(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-59) Ba Yaran Tareeq 1: Qalander Jarah Baz Asmaniha ( به یاران طریق )

Qalandar jurra baaz-e-asman-ha 

Be baal-e-oo sabuk gardad garaan-ha 

قلندر جره باز آسمانها 

به بال او سبک گردد گرانها

The Qalandar (the free-spirited believer) is the predatory hawk of the heavens; 

In the power of his wings, even the heaviest burdens become light. 

Fazaye neel-gun nakh-cheer gah-ash 

Nami gardad be yaraan bigard-e-ashiyan-ha

فضای نیلگون نخچیر گاهش 

نمیگردد به یاران بگرد آشیانها

The vast blue sky is his hunting ground; 

He does not fly with common birds around nests.

Ze jaanam naghma-e-Allah Hoo rekht 

Ze rakht-e-hasti-e-man char su rekht

ز جانم نغمه الله ہو ریخت 

ز رخت ہستی چار سو ریخت 

The melody of “Allah Hoo” poured forth from my soul; 

And from the garment of my existence, all four directions fell away. 

Bageer az dost-e-man saaz-e-ke taar-ash 

Ze soz-e-zakhma chun ashk-am faru-rekht

بگیر از دوست من سازے کہ تارش 

ز سوز زخمه چون اشکم فروریخت

O friend, take from me this instrument whose strings 

Have broken and fallen like tears from the burning stroke of the plectrum.

Chu ashk andar dil-e-fitrat tapeedam 

Tapeedam ta ba chashm-e-oo raseedam 

چو اشک اندر دل فطرت  تپیدم 

تپیدم تا بچشم او رسیدم

I throbbed like a tear within the heart of Nature; 

I throbbed until I reached her eye. 

Darakhsh-e-man ze muzhgan-ash tawan deed 

Ke man bar barg-e-kaahay kam chakeedam

درخش من زمژگانش تواں دید 

که من بر برگ کا ہے کم چکیدم

My radiance can be seen through her eyelashes, 

For I am not a tear that would fall onto a mere blade of grass.

Mura az mantiq ayad boo-e-khaami 

Daleel-e-oo daleel-e-na-tamami Bukshayad 

مرا از منطق آید بوے خامی 

دلیل او دلیل نا تمامی بکشاید

I smell the scent of rawness from logic; 

Its proofs are but evidence of incompleteness. 

ba-ruyam basta dar-ha Baite az 

Peer-e-Rumi ya ze Jami

برویم بستہ درہا بیت 

دو بیت از پیر رومی یا ز جامی  

The closed doors of reality are opened for me 

By a single verse of Rumi or Jami.

Biya az man bageer aan dair-saala 

Ke bakhshad rooh ba khak-e-pyala

بیا از من بگیر آن دیر ساله 

که بخشد روح با خاک پیالہ 

Come and take from me that ancient wine 

Which breathes life into the very dust of the cup. 

Agar aab-ash dahi az sheesha-e-man Baruyad 

Qad-e-aadam Baruyad shakh-e-lala

اگر آبش دہی از شیشه من 

قد آدم شاخ  بروید لالہ

If you water the garden from my crystal flask, 

The branch of the tulip will grow as tall as a man.

Ba-dast-e-man haman dairaena chang ast 

Darun-ash nala-haye rang rang ast

بدست من ہماں دیرینه چنگ است 

درونش نالہ ہاے رنگ رنگ است 

In my hand is that same ancient harp; 

Within it are melodies of many colors. 

Walay banvaz-mash ba nakhun-e-sher 

Ke oo ra taar az rag-haye sang ast

ولے بنواز مش با ناخن شیر 

که او را تار از رگ ہاے سنگ است

But I must play it with the claw of a lion, 

For its strings are fashioned from the veins of granite.

Bago az man Parvezan-e-een asr 

Na Farhad-am ke geeram teesha dar dast 

بگو از من پرویزان این عصر 

نہ فرهادم کہ گیرم تیشه در دست

Tell the “Parvezes” of this modern age: 

I am not Farhad to hold a mere pickaxe in hand.

Ze kharay ko khulad dar seena-e-man 

Dil-e-sad Bisotun ra mi tawan khast

ز خارے کو خلد در سینه من 

دل صد بیستون را می تواں خست

With the thorn (of love) that pricks my breast, 

I can shatter the hearts of a hundred Bisotun mountains.

Saaz o saaman-am nigahay-ist 

Ba-chashmam koh-e-yaraan barg-e-kaahay-ist

ساز و سامانم نگاهیست 

بچشمم کوہ یاراں برگ کا ہیست

A single penetrating glance is my entire wealth; 

In my eyes, the mountains of the wealthy are but a straw. 

 Ze man geer een ke zagh-e-dukhma behtar 

Az aan baaz-e-ke dast amoz-e-shahay-ist

زمن گیر ایں کہ زاغ دخمہ بہتر 

ازان بازے کہ دست آموز شاہیت

Learn this from me: a crow in a graveyard is far better 

Than a hawk that has been trained by a king.

Dar-e-dil ra ba-ruye kas na bastam 

Na az khweshan na az yaaran gusastam 

در دل را بروے کس نہ بستم 

نہ از خویشاں نہ از یاراں گسستم

I have not closed the door of my heart to anyone; 

I have not broken ties with kin or friends. 

Nasheman sakhtam dar seena-e-khwesh 

Zer-e-een charkh-e-gardan khush nishastam

نشیمن ساختم در سینہ خویش زیر 

این چرخ گرداں خوش نشستم

I have built my nest within my own breast, 

And thus I live happily beneath this revolving sky.

Dareen gulshan nadaram aab-o-jah-ay 

Naseeb-am nay qabay-ay nay kulahay 

دریں گلشن ندارم آب و جاہے 

نصیبم نے قبائے نے کلاہے

In this garden (world), I possess neither rank nor wealth; 

Neither a robe of honor nor a crown is my lot. 

Mura bad-amoz-e-chaman khand gulcheen 

Ke dadam chashm-e-nargis ra nigahay

مرا بد آموز چمن خواند گلچیں 

کہ دادم چشم نرگس را نگاہے

The gardener (oppressor) calls me a misleader of the garden, 

Simply because I gave the power of vision to the eye of the Narcissus.

Do sad dana dareen mahfil sukhan guft 

Sukhan nazuk-tar az barg-e-saman guft 

دو صد دانا دریں محفل سخن گفت 

سخن نازک تر از برگ سمن گفت

Two hundred wise men spoke in this assembly; 

Their words were more delicate than a jasmine petal. 

Walay ba-man bago aan deeda-war keest 

Ke kharay deed o ahwal-e-chaman guft

ولے با من میگو آں دیدہ ور کیست 

کہ خارے دید و احوال چمن گفت

But tell me, who is that true visionary 

Who saw but a single thorn and described the state of the entire garden?

Nadanam nukta-haye ilm-o-fan ra 

Maqamay deegray dadam sukhan ra 

ندانم نکتہ ہاے علم و فن را 

مقامی دیگرے دادم سخن را

I know not the intricacies of formal science and art; 

Yet I have bestowed a new station upon poetry. 

Miyan-e-karwan soz-o-suroor-am 

Sabuk-pay kard peeran-e-kuhan ra

میان کارواں سوز و سرورم 

سبک پے کرد پیران کہن را

In the midst of the caravan, my passion and ecstasy 

Have made even the weary old men fleet-footed.

Na pindari ke murgh-e-subh-khwanam 

Ba-juz aah-o-fughan cheezay nadanam 

نہ پنداری کہ مرغ صبح خوانم 

بجز آہ و فغاں چیزے ندانم

Do not think that I am merely a morning-chirping bird, 

Knowing nothing but sighs and laments. 

Ma-deh az dast daman-am ke yaabi 

Kaleed-e-bagh ra dar ashiyan-am

مدہ از دست دامانم کہ یابی 

کلید باغ را در آشیانم

Do not let go of my hem, for you shall find 

The key to the garden within my nest.

Ba-chashm-e-man jahan juz rahguzar neest 

Hazaran rahru o yak humsafar neest 

بچشم من جہاں جز رہگذر نیست 

ہزاراں رہرو و یک ہمسفر نیست

In my eyes, this world is nothing but a passing road; 

There are thousands of travellers, but not a single companion. 

Guzashtam az hujoom-e-khwesh o paivand 

Ke az khweshan kase begana-tar neest

گذشتم از ہجوم خویش و پیوند 

کہ از خویشاں کسے بیگانہ تر نیست

I have moved away from the crowd of relatives and kin, 

For no one is more of a stranger than one’s own kin (who lacks vision).

Ba-een nabood-mandi boodan amoz 

Bahay-e-khwesh ra afzoodan amoz 

بائیں نابود مندی بودن آموز 

بہاے خویش را افزودن آموز

Despite this state of insignificance, learn how to truly exist; 

Learn how to increase your own worth and value. 

Beyaft andar muheet-e-naghma-e-man 

Chu dur ba-toofanam asoodan amoz

بیفت اندر محیط نغمہ من 

بطوفانم  چو درآسودن آموز

Dive deep into the ocean of my melody, 

And like a pearl, learn to remain calm within my storm.

Parvarda-e-een kuhan khakdanam 

Walay az manzil-e-khud dil-giraanam 

پروردہ این کہن خاکدانم 

ولی از منزل خود دل گرانم

I was raised in this ancient earthly abode, 

Yet my heart is weary of this worldly destination. 

Dameedam che az faiz-e-num-e-oo 

Zameen ra asman-e-khud nadanam

دمیدم چہ از فیض نم او 

زمیں را آسمان خود ندانم

Though I sprouted from the moisture of this earth, 

I do not consider this ground to be my ultimate heaven.

Nadani ta na bashi mahram-e-mard 

Ke dil-ha zinda gardad az dum-e-mard 

ندانی تا نہ باشی محرم مرد 

کہ دلہا زندہ گردد از دم مرد

You cannot know until you become the confidant of a true man (Momin); 

For hearts are brought to life by the breath of such a man. 

Nigah-darad ze aah-o-nala khurd ra 

Ke khuddar ast chun mardan gham-e-mard

نگہدارد ز آہ و نالہ خود را 

کہ خوددار است چوں مرداں غم مرد

He restrains himself from sighing and lamenting, 

For the grief of a true man is self-respecting, just like the man himself.

Nigahay afreen jaan dar badan been 

Ba-shakhan na-dameeda yasaman been

نگا ہے آفریں جاں در بدن بیں 

بشاخاں نادمیدہ یاسمن بیں 

Create a vision and see the soul within the body; 

See the unblossomed jasmine upon the branches. 

Wa-garna misl-e-teer-ay dar kamanay 

Hadaf ra ba nigah-e-teer-zan been

وگرنہ مثل تیرے در کمانے 

ہدف را با نگاہ تیرزن بیں

Otherwise, like an arrow notched in a bow, 

Look at your target through the eyes of an archer.

Khirad begana-e-zauq-e-yaqeen ast 

Qumar-e-ilm-o-hikmat bad-nasheen ast 

خرد بیگانہ ذوق یقیں است 

قمار علم و حکمت بدنشیں است

Intellect is a stranger to the ecstasy of faith; 

The gamble of logic and philosophy often fails. 

Do sad Bu-Hamid-o-Razi nay-arzad 

Ba-na-danay ke chashm-ash rah-been ast

دو صد بو حامد و رازی نیرزد 

بنا دانے کہ چشمش راہ بیں است

Two hundred Ghazalis and Razis are not worth as much 

As a simple person whose eye can see the true path.

Qumash o nuqra o la’l o guhar cheest? 

Ghulam-e-khush-gil o zarreen-kamar cheest? 

قماش و نقرہ و لعل و گہر چیست؟ 

غلام خوش گل و زریں کمر چیست؟

What are fine silks, silver, rubies, and pearls? 

What are handsome slaves with golden belts? 

Chu Yazdan az do geeti be-niyaz-and 

Sarmaya-e-ahl-e-hunar digar cheest?

چو یزداں از دو گیتی بے نیازند 

دگر سرمایہ اہل ہنر چیست؟ 

Like God, the people of true talent (Ahl-e-Dil) are indifferent to both worlds; 

What else could be the true wealth of the masters of spirit?

Khudi ra nasha-e-man ain-e-hosh ast 

Azan maikhana-e-man kam khurosh ast 

خودی را نشہ من عین ہوش است 

ازاں می خانہ من کم خروش است

For the ‘Self’ (Khudi), my intoxication is the height of awareness; 

That is why my tavern is free from senseless noise.

May-e-man garcha na-saaf ast dar kash 

Ke een teh-jura-e-khum-haye dosh ast

مے من گرچہ ناصاف است در کش 

کہ ایں تہ جرعہ خم ہاے دوش است

Though my wine may appear unrefined, drink it down, 

For it is the concentrated essence of the ancient jars of our ancestors.

Tera ba khirqa o amama kaaray 

Man az khurd yaftam boo-e-nigaray 

ترا با خرقہ و عمامہ کارے 

من از خود یافتم بوئے نگارے 

You are concerned with the mystic’s robe and the scholar’s turban; 

I have found the scent of my Beloved within my own soul. 

Hameen yak chob-e-nay sarmaya-e-man 

Na chob-e-minbaray na chob-e-daaray

ہمیں یک چوب نے سرمایہ من 

نہ چوب منبرے نہ چوب دارے

This single wooden reed (my flute/poetry) is my only wealth; 

It is neither the wood of the pulpit nor the wood of the gallows.

Chu jauhar dar ayina-e-khwesh deedam 

Andar seena-e-khwesh khalwat giraftam

چو  دیدم جوہر آئینہ خویش 

گرفتم  خلوت اندر سینہ

When I saw the inner essence in my own mirror, 

I took refuge in the solitude of my own breast. 

 Azeen danishwaran-e-kor o be-zauq 

Ba-gham-e-dairaena-e-khwesh rameedam

کور و بے ذوق  ازیں دانشو  

رمیدم باغم دیرینہ خویش

From these blind and soulless intellectuals, 

I fled, carrying with me my ancient grief of love.

Full Explanation in Urdu and Roman Urdu

Urdu 

 اس شعر میں علامہ اقبال مردِ مومن یا قلندر کی شان بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ قلندر کی مثال آسمانوں میں اڑنے والے اس شاہین جیسی ہے جس کی پرواز بہت بلند ہوتی ہے۔ قلندر کے بلند حوصلے اور ہمت کے سامنے دنیا کی تمام بڑی مشکلات اور رکاوٹیں بالکل ہلکی اور معمولی ہو جاتی ہیں۔ اس کی نظر مادی فائدوں یا چھوٹے ٹھکانوں (آشیانوں) پر نہیں ہوتی، بلکہ وہ پوری کائنات کو مسخر کرنے کا عزم رکھتا ہے۔ وہ عام لوگوں کی طرح دنیاوی لالچ کے چکر میں نہیں پڑتا بلکہ اس کی منزل بہت اونچی ہوتی ہے۔

Roman Urdu  

Is shair mein Allama Iqbal mard-e-momin ya qalandar ki shaan bayan karte hue farmate hain ke qalandar ki misal aasmanon mein udne wale us shaheen jaisi hai jis ki parwaaz buhat buland hoti hai. Qalandar ke buland hosle aur himmat ke samne dunya ki tamam bari mushkilat aur rukawaten bilkul halki aur mamooli ho jati hain. Is ki nazar maadi faidon ya chote thikanon (ashiyanon) par nahi hoti, balkay wo poori kainat ko musakhar karne ka azam rakhta hai. Wo aam logon ki tarah dunya-vi lalach ke chakar mein nahi parta balkay is ki manzil buhat oonchi hoti hai.

Urdu 

 اقبال فرماتے ہیں کہ جب میری روح سے اللہ کے ذکر کا نغمہ نکلا تو میری ہستی کی تمام مادی حدود ختم ہو گئیں۔ میں دنیا کی چار سمتوں کی قید سے آزاد ہو گیا۔ اب وہ اپنی ہستی کے ساز کے بارے میں کہتے ہیں کہ اللہ کی محبت کی ضرب (زخمہ) اتنی تیز تھی کہ میرے دل کے ساز کے تار ٹوٹ کر آنسوؤں کی طرح گر پڑے ہیں۔ یعنی میں اللہ کی محبت میں اس حد تک فنا ہو چکا ہوں کہ اب میری اپنی کوئی الگ پہچان باقی نہیں رہی۔

Roman Urdu 

Iqbal farmate hain ke jab meri rooh se Allah ke zikr ka naghma nikla to meri hasti ki tamam maadi hudood khatam ho gayin. Mein dunya ki chaar samton ki qaid se azad ho gaya. Ab wo apni hasti ke saaz ke baare mein kehte hain ke Allah ki mohabbat ki zarb (zakhma) itni teez thi ke mere dil ke saaz ke taar toot kar aansuon ki tarah gir pare hain. Yani mein Allah ki mohabbat mein is had tak fana ho chuka hoon ke ab meri apni koi alag pehchan baqi nahi rahi.

Urdu 

 اس بند میں علامہ اقبال انسانی عظمت کا ذکر کر رہے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ میں کائنات کے دل میں ایک تڑپتے ہوئے آنسو کی طرح تھا۔ میری مسلسل تڑپ اور جدوجہد نے مجھے اس مقام پر پہنچا دیا کہ میں فطرت کی آنکھ کا تارا بن گیا۔ میری چمک دمک اور میرا نور کائنات کی پلکوں سے صاف ظاہر ہے، کیونکہ میں کوئی معمولی قطرہ نہیں ہوں جو مٹی میں مل جائے، بلکہ میں وہ نور ہوں جو کائنات کی زینت ہے۔

Roman Urdu 

Is band mein Allama Iqbal insani azmat ka zikr kar rahe hain. Wo kehte hain ke mein kainat ke dil mein ek tarapte hue aansu ki tarah tha. Meri musalsal tarap aur jiddo-juhd ne mujhe is maqam par pahocha diya ke mein fitrat ki aankh ka tara ban gaya. Meri chamak damak aur mera noor kainat ki palkon se saaf zahir hai, kyunke mein koi mamooli qatra nahi hoon jo mitti mein mil jaye, balkay mein wo noor hoon jo kainat ki zeenat hai.

Urdu 

 اقبال علمِ عقل اور علمِ عشق کے فرق کو واضح کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ صرف عقل اور منطق کی باتوں میں مجھے ادھورا پن محسوس ہوتا ہے۔ عقل کی دلیلیں انسان کو منزلِ مقصود تک نہیں پہنچا سکتیں۔ اس کے برعکس، مولانا رومی یا جامی جیسے صوفی بزرگوں کا صرف ایک شعر میرے لیے وہ تمام حقیقتیں کھول دیتا ہے جو عقل کی سمجھ سے بالاتر ہیں۔ یعنی جو باتیں فلسفہ نہیں سمجھا سکتا، وہ عشق اور معرفت کی شاعری سمجھا دیتی ہے۔

Roman Urdu 

Iqbal ilm-e-aqal aur ilm-e-ishq ke farq ko wazeh karte hue kehte hain ke sirf aqal aur mantiq ki baton mein mujhe adhoora-pan mehsoos hota hai. Aqal ki daleelen insaan ko manzil-e-maqsod tak nahi pahoncha saktin. Is ke bar-aks, Maulana Rumi ya Jami jaise sufi buzurgon ka sirf ek shair mere liye wo tamam haqiqaten khol deta hai jo aqal ki samajh se balatar hain. Yani jo baten falsafa nahi samjha sakta, wo ishq aur marfat ki shayari samjha deti hai.

Urdu 

 اس شعر میں علامہ اقبال اپنے کلام اور پیغام کو ایک “قدیم شراب” سے تشبیہ دے رہے ہیں، جو عشقِ حقیقی اور معرفت کی شراب ہے۔ وہ کہتے ہیں کہ اے مسلمان! میرے پاس آ اور یہ پیغام لے لے، کیونکہ اس میں وہ تاثیر ہے جو مردہ دلوں (خاکِ پیالہ) میں بھی روح پھونک دیتی ہے۔ اگر تو میری تعلیمات اور میرے اس کلام سے اپنی زندگی کو سیراب کرے گا، تو تیری قوم کا ہر فرد اتنا بلند اور توانا ہو جائے گا کہ تمہاری عظمت کے پھول (لالہ) انسانی قد کے برابر بلند ہوں گے۔ یعنی تمہاری ترقی اور کمال کی کوئی حد نہ رہے گی۔

Roman Urdu  

Is shair mein Allama Iqbal apne kalam aur paigham ko ek “qadeem sharab” se tashbeeh de rahe hain, jo ishq-e-haqiqi aur marfat ki sharab hai. Wo kehte hain ke ae Musalman! Mere paas aa aur ye paigham le le, kyunke is mein wo taseer hai jo murda dilon (khak-e-pyala) mein bhi rooh phoonk deti hai. Agar tu meri taleemat aur mere is kalam se apni zindagi ko sairaab kare ga, to teri qoum ka har fard itna buland aur tawana ho jaye ga ke tumhari azmat ke phool (lala) insani qad ke barabar buland hon ge. Yani tumhari taraqqi aur kamal ki koi had na rahe gi.

Urdu 

 اقبال فرماتے ہیں کہ میرے ہاتھ میں وہی پرانا ساز (اسلام کا ابدی پیغام) ہے جس میں زندگی کے ہر رنگ اور ہر جذبے کے نغمے موجود ہیں۔ لیکن یہ ساز کوئی معمولی یا نرم ساز نہیں ہے، بلکہ اس کے تار پتھر کی رگوں سے بنے ہوئے ہیں۔ اس کا مطلب یہ ہے کہ میرا پیغام غیرت، ہمت اور سختی کا ہے، جسے بجانے کے لیے “شیر کے ناخن” جیسی طاقت اور جرات درکار ہے۔ یہ بزدلوں یا آرام طلب لوگوں کے لیے نہیں، بلکہ ان کے لیے ہے جو جفاکشی اور سخت کوشی پر یقین رکھتے ہیں۔

Roman Urdu  

Iqbal farmate hain ke mere haath mein wahi purana saaz (Islam ka abadi paigham) hai jis mein zindagi ke har rang aur har jazbe ke naghme maujood hain. Lekin ye saaz koi mamooli ya narm saaz nahi hai, balkay is ke taar patthar ki ragon se bane hue hain. Is ka matlab ye hai ke mera paigham ghairat, himmat aur sakhti ka hai, jise bajane ke liye “sher ke nakhun” jaisi taqat aur jurat darkaar hai. Ye buzdilon ya aaram-talab logon ke liye nahi, balkay un ke liye hai jo jafakashi aur sakht-koshi par yaqeen rakhte hain.

