مت بنو۔ ان کی جھوٹی چمک دمک صرف کم ظرف لوگوں کو متاثر کرتی ہے۔ جو بلند ہمت اور اعلیٰ فطرت لوگ ہیں، ان کا مقابلہ تو اس ‘اصل ابلیس’ سے ہونا چاہیے جو خدا سے ہم کلام ہو چکا ہے اور اپنی شیطنت میں بھی ایک مقام رکھتا ہے۔ یعنی انسان کو چھوٹے گناہوں اور گھٹیا برائیوں میں نہیں الجھنا چاہیے بلکہ اپنے مقام کو پہچاننا چاہیے۔

Roman Urdu 

Is zamane ke chhote mote sheitanon (ghatya targheebat) ka shikar mat bano. In ki jhooti chamak damak sirf kam-zarf logon ko mutasir karti hai. Jo buland himmat aur aala fitrat log hain, un ka muqabla to is ‘asal Iblees’ se hona chahiye jo Khuda se hum-kalam ho chuka hai aur apni sheitaniyat mein bhi aik maqam rakhta hai. Yani insan ko chhote gunahon aur ghatya buraiyon mein nahi ulajhna chahiye balkay apne maqam ko pehchanna chahiye.

Urdu 

ابلیسِ حقیقی کی چوٹ کا مقابلہ صرف وہ انسان کر سکتا ہے جو اپنی خودی میں مکمل ہو، کیونکہ ابلیس اپنی آگ جیسی فطرت کی وجہ سے بہت طاقتور اور بلند مرتبہ دشمن ہے۔ وہ ہر عام اور کمزور انسان کو پھنسانے میں وقت ضائع نہیں کرتا۔ اس کی غیرت یہ ہے کہ وہ صرف ان لوگوں کا تعاقب کرتا ہے جن کا ایمان مضبوط ہو، کیونکہ کسی نحیف اور لاغر شکار کو پکڑنا اس کے فن کی توہین ہے۔

Roman Urdu 

Iblees-e-haqeeqi ki chout ka muqabla sirf wo insan kar sakta hai jo apni Khudi mein mukammal ho, kyunke Iblees apni aag jaisi fitrat ki wajah se bohat taqatwar aur buland martaba dushman hai. Wo har aam aur kamzor insan ko phansane mein waqt zaya nahi karta. Us ki ghairat ye hai ke wo sirf un logon ka taaqub karta hai jin ka iman mazboot ho, kyunke kisi naheef aur laghar shikar ko pakarna us ke fun ki toheen hai.

Urdu 

اگرچہ یہ بات گھٹیا اور پست ذہن لوگوں کی سمجھ میں نہیں آئے گی، مگر اسے بیان کرنا لازمی ہے کہ وہ گناہ گار انسان جو اپنی فطرت میں غیرت مند ہو، وہ ان آج کل کے نئے اور چھوٹے شیطانوں (جدید دور کی نیچ برائیوں) کے ساتھ کبھی سمجھوتہ نہیں کر سکتا۔ ایک غیور انسان اگر بھٹک بھی جائے، تب بھی وہ ان معمولی اور ذلیل کاموں میں ملوث نہیں ہوتا جن میں اج کل کے لوگ پڑے ہوئے ہیں۔

Roman Urdu 

Agarcha ye baat ghatya aur past zehan logon ki samajh mein nahi aaye gi, magar ise bayan karna lazmi hai ke wo gunahgar insan jo apni fitrat mein ghayoor ho, wo in aaj kal ke naye aur chhote sheitanon (jadeed dour ki neech buraiyon) ke sath kabhi samjhota nahi kar sakta. Aik ghayoor insan agar bhatak bhi jaye, tab bhi wo in mamooli aur zaleel kaamon mein malawis nahi hota jin mein aaj kal ke log pare hue hain.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *