
(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-61) Ba Yaran Tareeq 3: Sajoode Awari Dar Aojam Ra… ( سجودے آوری دارا و جم را )

Sajoday aawri Dara wa Jam ra
Makan ae be-khabar ruswa Haram ra
سجودے آوری دارا و جم را
مکن اے بے خبر رسوا حرم را
You perform prostrations before [kings like] Dara and Jamshid;
O ignorant one, do not bring disgrace to the Holy Sanctuary.

Mabar pesh-e-Farangi hajat-e-khwish
Zi taaq-e-dil faru-rez ein sanam ra
مبر پیشِ فرنگی حاجتِ خویش
زِ طاقِ دل فروریز ایں صنم را
Do not take your needs before the Westerner (foreigner);
Cast down this idol from the niche of your heart.

Sheneedam baytake az mard-e-kuhan,
Farzana-e-roshan zameere.
شنیدم بیتکے از مردِ
کُہن فرزانہ روشن ضمیرے
I heard a verse from an elderly man,
A wise and enlightened soul.

Agar khud ra ba-nadari nigah dasht,
Do geeti ra bageerad aan faqeere.
اگر خود را بناداری نگہ داشت
دو گیتی را بگیرد آن فقیرے
“If a dervish preserves his self-respect (Khudi) even in poverty,
That beggar shall conquer both worlds.”

Nahan andar do harfe sir-e-kar ast,
Maqam-e-ishq minbar neest dar ast.
نہاں اندر دو حرفے سرِ کار است
مقامِ عشق منبر نیست دار است
The secret of success is hidden in just two words:
The station of Love is not the pulpit, but the gallows.

Zi Namroodan Brahiman na-tarsand,
Ke ood-e-khaam ra aatish ayyar ast.
براہیمانز نمروداں نترسند
کہ عودِ خام را آتش عیار است
The followers of Ibrahim do not fear the Nimrods of the age,
For fire is the only test for raw aloes-wood.

Majoo ey lala az kas gham-gusari,
Cho mun khwah az daroon-e-khuish yaari.
مجو اے لالہ از کس غمگساری
چو من خواہ از درونِ خویش یاری
O Tulip of the desert, seek no sympathy from anyone;
Like me, seek help only from within yourself.

Bahr baade ke ayad seena bukshaye,
Nigah dar aan kuhan daghe ke daari.
بہر بادے کہ آید سینہ بکشائے
نگہ دار آن کہن داغے کہ داری
Open your breast to every wind that blows,
And cherish that ancient scar of love you carry.

Zi peere yaad daram een do andarz,
Nabayad zeest juz ba-jaan-e-khuish-tan zeest.
ز پیرے یاد دارم این دو اندرز
نباید زیست جز بہ جانِ خویشتن زیست
I remember these two pieces of advice from an elder:
One should not live except by the strength of one’s own soul.

Guraiz az pesh-e-aan mard-e-farudast,
Ke jaan-e-khud giro kard o ba-tan zeest.
گریز از پیشِ آن مردِ فرودست
کہ جانِ خود گرو کرد و بہ تن زیست
Flee from the company of that lowly man,
Who pawned his soul just to provide for his body.

Basaahil guft mauj-e-beqararay,
bafar-onay kunam khud ra ayaray.
بساحل گفت موجِ بیقرارے
بفرعونے کنم خود را عیارے
A restless wave said to the shore,
“I test myself against a Pharaoh.”

Gahe bar khwish mi peecham chu maaray,
gahe raqsam ba zauq-e-intizaray.
گہے بر خویش می پیچم چو مارے
گہے رقصم بہ ذوقِ انتظارے
“Sometimes I coil upon myself like a snake, and sometimes
I dance in the delight of anticipation [for the battle].”

Agar een aab o jahe az Farang ast,
Jabeen-e-khud ma-nih juz bar dar-e-oo.
اگر این آب و جاہے از فرنگ است
جبینِ خود منہ جز بر درِ او
If this pomp and position of yours is a gift from the West,
Then prostrate nowhere but at their doorstep.

Sareen ra ba-chobash deh ke aakhir,
Haqqe darad khar-e-palan gar-e-oo.
سرین را بہ چوبش دہ کہ آخر
حقے دارد خرِ پالان گرِ او
Submit your back to their stick, for after all,
The saddler has a rightful claim over his donkey.

Farangi ra dile zer-e-nageen neest,
Mata-e-oo hama mulk ast deen neest.
فرنگی را دلے زیرِ نگیں نیست
متاعِ او ہمہ ملک است دیں نیست
The Westerner possesses no heart beneath his sway;
His entire wealth is territory, not faith.

Khudawande ke dar tauf-e-hareemash,
Sad Iblees ast o yak Rooh-ul-Ameen neest.
خداوندے کہ در طوفِ حریمش
صد ابلیس است و یک روح الامیں نیست
He is a deity around whose sanctuary’s circuit,
There are a hundred Satans, and not a single Gabriel.
Full Explanation in Urdu and Roman Urdu
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال مسلمان کو اس کی غیرتِ ایمانی یاد دلا رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اے مسلمان! تو نے دنیاوی بادشاہوں اور مادی طاقتوں (دارا و جمشید) کو اپنا معبود بنا لیا ہے اور ان کے سامنے سر جھکاتا ہے۔ تیرا یہ عمل اسلام اور حرمِ پاک کی توہین ہے۔ یاد رکھ، اپنی ضروریات اور حاجتوں کے لیے انگریزوں یا غیروں کا محتاج نہ بن۔ اپنے دل کے خانے سے ان دنیاوی بتوں کی محبت اور خوف نکال پھینک اور صرف ایک اللہ کے سامنے سر جھکا۔
Roman Urdu
Is sher mein Allama Iqbal Musalman ko us ki ghairat-e-imani yaad dila rahe hain. Wo farmate hain ke ey Musalman! Tu ne dunya-vi badshahon aur maadi taqaton (Dara o Jamshyd) ko apna mabood bana liya hai aur un ke samne sar jhukata hai. Tera yeh amal Islam aur Haram-e-Paak ki toheen hai. Yaad rakh, apni zarooriyat aur hajaton ke liye Angrezon ya ghairon ka muhtaj na ban. Apne dil ke khane se in dunya-vi buton ki mohabbat aur khauf nikaal phenk aur sirf ek Allah ke samne sar jhuka.
Urdu
اقبال ایک دانا اور بزرگ انسان کا قول نقل کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میں نے ایک تجربہ کار اور روشن ضمیر شخص سے ایک بہت گہری بات سنی ہے۔ وہ یہ کہ اگر کوئی انسان غربت اور تنگ دستی کے باوجود اپنی خودی اور غیرت کا سودا نہ کرے اور اپنا سر کسی کے سامنے نہ جھکائے، تو بظاہر وہ فقیر نظر آتا ہے لیکن حقیقت میں وہ دونوں جہانوں کا مالک بن جاتا ہے۔ یعنی خودی کی حفاظت ہی اصل سلطنت ہے۔
Roman Urdu
Iqbal ek dana aur buzurg insan ka qoul naqal karte hue kehte hain ke maine ek tajurba-kar aur roshan zameer shakhs se ek bohat gehri baat suni hai. Wo yeh ke agar koi insan ghurbat aur tang-dasti ke bawajood apni Khudi aur ghairat ka sauda na kare aur apna sar kisi ke samne na jhukaye, to bajahir wo faqeer nazar aata hai lekin haqiqat mein wo dono jahanon ka malik ban jata hai. Yani Khudi ki hifazat hi asal sultanat hai.
Urdu
کامیابی کا راز بہت سادہ ہے: عشقِ حقیقی صرف تقریروں اور وعظ (منبر) کا نام نہیں بلکہ یہ قربانی اور جان دینے (سولی) کا نام ہے۔ اللہ کے سچے عاشق وقت کے ظالموں اور نمرودوں سے نہیں ڈرتے۔ جیسے خوشبودار لکڑی (عود) کی اصلیت تبھی پتہ چلتی ہے جب اسے آگ میں ڈالا جائے، ویسے ہی مومن کے ایمان کی پہچان آزمائش کی آگ میں ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Kamyabi ka raaz bohat sada hai: Ishq-e-haqiqi sirf taqreeron aur waaz (minbar) ka naam nahi balkay yeh qurbani aur jaan dene (sooli) ka naam hai. Allah ke sache aashiq waqt ke zalimon aur Namroodon se nahi darte. Jaise khushbu-dar lakri (Ood) ki asliyat tabhi pata chalti hai jab usay aag mein dala jaye, waise hi momin ke iman ki pehchan aazmaish ki aag mein hoti hai.
Urdu
اقبال مسلمان کو “گلِ لالہ” سے تشبیہ دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ کسی دوسرے سے ہمدردی کی بھیک نہ مانگو۔ اپنی مدد آپ کرنا سیکھو اور اپنے اندر کی چھپی ہوئی صلاحیتوں (خودی) کو جگاؤ۔ حالات چاہے کیسے ہی مخالف کیوں نہ ہوں، ان کا بہادری سے سامنا کرو۔ تمہارے دل میں جو عشقِ الہی کا قدیم جذبہ (داغ) موجود ہے، اسے بجھنے نہ دو بلکہ اسے اپنی طاقت بناؤ۔
Roman Urdu
Iqbal Musalman ko “Gul-e-Lala” se tashbeeh dete hue kehte hain ke kisi doosre se hamdardy ki bheek na mango. Apni madad aap karna seekho aur apne andar ki chhupi hui salahiyaton (Khudi) ko jagao. Halaat chahe kaise hi mukhalif kyun na hon, un ka bahaduri se samna karo. Tumhare dil mein jo Ishq-e-Ilahi ka qadeem jazba (daagh) maujood hai, usay bujhne na do balkay usay apni taqat banao.
Urdu
مجھے ایک بزرگ کی دو نصیحتیں ہمیشہ یاد رہتی ہیں۔ پہلی یہ کہ انسان کو ہمیشہ اپنی خود داری اور اپنی محنت پر بھروسہ کر کے جینا چاہیے۔ دوسری یہ کہ ایسے پست فطرت انسان سے دور رہو جس نے مادی آسائشوں اور پیٹ بھرنے کے لیے اپنی غیرت اور ضمیر کا سودا کر دیا ہو۔ جو شخص صرف جسم کی خاطر جیتا ہے اور روح کو بیچ دیتا ہے، وہ دوستی کے لائق نہیں۔
Roman Urdu
Mujhe ek buzurg ki do nasihatain hamesha yaad rehti hain. Pehli yeh ke insan ko hamesha apni khuddari aur apni mehnat par bharosa kar ke jeena chahiye. Doosri yeh ke aise past-fitrat insan se door raho jis ne maadi aasayishon aur pait bharne ke liye apni ghairat aur zameer ka sauda kar diya ho. Jo shakhs sirf jism ki khatir jeeta hai aur rooh ko bech deta hai, wo dosti ke layak nahi.
Urdu
اس تمثیل میں موج سے مراد وہ مردِ مومن ہے جو حرکت و عمل پر یقین رکھتا ہے۔ موج کہتی ہے کہ میری زندگی سکون میں نہیں بلکہ طوفانوں سے ٹکرانے میں ہے۔ میں کسی فرعون (ظالم طاقت) سے ٹکرا کر اپنی قوت آزماتی ہوں۔ کبھی میں تڑپتی ہوں اور کبھی دشمن سے مقابلے کے شوق میں رقص کرتی ہوں۔ سکون تو موت ہے، جبکہ مسلسل جدوجہد ہی زندگی کا اصل حسن ہے۔
Roman Urdu
Is tamseel mein mauj se muraad wo mard-e-momin hai jo harqat o amal par yaqeen rakhta hai. Mauj kehti hai ke meri zindagi sukoon mein nahi balkay toofanon se takrane mein hai. Mein kisi Firaun (zalim taqat) se takra kar apni quwwat aazmati hoon. Kabhi mein tarapti hoon aur kabhi dushman se muqable ke shauq mein raqs karti hoon. Sukoon to maut hai, jabke musalsal jiddo-juhd hi zindagi ka asal husn hai.
Urdu
یہ شعر ان لوگوں پر سخت طنز ہے جو غیروں کی غلامی کر کے عہدے اور عزت پاتے ہیں۔ اقبال فرماتے ہیں کہ اگر تمہاری شان و شوکت انگریزوں کی مرہونِ منت ہے، تو پھر تمہیں زیب نہیں دیتا کہ تم خدا کا نام لو۔ پھر تو تمہیں صرف اپنے آقاؤں کے سامنے ہی جھکنا چاہیے۔ یاد رکھو، جب تم نے اپنی مرضی ان کے ہاتھ بیچ دی، تو اب وہ تمہارے ساتھ جو چاہیں سلوک کریں، کیونکہ مالک کو اپنے گدھے پر پالان کسنے اور اسے مارنے کا پورا حق ہوتا ہے۔
Roman Urdu
Yeh sher un logon par sakht tanz hai jo ghairon ki ghulami kar ke ohde aur izzat paate hain. Iqbal farmate hain ke agar tumhari shaan o shaukat Angrezon ki marhoon-e-minnat hai, to phir tumhein zaib nahi deta ke tum Khuda ka naam lo. Phir to tumhein sirf apne aaqaon ke samne hi jhukna chahiye. Yaad rakho, jab tum ne apni marzi un ke hath bech di, to ab wo tumhare sath jo chahein sulook karein, kyunke malik ko apne gadhe par palan kasne aur usay maarne ka poora haq hota hai.
Urdu
مغربی تہذیب کی حقیقت بیان کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ اہل فرنگ کے پاس عقل اور ٹیکنالوجی تو ہے مگر ان کے سینے دل (محبت اور روحانیت) سے خالی ہیں۔ ان کا سارا مقصد زمین پر قبضہ کرنا اور مادی دولت اکٹھی کرنا ہے، دین سے ان کا کوئی لینا دینا نہیں۔ ان کی تہذیب ایک ایسے جھوٹے معبود کی طرح ہے جس کے گرد طواف کرنے والے سب شیطان صفت لوگ ہیں اور وہاں نیکی یا فرشتہ صفت (روح الامین) انسان کا گزر نہیں۔
Roman Urdu
Maghribi tehzeeb ki haqiqat bayan karte hue Iqbal kehte hain ke ahl-e-Farang ke paas aql aur technology to hai magar un ke seene dil (mohabbat aur ruhaniyat) se khaali hain. Un ka sara maqsad zameen par qabza karna aur maadi daulat ikathi karna hai, deen se un ka koi lena dena nahi. Un ki tehzeeb ek aise jhoote mabood ki tarah hai jis ke gird tawaf karne wale sab Shaitan-sifat log hain aur wahan naiki ya farishta-sifat (Rooh-ul-Ameen) insan ka guzar nahi.