Urdu 

 علامہ اقبال اس دور کے جابر اور مغرور حکمرانوں (پرویزوں) کو للکارتے ہوئے کہتے ہیں کہ میری طرف سے انہیں پیغام دے دو کہ میں وہ روایتی عاشق “فرہاد” نہیں ہوں جو صرف ایک تیشے کی مدد سے پہاڑ کاٹتا پھرے۔ میرے سینے میں عشقِ رسولﷺ اور ایمان کا وہ کانٹا چبھ رہا ہے جس کی طاقت اتنی زیادہ ہے کہ میں اس سے بیستون جیسے سینکڑوں پہاڑوں کو ریزہ ریزہ کر سکتا ہوں۔ یعنی میرے جذبہِ عشق کے سامنے بڑی سے بڑی مادی رکاوٹ اور بڑی سے بڑی حکومت بھی کوئی حیثیت نہیں رکھتی۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal is daur ke jabir aur maghroor hukmaranon (Parvezon) ko lalkarte hue kehte hain ke meri taraf se unhein paigham de do ke mein wo riwayati aashiq “Farhad” nahi hoon jo sirf ek teyshay ki madad se pahar kaatta phire. Mere seene mein ishq-e-Rasool (S.A.W) aur iman ka wo kanta chubh raha hai jis ki taqat itni zyada hai ke mein is se Bisotun jaise sainkron paharon ko reza reza kar sakta hoon. Yani mere jazba-e-ishq ke samne bari se bari maadi rukawat aur bari se bari hukumat bhi koi haisiyat nahi rakhti.

Urdu 

 اقبال اپنی فقیری اور خودداری کا اظہار کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میرا کل اثاثہ میری وہ نظر ہے جو حقیقت کو دیکھ لیتی ہے۔ میری اس بصیرت والی آنکھ کے سامنے دنیا داروں کی دولت اور ان کے جاہ و جلال کے پہاڑ ایک تنکے کے برابر بھی وزن نہیں رکھتے۔ وہ ایک بہت بڑا سبق دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ مردار کھانے والا وہ کوا جو آزاد ہے، اس شکاری باز سے کہیں بہتر ہے جو کسی بادشاہ کے ہاتھ پر بیٹھنے کا عادی ہو چکا ہو۔ مراد یہ ہے کہ غلامی کی عیش و عشرت سے آزادی کی فقیری ہزار درجہ بہتر ہے۔

Roman Urdu  

Iqbal apni faqiri aur khuddari ka izhaar karte hue kehte hain ke mera kul asasa meri wo nazar hai jo haqiqat ko dekh leti hai. Meri is basirat wali aankh ke samne dunya-daron ki daulat aur un ke jah-o-jalal ke pahar ek tinke ke barabar bhi wazan nahi rakhte. Wo ek buhat bara sabaq dete hue kehte hain ke murdar khane wala wo kawa jo azad hai, us shikari baaz se kahin behtar hai jo kisi badshah ke haath par baithne ka aadi ho chuka ho. Murad ye hai ke ghulami ki aish-o-ishrat se azadi ki faqiri hazar darja behtar hai.

Urdu 

 اس خوبصورت شعر میں اقبال اپنی صلح کل اور خودی کی حالت بیان کر رہے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ میں نے اپنے دل کے دروازے انسانیت کے لیے کھلے رکھے ہیں اور اپنے اپنوں یا دوستوں سے ناطہ نہیں توڑا۔ لیکن میری سکون کا راز یہ ہے کہ میں نے بیرونی دنیا کے بجائے اپنے دل کی گہرائیوں میں اپنا ٹھکانہ (نشیمن) بنا لیا ہے۔ یعنی میں نے اپنی ذات اور اللہ پر بھروسہ کرنا سیکھ لیا ہے، اسی لیے اس بدلتی ہوئی دنیا میں بھی میں نہایت مطمئن اور خوش زندگی گزار رہا ہوں۔

Roman Urdu  

Is khubsurat shair mein Iqbal apni sulah-e-kul aur khudi ki halat bayan kar rahe hain. Wo kehte hain ke mein ne apne dil ke darwaze insaniyat ke liye khule rakhe hain aur apne apnon ya doston se nata nahi tora. Lekin mere sukoon ka raaz ye hai ke mein ne bairooni dunya ke bajaye apne dil ki gehraiyon mein apna thikana (nasheman) bana liya hai. Yani mein ne apni zaat aur Allah par bharosa karna seekh liya hai, isi liye is badalti hui dunya mein bhi mein nihayat mutmain aur khush zindagi guzar raha hoon.

Urdu 

 اقبال فرماتے ہیں کہ اس دنیا میں میرے پاس کوئی ظاہری شان و شوکت، عہدہ یا قیمتی لباس نہیں ہے۔ میں ایک سادہ فقیر ہوں۔ لیکن جو لوگ (گلچیں/حکمران) اس چمن پر قابض ہیں، وہ مجھ سے اس لیے ناراض ہیں اور مجھے باغ کا ماحول بگاڑنے والا کہتے ہیں کیونکہ میں نے سوئی ہوئی قوم (نرگس کی بے نور آنکھ) کو بصیرت اور شعور کی روشنی دے دی ہے۔ میں نے لوگوں کو ان کے حقوق اور خودی کا احساس دلایا ہے، جو قابض قوتوں کو پسند نہیں آ رہا۔

Roman Urdu 

Iqbal farmate hain ke is dunya mein mere paas koi zahiri shan-o-shokat, ohda ya qeemti libas nahi hai. Mein ek sada faqeer hoon. Lekin jo log (gulcheen/hukmaran) is chaman par qabiz hain, wo mujh se is liye naraz hain aur mujhe bagh ka mahool bigarne wala kehte hain kyunke mein ne soyi hui qoum (nargis ki be-noor aankh) ko basirat aur shaoor ki roshni de di hai. Mein ne logon ko un ke huqooq aur khudi ka ehsas dilaya hai, jo qabiz quwaton ko pasand nahi aa raha.

Urdu 

 محفلِ دنیا میں بہت سے عقلمندوں اور فلسفیوں نے بڑی لطیف اور نازک باتیں کی ہیں جو سننے میں بہت بھلی لگتی ہیں۔ لیکن اقبال کہتے ہیں کہ اصل صاحبِ نظر یا دیدہ ور وہ نہیں جو صرف لفاظی کرے، بلکہ وہ ہے جو ایک چھوٹی سی علامت یا “کانٹے” کو دیکھ کر پورے باغ کی حالت بیان کر دے۔ مراد یہ ہے کہ وہ مردِ مومن جو معاشرے کی معمولی سی خرابی کو دیکھ کر آنے والے خطرات اور مجموعی صورتحال کو بھانپ لے، وہی اصل دانا ہے۔

Roman Urdu 

Mahfil-e-dunya mein buhat se aqlmandon aur falsafiyon ne bari lateef aur nazuk baten ki hain jo sun-ne mein buhat bhali lagti hain. Lekin Iqbal kehte hain ke asal sahib-e-nazar ya deeda-war wo nahi jo sirf lafazi kare, balkay wo hai jo ek chhoti si alamat ya “kante” ko dekh kar poore bagh ki halat bayan kar de. Murad ye hai ke wo mard-e-momin jo muashre ki mamooli si kharabi ko dekh kar aane wale khatrat aur majmooi surathal ko bhaanp le, wahi asal dana hai.

Urdu 

 علامہ اقبال انکساری سے کام لیتے ہوئے کہتے ہیں کہ میں روایتی علم و فن کی باریکیوں کا دعویدار نہیں ہوں، لیکن میں نے شاعری کو محض تفریح کے بجائے ایک نیا مقام اور مقصد عطا کیا ہے۔ میرے کلام میں جو تڑپ، سوز اور جوش ہے، اس نے قوم کے مایوس اور تھکے ہوئے بوڑھوں میں بھی نوجوانوں جیسا ولولہ پیدا کر دیا ہے۔ میری شاعری نے اس سست قافلے کو تیز رفتاری سے منزل کی طرف گامزن کر دیا ہے۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal inkisari se kaam lete hue kehte hain ke mein riwayati ilm-o-fan ki barikiyon ka dawe-dar nahi hoon, lekin mein ne shayari ko mahz tafreeh ke bajaye ek naya maqam aur maqsad ata kiya hai. Mere kalam mein jo tarap, soz aur josh hai, is ne qoum ke mayoos aur thake hue boodhon mein bhi nau-jawanon jaisa walwala paida kar diya hai. Meri shayari ne is sust qafile ko teez-raftari se manzil ki taraf gamzan kar diya hai.

Urdu 

 آپ فرماتے ہیں کہ مجھے صرف ایک عام شاعر یا صبح کے وقت نغمہ سرائی کرنے والا پرندہ نہ سمجھو جو صرف دکھ بھری باتیں کرتا ہے۔ میری باتوں اور میری شاعری کو معمولی سمجھ کر نظر انداز نہ کرنا، بلکہ میرے پیغام کو مضبوطی سے تھام لو۔ اگر تم کامیابی اور سربلندی کے باغ میں داخل ہونا چاہتے ہو، تو اس باغ کی چابی تمہیں میرے اسی آشیانے (یعنی میری شاعری اور افکار) سے ملے گی۔

Roman Urdu  

Aap farmate hain ke mujhe sirf ek aam shair ya subh ke waqt naghma-sarayi karne wala parinda na samjho jo sirf dukh bhari baten karta hai. Meri baton aur meri shayari ko mamooli samajh kar nazar-andaz na karna, balkay mere paigham ko mazbooti se thaam lo. Agar tum kamyabi aur sar-bulandi ke bagh mein dakhil hona chahte ho, to is bagh ki chabi tumhein mere isi ashiyane (yani meri shayari aur afkar) se mile gi.

Urdu 

 علامہ اقبال اس دنیا کی بے ثباتی کا ذکر کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میری نظر میں یہ دنیا ایک عارضی راستے سے زیادہ کچھ نہیں۔ یہاں ہجوم تو بہت ہے، لاکھوں لوگ چل پھر رہے ہیں، لیکن حقیقت میں کوئی ایسا ساتھی نہیں جو روح کا ہم سفر بن سکے۔ میں نے مادی رشتوں اور رشتہ داروں کی بھیڑ سے خود کو الگ کر لیا ہے، کیونکہ اگر اپنوں کے دلوں میں سچائی اور بصیرت نہ ہو، تو وہ اجنبیوں سے بھی زیادہ بیگانہ محسوس ہوتے ہیں۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal is dunya ki be-sabati ka zikr karte hue kehte hain ke meri nazar mein ye dunya ek aarzi raste se zyada kuch nahi. Yahan hujoom to buhat hai, lakhon log chal phir rahe hain, lekin haqiqat mein koi aisa sathi nahi jo rooh ka hum-safar ban sake. Mein ne maadi rishton aur rishtadaron ki bheer se khud ko alag kar liya hai, kyunke agar apnon ke dilon mein sanchai aur basirat na ho, to wo ajnabiyon se bhi zyada begana mehsoos hote hain.

Urdu 

 اقبال انسان کو خود اعتمادی کا سبق دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگرچہ تو بظاہر حقیر اور کمزور نظر آتا ہے، لیکن تجھے اپنی ہستی کو پہچاننا اور اسے معتبر بنانا سیکھنا چاہیے۔ اپنی قدر و قیمت میں اضافہ کر۔ وہ دعوت دیتے ہیں کہ میرے افکار اور نغموں کے سمندر میں غوطہ لگا، اور جس طرح ایک قیمتی موتی سمندر کے طوفانوں کے درمیان بھی سکون اور وقار کے ساتھ رہتا ہے، تو بھی حالات کی سختیوں میں پختہ رہنا سیکھ۔

Roman Urdu 

Iqbal insaan ko khud-aitmadi ka sabaq dete hue farmate hain ke agarche tu bazahir haqiir aur kamzor nazar aata hai, lekin tujhe apni hasti ko pehchanna aur ise muatabar banana seekhna chahiye. Apni qadr-o-qeemat mein izafa kar. Wo dawat dete hain ke mere afkar aur naghmon ke samandar mein ghota laga, aur jis tarah ek qeemti moti samandar ke toofanon ke darmiyan bhi sukoon aur waqar ke sath rehta hai, tu bhi halat ki sakhtiyon mein pukhta rehna seekh.

Urdu 

 اس شعر میں اقبال فرماتے ہیں کہ اگرچہ میری پرورش اسی پرانی دنیا (خاکدان) میں ہوئی ہے اور میں اسی زمین کی پیداوار ہوں، لیکن میرا دل یہاں کی مادی منزلوں سے مطمئن نہیں ہے۔ میں اگرچہ اس زمین کی نمی سے پیدا ہوا ہوں، مگر میں اس مٹی کو اپنا آخری ٹھکانہ یا اپنا آسمان نہیں سمجھتا۔ میرا مقصد اور میری پرواز اس مادی دنیا کی حدود سے بہت آگے ہے۔

Roman Urdu  

Is shair mein Iqbal farmate hain ke agarche meri parvarish isi purani dunya (khakdan) mein hui hai aur mein isi zameen ki paida-waar hoon, lekin mera dil yahan ki maadi manzilon se mutmain nahi hai. Mein agarche is zameen ki nami se paida hua hoon, magar mein is mitti ko apna aakhri thikana ya apna asman nahi samajhta. Mera maqsad aur meri parwaaz is maadi dunya ki hudood se buhat aagay hai.

Urdu 

 اقبال کہتے ہیں کہ تم تب تک زندگی کی حقیقت نہیں سمجھ سکتے جب تک کسی مردِ مومن کی صحبت اختیار نہ کرو۔ سچے انسانوں کی تاثیر ایسی ہوتی ہے کہ ان کی گفتگو (دم) سے مردہ دل جی اٹھتے ہیں۔ ایک مردِ مومن کی پہچان یہ ہے کہ وہ مصیبتوں میں چیختا چلاتا نہیں بلکہ اپنے وقار کو برقرار رکھتا ہے۔ اس کا دکھ بھی اس کی طرح غیرت مند اور خوددار ہوتا ہے، وہ دوسروں کے سامنے اپنی تکلیف کا رونا نہیں روتا۔

Roman Urdu 

Iqbal kehte hain ke tum tab tak zindagi ki haqiqat nahi samajh sakte jab tak kisi mard-e-momin ki sohbat ikhtiyar na karo. Sachay insaanon ki taseer aisi hoti hai ke un ki guftagu (dum) se murda dil jee uthte hain. Ek mard-e-momin ki pehchan ye hai ke wo museebaton mein cheekhta chillata nahi balkay apne waqar ko barqarar rakhta hai. Us ka dukh bhi us ki tarah ghairat-mand aur khuddar hota hai, wo doosron ke samne apni takleef ka rona nahi rota.

Urdu 

 اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ اپنے اندر وہ بصیرت پیدا کرو جو صرف ظاہر کو نہیں بلکہ باطن (روح) کو بھی دیکھ سکے۔ شاخوں پر ان پھولوں کو دیکھو جو ابھی کھلے نہیں ہیں، یعنی مستقبل کے امکانات پر نظر رکھو۔ اگر تم بصیرت نہیں پیدا کر سکتے، تو کم از کم اس شکاری کی طرح بنو جس کا تیر کمان پر ہو اور اس کی پوری توجہ اپنے مقصد (ہدف) پر ہو۔ اپنی زندگی میں ایک واضح نشانہ اور تڑپ پیدا کرو۔

Roman Urdu  

Iqbal nasihat karte hain ke apne andar wo basirat paida karo jo sirf zahir ko nahi balkay batin (rooh) ko bhi dekh sakay. Shakon par un phoolon ko dekho jo abhi khilay nahi hain, yani mustaqbil ke imkanat par nazar rakho. Agar tum basirat nahi paida kar sakte, to kam az kam us shikari ki tarah bano jis ka teer kaman par ho aur us ki poori tawajjo apne maqsad (hadaf) par ho. Apni zindagi mein ek wazeh nishana aur tarap paida karo.

Urdu 

 اقبال اس شعر میں عقل اور ایمان کے فرق کو بیان کرتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ صرف عقل اور منطق انسان کو وہ یقین اور سکون نہیں دے سکتی جو ایمان سے ملتا ہے۔ فلسفے اور علم کی بحثیں اکثر انسان کو الجھا دیتی ہیں۔ ان کے نزدیک دو سو امام غزالی یا امام رازی جیسے بڑے فلسفی بھی اس ایک سادہ دل انسان کی برابری نہیں کر سکتے جس کی آنکھ حقیقتِ حق کو دیکھ لیتی ہو اور جسے اللہ کی راہ کی پہچان ہو۔

Roman Urdu 

Iqbal is shair mein aqal aur iman ke farq ko bayan karte hain. Wo kehte hain ke sirf aqal aur mantiq insaan ko wo yaqeen aur sukoon nahi de sakti jo iman se milta hai. Falsafay aur ilm ki bahasain aksar insaan ko uljha deti hain. Un ke nazdeek do sau Imam Ghazali ya Imam Razi jaise bare falsafi bhi us ek sada-dil insaan ki barabri nahi kar sakte jis ki aankh haqiqat-e-haq ko dekh leti ho aur jise Allah ki raah ki pehchan ho.

Urdu 

 اقبال کہتے ہیں کہ قیمتی کپڑے، سونا، چاندی اور ہیرے جواہرات اہل اللہ کی نظر میں کوئی حیثیت نہیں رکھتے۔ یہاں تک کہ وہ دنیاوی جاہ و جلال اور نوکر چاکر کو بھی حقیر سمجھتے ہیں۔ اللہ والے اللہ کی صفتِ بے نیازی کا عکس ہوتے ہیں اور وہ دونوں جہانوں کے لالچ سے آزاد ہوتے ہیں۔ ان کا اصل سرمایہ یہی فقیری اور دنیا سے بے نیازی ہے، جس کے سامنے دنیا کے تمام خزانے ہیچ ہیں۔

Roman Urdu 

Iqbal kehte hain ke qeemti kapray, sona, chandi aur heeray jawahirat ahl-e-Allah ki nazar mein koi haisiyat nahi rakhte. Yahan tak ke wo dunya-vi jah-o-jalal aur naukar chakar ko bhi haqiir samajhte hain. Allah wale Allah ki sifat-e-be-niyazi ka aks hote hain aur wo donon jahanon ke lalach se azad hote hain. Un ka asal sarmaya yahi faqiri aur dunya se be-niyazi hai, jis ke samne dunya ke tamam khazane heech hain.

Urdu 

 اقبال فرماتے ہیں کہ میری تعلیمات کا جو نشہ ہے وہ انسان کو غافل نہیں کرتا بلکہ اسے مزید باخبر اور ہوشیار کر دیتا ہے۔ میرا کلام شور و غل سے پاک ہے کیونکہ یہ گہری حقیقتوں پر مبنی ہے۔ وہ اپنے مخاطب سے کہتے ہیں کہ اگرچہ میری باتیں تمہیں بظاہر تلخ یا سادہ لگیں، لیکن انہیں غور سے سنو، کیونکہ یہ ہمارے اسلاف اور بزرگوں کی صدیوں پرانی حکمت اور دانائی کا نچوڑ ہیں۔

Roman Urdu 

Iqbal farmate hain ke meri taleemat ka jo nasha hai wo insaan ko ghafil nahi karta balkay ise mazeed ba-khabar aur hoshiyar kar deta hai. Mera kalam shor-o-ghul se paak hai kyunke ye gehri haqiqaton par mabni hai. Wo apne mukhatib se kehte hain ke agarche meri baten tumhein bazahir talkh ya sada lagein, lekin unhein ghaur se suno, kyunke ye hamare aslaaf aur buzurgon ki sadiyon purani hikmat aur danayi ka nichor hain.

Urdu 

 اقبال کہتے ہیں کہ تم تو ظاہری لباس، عماموں اور صوفیانہ لبادوں میں الجھے ہوئے ہو، جبکہ میں نے اپنے اندر کی دنیا میں غوطہ لگا کر اپنے رب کی معرفت پا لی ہے۔ میرا کل اثاثہ میری یہ سادہ سی بانسری (میری شاعری) ہے جو عشق کی پکار ہے۔ میں نہ تو منبر پر بیٹھ کر وعظ کرنے والا روایتی عالم ہوں اور نہ ہی میں صرف ظاہری حال و مستی کا قائل ہوں۔ میری شاعری ہی میری زندگی کا حاصل ہے۔

Roman Urdu 

Iqbal kehte hain ke tum to zahiri libas, amamon aur sufiyana libadon mein uljhe hue ho, jabke mein ne apne andar ki dunya mein ghota laga kar apne Rabb ki marfat pa li hai. Mera kul asasa meri ye sada si bansuri (meri shayari) hai jo ishq ki pukar hai. Mein na to minbar par baith kar waaz karne wala riwayati aalim hoon aur na hi mein sirf zahiri haal-o-masti ka qayel hoon. Meri shayari hi meri zindagi ka hasil hai.

Urdu 

 اقبال اپنی باطنی کیفیت بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جب مجھے اپنی روح کی اصلیت اور اپنی صلاحیتوں کا ادراک ہوا، تو میں نے دنیا کے ہجوم سے کٹ کر اپنے دل میں تنہائی اختیار کر لی۔ میں ان بے ذوق اور حقیقت سے اندھے دانشوروں سے دور بھاگ آیا ہوں جو صرف عقل کی باتیں کرتے ہیں اور جن کے دل تڑپ سے خالی ہیں۔ میں نے ان کی محفلوں کو چھوڑ کر اپنے عشق کے پرانے غم کے ساتھ جینا پسند کیا۔

Roman Urdu 

Iqbal apni batini kaifiyat bayan karte hue kehte hain ke jab mujhe apni rooh ki asliyat aur apni salahiyaton ka idrak hua, to mein ne dunya ke hujoom se kat kar apne dil mein tanhayi ikhtiyar kar li. Mein in be-zauq aur haqiqat se andhay danishwaron se door bhaag aya hoon jo sirf aqal ki baten karte hain aur jin ke dil tarap se khali hain. Mein ne in ki mahfilon ko chorr kar apne ishq ke purane gham ke sath jeena pasand kiya.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *