
(Asrar-e-Khudi-07) Dar Biyan Aynke Khudi Az Ishq Wa Mohabbat Istehkam Mee Pazeeradh
در بیان اینکه خودی از عشق و محبت استحکام می پذیرد


نقطۂ نوری کہ نامِ او خودی است
زیرِ خاکِ ما شرارِ زندگی است
Nuqta-e-noori ke naam-e-oo khudi ast
Zair-e-khak-e-ma sharar-e-zindagi ast
That point of light named “Khudi” (the Self) is
the spark of life beneath our dust (body).

از محبت می شود پایندہ تر
زندہ تر، سوزندہ تر، تابندہ تر
Az mohabbat mi-shawad painda-tar
Zinda-tar, sozanda-tar, tabanda-tar
Through love, it becomes more enduring,
more alive, more burning, and more radiant.

عاشقی آموز و محبوبے طلب
چشمِ نوحے، قلبِ ایوبے طلب
Aashiqi aamoz o mahboobay talab
Chashm-e-Nuh-ay, qalb-e-Ayyub-ay talab
Learn the art of loving and seek a Beloved;
seek the eyes of Noah and the heart of Job (Ayyub).

شمعِ خود را ہمچو رومی برفروز
روم را در آتشِ تبریز سوز
Shama-e-khud ra hamchu Rumi bar-furoz
Room ra dar aatish-e-Tabrez soz
Light your own candle like Rumi did;
burn the “Rome” of your intellect in the fire of “Tabriz” (spiritual love).

در دلِ مسلم مقامِ مصطفیٰؐ است
آبروئے ما ز نامِ مصطفیٰؐ است
Dar dil-e-Muslim muqaam-e-Mustafa (SAW) ast
Aabru-e-ma zi naam-e-Mustafa (SAW) ast
The heart of a Muslim is the abode of Mustafa (PBUH);
our entire honor is derived from the name of Mustafa (PBUH).

ماند شبہا چشمِ او محرومِ نوم
تا بہ تختِ خسروی خوابید قوم
Maand shabha chashm-e-oo mahroom-e-naum
Ta ba takht-e-khusravi khwabid qaum
His (the Prophet’s) eyes remained sleepless for many nights,
so that his nation might sleep soundly on the throne of kingship.

وقتِ ہیجا تیغِ او آہن گداز
دیدۂ او اشکبار اندر نماز
Waqt-e-haija taigh-e-oo aahan gudaz
Deeda-e-oo ashkbaar andar namaz
In the time of battle, his sword would melt iron,
but in prayer, his eyes would shed floods of tears.

در نگاہِ او یکے بالا و پست
با غلامِ خویش بر یک خواں نشست
Dar nigah-e-oo yakay bala o past
Ba ghulam-e-khwaish bar yak khwan nishast
In his sight, the high and the low were one;
he sat at the same table with his own slave.

دخترک را چوں نبیؐ بے پردہ دید
چادرِ خود پیشِ روئے او کشید
Dukhtarak ra choon Nabi (SAW) be-parda deed
Chadar-e-khud pesh-e-rooye oo kasheed
When the Prophet (PBUH) saw the young captive girl without a veil,
he drew his own cloak over her face.

ما ازاں خاتونِ طے عریاں تریم
پیشِ اقوامِ جہاں بے چادریم
Ma azan khatoon-e-Tay aryaan tareem
Pesh-e-aqwaam-e-jahan be-chadareem
We are more naked than that lady of Tay;
we stand unveiled before the nations of the world.

لطف و قہرِ او سراپا رحمت است
آں بہ یاراں، ایں بہ اعدا رحمت است
Lutf o qahr-e-oo sarapa rahmat ast
Aan ba yaaran, een ba a’ada rahmat ast
His kindness and even his wrath were total mercy;
the former a mercy to friends, the latter a mercy to enemies.

ما کہ از قیدِ وطن بیگانہ ایم
چوں نگہ نورِ دو چشم و یکیم
Ma ke az qaid-e-watan begana aim
Choon nigah noor-e-do chashm o yak-aim
We, who are strangers to the bonds of homeland,
are like the sight—the light of two eyes, yet one.

از حجاز و چین و ایرانیم ما
شبنمِ یک صبحِ خندانیم ما
Az Hijaz o Chin o Iran-aim ma
Shabnam-e-yak subh-e-khandan-aim ma
We belong to Hijaz, China, and Iran;
yet we are the dew of a single smiling morning.

امتیازاتِ نسب را پاک سوخت
آتشِ او ایں خس و خاشاک سوخت
Imtiyazaat-e-nasab ra paak sokht
Aatish-e-oo een khas o khashak sokht
He (the Prophet) completely burnt away the distinctions of lineage;
his fire consumed all such weeds and straws.

چوں گلِ صد برگ ما را بو یکیست
اوست جانِ ایں نظام و او یکیست
Choon gul-e-sad barg ma ra boo yakist
Oost jaan-e-een nizam o oo yakist
Like a rose of a hundred petals, our fragrance is one;
he is the soul of this system, and he is one.

در نےِ خاموشِ من شورِ من است
عشقش اندر نغمہ ہا ہورِ من است
Dar nay-e-khamosh-e-man shor-e-man ast
Ishqash andar naghma ha hoor-e-man ast
In my silent reed-flute lies my tumult;
his love is the essence (Hoor) within my melodies.

چہ گویم از تولایش کہ چیست
خشک چوبے در فراقِ او گریست
Che goyam az tawalayash ke cheest
Khushk chobay dar firaaq-e-oo gareest
What can I say of his (the Prophet’s) love?
Even a dry piece of wood wept in separation from him.

ہستیِ مسلم تجلی گاہِ او
طورہا بالد ز گردِ راہِ او
Hasti-e-Muslim tajalli gah-e-oo
Toor-ha balad zi gard-e-rah-e-oo
The existence of a Muslim is His (the Prophet’s) manifestation-place;
a thousand Mount Sinais spring from the dust of His path.

پیکرم آفرید آئینہ اش
صبحِ من از آفتابِ سینہ اش
Paikaram aafreed aina-ash
Subh-e-man az aaftab-e-seena-ash
His mirror created my form;
my morning is derived from the sun of his breast.

ابرِ آذار است و من بستانِ او
تاکِ من نمناک از بارانِ او
Abr-e-Aazar ast o man bustan-e-oo
Tak-e-man namnak az baran-e-oo
He is the spring cloud and I am his garden;
my vine is moist from his rain.

اے خنک شہرے کہ آنجا دلبر است
خاکِ یثرب از دو عالم خوشتر است
Ay khunak shehray ke aanja dilbar ast
Khak-e-Yathrib az do aalam khushtar ast
O blessed is the city where the Beloved resides!
The dust of Yathrib (Medina) is more precious than both worlds.

نسخۂ کونین را دیباچہ اوست
جملہ عالم بندگان و خواجہ اوست
Nuskha-e-konain ra deebacha oost
Jumla aalam bandgaan o khwaja oost
He is the preface to the book of both worlds;
the whole universe consists of servants, and He is the Master.

در ہمہ تقلید از اسمائے عشق
کاملِ بسطام در غوغاے عشق
Dar hama taqleed az asmaye ishq
Kamil-e-Bistam dar ghoghay-e-ishq
In every act, there is imitation born of the names of Love;
even the Perfect One of Bistam was lost in the clamor of Love.

عاشقی؟ محکم شو از تقلیدِ یار
تا کمندِ تو شود یزداں شکار
Aashiqi? Muhkam sho az taqleed-e-yar
Ta kamand-e-tu shawad Yazdan shikar
EAre you a lover? Then become firm by imitating the Beloved,
so that even God may be captured in your lasso.

اندکے اندر حراے دل نشیں
ترکِ خود کن سوئے حق ہجرت گزیں
Andakay andar Hira-e-dil nasheen
Turk-e-khud kun suye Haq hijrat gazein
Dwell for a while in the “Hira” of your heart;
abandon your self and migrate towards the Truth (God).

محکم از حق شو سوئے خود گامزن
لات و عزائے ہوس را سر شکن
Muhkam az Haq sho suye khud gam-zan
Lat o Uzza-e-hawas ra sar shikan
Strengthen yourself through God and stride towards your true Self;
smash the heads of the “Lat” and “Uzza” of your desires.

جلوا گر شو بر فارانِ عشق تا خدائے کعبہ بنوازد ترا
شرحِ “اِنِّی جَاعِلٌ” سازد ترا
Jalwa gar sho bar Faran-e-ishq Ta Khuda-e-Ka’aba banwazad tura
Sharh-e “Inni Ja’ilun” sazad tura
Manifest yourself upon the “Faran” of Love, so that the
God of Ka’aba may bless you and make you the living commentary of “Verily, I am making (a vicegerent).”
Full Explanation in Urdu and Roman Urdu
Urdu
انسان کا مٹی سے بنا ہوا جسم اس وقت تک بے قیمت ہے جب تک اس میں خودی کی روشنی موجود نہ ہو۔ اقبال فرماتے ہیں کہ خودی دراصل نور کا وہ نقطہ ہے جو ہماری مٹی کے ڈھیر میں زندگی کی چنگاری بن کر چمکتا ہے۔ یہی وہ شعور ہے جو انسان کو مٹی سے اٹھا کر عظمتِ انسانیت تک لے جاتا ہے۔
Roman Urdu
Insaan ka mitti se bana hua jism us waqt tak be-qeemat hai jab tak us mein Khudi ki roshni maujood na ho. Iqbal farmate hain ke Khudi darasal noor ka woh nuqta hai jo hamari mitti ke dhair mein zindagi ki chingari ban kar chamakta hai. Yehi woh shaoor hai jo insaan ko mitti se utha kar azmat-e-insaniyat tak le jata hai.
Urdu
خودی اگرچہ ایک طاقت ہے، لیکن اسے جلا اور دوام صرف محبت (عشق) سے ملتا ہے۔ محبت کی تپش خودی کو پائیدار بناتی ہے، اسے نئی زندگی عطا کرتی ہے، اس کی چمک میں اضافہ کرتی ہے اور اسے ایسا سوز دیتی ہے جو باطل کو جلا کر راکھ کر دے۔ محبت کے بغیر خودی ایک بجھی ہوئی چنگاری کی مانند ہے۔
Roman Urdu
Khudi agarchay ek taqat hai, lekin usay jala aur dawam sirf mohabbat (ishq) se milta hai. Mohabbat ki tapish Khudi ko paidaar banati hai, usay nayi zindagi ata karti hai, us ki chamak mein izafa karti hai aur usay aisa soz deti hai jo baatil ko jala kar raakh kar de. Mohabbat ke baghair Khudi ek bujhi hui chingari ki manind hai.
Urdu
اقبال نوجوانوں کو نصیحت کرتے ہیں کہ اپنی خودی کو بیدار کرنے کے لیے عشق کا فن سیکھو اور ایک ایسا محبوبِ حقیقی (اللہ اور اس کے رسول ﷺ) تلاش کرو جس کے لیے جان دی جا سکے۔ اس راہ میں حضرت نوحؑ جیسی گریہ و زاری کرنے والی آنکھ (خدا کے حضور تڑپ) اور حضرت ایوبؑ جیسا صبر کرنے والا دل مانگو، کیونکہ عشق میں تڑپ اور صبر دونوں ضروری ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal naujawanon ko naseehat karte hain ke apni Khudi ko bedar karne ke liye ishq ka fan seekho aur ek aisa mahboob-e-haqiqi (Allah aur Uske Rasool ﷺ) talash karo jis ke liye jaan di ja sake. Is raah mein Hazrat Nuh (A.S) jaisi girya-o-zari karne wali aankh (Khuda ke huzoor tarap) aur Hazrat Ayyub (A.S) jaisa sabr karne wala dil maango, kyunke ishq mein tarap aur sabr dono zaroori hain.
Urdu
اپنے اندر کی خودی کو روشن کرنے کے لیے مولانا رومی کی مثال اپناؤ۔ جس طرح شمس تبریزی کے عشق نے رومی کے ظاہری علم (روم) کو جلا کر انہیں سراپا عشق بنا دیا، تم بھی اپنی عقلِ مصلحت بین کو عشقِ حقیقی کی آگ میں جلا دو تاکہ تم پر معرفت کے دروازے کھل سکیں۔
Roman Urdu
Apne andar ki Khudi ko roshan karne ke liye Maulana Rumi ki misal apnao. Jis tarah Shams Tabrezi ke ishq ne Rumi ke zahiri ilm (Room) ko jala kar unhein sarapa ishq bana diya, tum bhi apni aqal-e-maslihat-been ko ishq-e-haqiqi ki aag mein jala do taake tum par ma’arifat ke darwaze khul sakain.
Urdu
ایک مسلمان کے لیے عشق کا سب سے بڑا مرکز نبی کریم ﷺ کی ذاتِ گرامی ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ مسلمان کے دل میں اصل جگہ حضور ﷺ کی محبت کی ہے اور دنیا و آخرت میں ہماری عزت اور پہچان صرف آپ ﷺ کے نامِ نامی سے جڑی ہوئی ہے۔ حضور ﷺ کی غلامی ہی خودی کی معراج ہے۔
Roman Urdu
Ek Musalman ke liye ishq ka sab se bara markaz Nabi Kareem ﷺ ki zaat-e-girami hai. Iqbal farmate hain ke Musalman ke dil mein asal jagah Huzoor ﷺ ki mohabbat ki hai aur duniya-o-akhirat mein hamari izzat aur pehchan sirf Aap ﷺ ke naam-e-naami se juri hui hai. Huzoor ﷺ ki ghulami hi Khudi ki mairaj hai.
Urdu
حضور ﷺ نے امت کی خاطر کئی کئی راتیں جاگ کر اور رو کر گزاریں، غارِ حرا میں تنہائیاں کاٹیں اور مکہ و مدینہ میں تکلیفیں سہیں۔ آپ ﷺ کی انہی قربانیوں اور بے خوابی کا نتیجہ تھا کہ ایک پسماندہ قوم بیدار ہوئی اور دنیا کے تخت و تاج کی مالک بنی۔
Roman Urdu
Huzoor ﷺ ne ummat ki khatir kai kai raatein jaag kar aur ro kar guzarin, Ghaar-e-Hira mein tanhaiyan kaatin aur Makka-o-Madina mein takleefain sahin. Aap ﷺ ki inhi qurbaniyon aur be-khwabi ka natija tha ke ek pasmanda qaum bedar hui aur duniya ke takht-o-taj ki maalik bani.
Urdu
حضور اکرم ﷺ کی شخصیت جلال اور جمال کا حسین امتزاج تھی۔ میدانِ جنگ میں جب حق کی خاطر تلوار اٹھاتے تو وہ لوہے کو پگھلا دینے والی ثابت ہوتی، لیکن جب اللہ کے حضور نماز میں کھڑے ہوتے تو خشیتِ الٰہی سے آنکھیں اشکبار ہو جاتیں۔ آپ ﷺ کی زندگی کا یہ توازن ہمیں سکھاتا ہے کہ مومن کو باطل کے لیے سخت اور اللہ کے سامنے نرم ہونا چاہیے۔
Roman Urdu
Huzoor Akram ﷺ ki shakhsiyat jalal aur jamal ka haseen imtizaj thi. Maidan-e-jang mein jab haq ki khatir talwar uthate to woh lohay ko pighla dene wali sabit hoti, lekin jab Allah ke huzoor namaz mein kharay hotay to khashiyat-e-Ilahi se aankhein ashkbaar ho jaatin. Aap ﷺ ki zindagi ka yeh tawazun hamein sikhata hai ke momin ko baatil ke liye sakht aur Allah ke samne narm hona chahiye.
Urdu
نبی کریم ﷺ نے دنیا سے اونچ نیچ اور نسلی تفاخر کا خاتمہ کر دیا۔ آپ ﷺ کی نظر میں امیر و غریب اور آقا و غلام سب برابر تھے۔ تاریخ گواہ ہے کہ آپ ﷺ اپنے غلاموں کے ساتھ ایک ہی دستر خوان پر بیٹھ کر کھانا تناول فرماتے، جو مساواتِ انسانی کی سب سے بڑی مثال ہے۔
Roman Urdu
Nabi Kareem ﷺ ne duniya se oonch neech aur nasli tafaakhur ka khatma kar diya. Aap ﷺ ki nazar mein ameer-o-ghareeb aur aaqa-o-ghulam sab barabar thay. Tareekh gawah hai ke Aap ﷺ apne ghulamon ke sath ek hi dastar khwan par baith kar khana tanawul farmate, jo masawat-e-insani ki sab se bari misal hai.
Urdu
یہاں اقبال ایک مشہور واقعہ کی طرف اشارہ کر رہے ہیں کہ جب ایک جنگ (غزوہ بنو طے) کے بعد قبیلے کے سردار (حاتم طائی) کی بیٹی قید ہو کر آئی اور اس کے سر پر چادر نہ تھی، تو رحمتِ عالم ﷺ نے اپنی مبارک چادر اسے ڈھانپنے کے لیے دے دی۔ یہ آپ ﷺ کی حیا اور عورت کی تکریم کا عظیم نمونہ ہے۔
Roman Urdu
Yahan Iqbal ek mashhoor waqia ki taraf ishara kar rahe hain ke jab ek jang (Ghazwa Banu Tay) ke baad qabeelay ke sardar (Hatim Tai) ki beti qaid ho kar aayi aur us ke sar par chadar na thi, to Rahmat-e-Aalam ﷺ ne apni mubarak chadar usay dhanpne ke liye de di. Yeh Aap ﷺ ki haya aur aurat ki takreem ka azeem namoona hai.
Urdu
اقبال امتِ مسلمہ کی موجودہ حالت پر ماتم کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہم اس قبیلے کی خاتون سے زیادہ بے بس اور بے پردہ ہو چکے ہیں۔ ہماری اخلاقی اور روحانی چادر چھن چکی ہے اور ہم دنیا کی قوموں کے سامنے ذلیل و خوار ہو رہے ہیں کیونکہ ہم نے حضور ﷺ کے اسوہ کو چھوڑ دیا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal ummat-e-Muslima ki maujooda halat par matam karte hue kehte hain ke hum us qabeelay ki khatoon se zyada be-bas aur be-parda ho chuke hain. Hamari ikhlaqi aur ruhani chadar chhin chuki hai aur hum duniya ki qaumon ke samne zaleel-o-khwar ho rahe hain kyunke hum ne Huzoor ﷺ ke uswah ko chhor diya hai.
Urdu
نبی کریم ﷺ کی پوری زندگی سراپا رحمت ہے۔ آپ ﷺ کا لطف و کرم تو دوستوں کے لیے رحمت تھا ہی، لیکن آپ ﷺ کا جلال اور دشمنوں کے خلاف جنگ بھی انسانیت کے لیے رحمت تھی کیونکہ اس سے ظلم کا خاتمہ ہوا اور عدل قائم ہوا۔ آپ ﷺ کی دشمنی بھی ذاتی نہیں بلکہ اصولوں کی بنیاد پر تھی۔
Roman Urdu
Nabi Kareem ﷺ ki poori zindagi sarapa rahmat hai. Aap ﷺ ka lutf-o-karam to doston ke liye rahmat tha hi, lekin Aap ﷺ ka jalal aur dushmanon ke khilaf jang bhi insaniyat ke liye rahmat thi kyunke is se zulm ka khatma hua aur adl qaim hua. Aap ﷺ ki dushmani bhi zaati nahi balke usoolon ki buniad par thi.
Urdu
مسلمان کسی جغرافیائی سرحد یا مٹی کے ٹکڑے کا پابند نہیں ہے۔ علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اگرچہ ہم دنیا کے مختلف کونوں میں بستے ہیں، لیکن ہماری مثال ان دو آنکھوں کی طرح ہے جن کے ڈیلے تو الگ الگ ہیں مگر ان کے اندر موجود دیکھنے کی طاقت (نور) ایک ہی ہے۔ ہم سب کی منزل اور سوچ ایک ہے۔
Roman Urdu
Musalman kisi jaghrafiyayi sarhad ya mitti ke tukray ka paband nahi hai. Allama Iqbal farmate hain ke agarchay hum duniya ke mukhtalif konon mein baste hain, lekin hamari misal un do aankhon ki tarah hai jin ke delay to alag alag hain magar un ke andar maujood dekhne ki taqat (noor) ek hi hai. Hum sab ki manzil aur soch ek hai.
Urdu
ہمارا تعلق خواہ عرب (حجاز) سے ہو، چین سے ہو یا ایران سے، ہم سب ایک ہی روشن صبح (اسلام) کی شبنم ہیں۔ جس طرح شبنم کے تمام قطرے ایک ہی سورج کی روشنی سے چمکتے ہیں، اسی طرح تمام مسلمان رنگ و نسل کے فرق کے باوجود ایک ہی دین کے نور سے منور ہیں۔
Roman Urdu
Hamara taluq khwah Arab (Hijaz) se ho, Chin se ho ya Iran se, hum sab ek hi roshan subh (Islam) ki shabnam hain. Jis tarah shabnam ke tamam qatray ek hi sooraj ki roshni se chamakte hain, isi tarah tamam Musalman rang-o-nasl ke farq ke bawajood ek hi deen ke noor se munawar hain.
Urdu
نبی کریم ﷺ نے خاندان، قبیلے اور نسل کے تمام مصنوعی امتیازات کو جلا کر راکھ کر دیا۔ آپ ﷺ کے لائے ہوئے انقلاب کی آگ نے ان تمام تعصبات کو گھاس پھونس کی طرح ختم کر دیا جو انسانوں کو ایک دوسرے سے جدا کرتے تھے۔ اب فضیلت کا معیار خاندان نہیں بلکہ تقویٰ ہے۔
Roman Urdu
Nabi Kareem ﷺ ne khandan, qabeelay aur nasl ke tamam masnooyi imtiyazaat ko jala kar raakh kar diya. Aap ﷺ ke laye hue inqilab ki aag ne in tamam taasubaat ko ghaas phoons ki tarah khatm kar diya jo insaanon ko ek doosre se juda karte thay. Ab fazeelat ka miyar khandan nahi balke taqwa hai.
Urdu
مسلمانوں کی مثال سو پتیوں والے اس پھول کی طرح ہے جس کی پتیاں بظاہر الگ نظر آتی ہیں لیکن ان سب کی خوشبو ایک ہی ہوتی ہے۔ اسلامی نظام کی روح اور اس کی جان صرف محمد مصطفیٰ ﷺ کی ذاتِ مبارکہ ہے، اور وہی مرکزیت ہے جو ہمیں متحد رکھتی ہے۔
Roman Urdu
Musalmanon ki misal so pattiyon walay us phool ki tarah hai jis ki pattiyan bazahir alag nazar aati hain lekin in sab ki khushbu ek hi hoti hai. Islami nizam ki rooh aur us ki jaan sirf Muhammad Mustafa ﷺ ki zaat-e-mubaraka hai, aur wohi markaziyat hai jo hamein mutahid rakhti hai.
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ اگرچہ میں بظاہر خاموش ہوں، لیکن میرے سینے میں عشقِ رسول ﷺ کا ایک طوفان چھپا ہوا ہے۔ میں جو بھی نغمہ یا شاعری پیش کرتا ہوں، اس کی اصل خوبصورتی اور اس کا سوز حضور ﷺ کی محبت ہی کی مرہونِ منت ہے۔ میری ہر پکار کا محور آپ ﷺ کا عشق ہے۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke agarchay main bazahir khamosh hoon, lekin mere seene mein ishq-e-Rasool ﷺ ka ek toofan chhupa hua hai. Main jo bhi naghma ya shayari pesh karta hoon, us ki asal khoobsurti aur us ka soz Huzoor ﷺ ki mohabbat hi ki marhoon-e-minnat hai. Meri har pukaar ka mahwar Aap ﷺ ka ishq hai.
Urdu
میں حضور ﷺ کی محبت کی کیا تعریف کروں؟ آپ ﷺ کی محبت کا اثر تو بے جان چیزوں پر بھی تھا۔ اقبال یہاں “ستونِ حنانہ” کے واقعے کی طرف اشارہ کر رہے ہیں کہ جب حضور ﷺ نے منبر تبدیل کیا تو لکڑی کا وہ خشک ستون جس سے ٹیک لگا کر آپ ﷺ خطبہ دیتے تھے، فراق میں بچوں کی طرح رونے لگا۔ جب لکڑی کا یہ حال ہے تو انسان کا کیا ہونا چاہیے؟
Roman Urdu
Main Huzoor ﷺ ki mohabbat ki kya tareef karoon? Aap ﷺ ki mohabbat ka asar to be-jaan cheezon par bhi tha. Iqbal yahan “Satoon-e-Hannana” ke waqia ki taraf ishara kar rahe hain ke jab Huzoor ﷺ ne minbar tabdeel kiya to lakri ka woh khushk satoon jis se teak laga kar Aap ﷺ khutba dete thay, firaaq mein bachon ki tarah rone laga. Jab lakri ka yeh haal hai to insaan ka kya hona chahiye?
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ ایک سچے مسلمان کی زندگی اور اس کا وجود دراصل حضور ﷺ کے اسوہ حسنہ اور تجلیات کا آئینہ دار ہے۔ آپ ﷺ کی عظمت کا یہ عالم ہے کہ آپ ﷺ کے نقشِ قدم کی خاک سے کئی “کوہِ طور” جنم لیتے ہیں۔ یعنی جو ہدایت اور نور حضرت موسیٰؑ کو طور پر ملا، وہ اب حضور ﷺ کے بتائے ہوئے راستے کی خاک میں پوشیدہ ہے۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke ek sacche Muslim ki zindagi aur us ka wajood darasal Huzoor ﷺ ke uswah-e-hasana aur tajalliyat ka aina-dar hai. Aap ﷺ ki azmat ka yeh aalam hai ke Aap ﷺ ke naqsh-e-qadam ki khak se kai “Koh-e-Toor” janam lete hain. Yani jo hidayat aur noor Hazrat Musa (A.S) ko Toor par mila, woh ab Huzoor ﷺ ke bataye hue raste ki khak mein posheeda hai.
Urdu
میری شخصیت اور میرا وجود حضور ﷺ کی ذاتِ مبارکہ کے آئینے کا مرہونِ منت ہے۔ میری زندگی میں جو بھی روشنی، ہدایت اور امید کی صبح ہے، وہ حضور ﷺ کے قلبِ مبارک سے نکلنے والے فیضان کے سورج کی بدولت ہے۔ آپ ﷺ کی ذات ہی میرے وجود کی اصل خالق اور محسن ہے۔
Roman Urdu
Meri shakhsiyat aur mera wajood Huzoor ﷺ ki zaat-e-mubaraka ke aine ka marhoon-e-minnat hai. Meri zindagi mein jo bhi roshni, hidayat aur umeed ki subh hai, woh Huzoor ﷺ ke qalb-e-mubarak se nikalne walay faizan ke sooraj ki badolat hai. Aap ﷺ ki zaat hi mere wajood ki asal khaliq aur muhsin hai.
Urdu
اقبال تشبیہ دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ حضور ﷺ کی ذات بہار کے اس بادل کی طرح ہے جو رحمت برساتا ہے، اور میں اس بادل کے نیچے ایک باغ ہوں۔ میری شاعری اور میری فکر کی انگور کی بیل میں جو تازگی اور مٹھاس نظر آتی ہے، وہ دراصل آپ ﷺ کے روحانی فیضان کی بارش کا نتیجہ ہے۔
Roman Urdu
Iqbal tashbeeh dete hue kehte hain ke Huzoor ﷺ ki zaat bahar ke us badal ki tarah hai jo rahmat barsata hai, aur main us badal ke neeche ek bagh hoon. Meri shayari aur meri fikr ki angoor ki bail mein jo tazgi aur mithas nazar aati hai, woh darasal Aap ﷺ ke ruhani faizan ki barish ka natija hai.
Urdu
وہ شہر کتنا مبارک اور ٹھنڈک والا ہے جہاں میرا محبوب (حضور ﷺ) آرام فرما ہے۔ مدینہ منورہ (یثرب) کی مٹی مجھے دونوں جہانوں کی دولت اور جنت سے زیادہ عزیز اور خوبصورت لگتی ہے، کیونکہ وہاں رحمتِ عالم ﷺ کا قیام ہے۔ عاشق کے لیے محبوب کا شہر ہی کائنات کی سب سے قیمتی جگہ ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Woh shehar kitna mubarak aur thandak wala hai jahan mera mahboob (Huzoor ﷺ) aaram farma hai. Madina Munawwara (Yathrib) ki mitti mujhe dono jahanon ki daulat aur jannat se zyada azeez aur khoobsurat lagti hai, kyunke wahan Rahmat-e-Aalam ﷺ ka qayam hai. Aashiq ke liye mahboob ka shehar hi kainaat ki sab se qeemti jagah hoti hai.
Urdu
اگر یہ کائنات اور دونوں جہان ایک کتاب ہیں، تو حضور ﷺ اس کتاب کا عنوان اور دیباچہ (شروعات) ہیں۔ پوری کائنات اللہ کی مخلوق اور حضور ﷺ کی غلامی میں ہے، اور آپ ﷺ تمام جہانوں کے سردار اور آقا ہیں۔ آپ ﷺ کے بغیر کائنات کی کتاب نامکمل ہے۔
Roman Urdu
Agar yeh kainaat aur dono jahan ek kitab hain, to Huzoor ﷺ is kitab ka unwan aur deebacha (shruat) hain. Poori kainaat Allah ki makhlooq aur Huzoor ﷺ ki ghulami mein hai, aur Aap ﷺ tamam jahanon ke sardar aur aaqa hain. Aap ﷺ ke baghair kainaat ki kitab namukammal hai.
Urdu
عشق کا تقاضا یہ ہے کہ ہر بات میں محبوب کی پیروی کی جائے۔ اقبال یہاں حضرت بایزید بسطامی (کاملِ بسطام) کا حوالہ دیتے ہیں جنہوں نے عشقِ رسول ﷺ میں اپنی پوری زندگی اتباعِ سنت میں گزار دی۔ یہاں تک کہ انہوں نے صرف اس لیے خربوزہ نہیں کھایا کہ انہیں یہ معلوم نہ ہو سکا کہ حضور ﷺ نے خربوزہ کس طرح تناول فرمایا تھا۔ یہ عشق کی انتہا اور سچی تقلید ہے۔
Roman Urdu
Ishq ka taqaza yeh hai ke har baat mein mahboob ki pairwi ki jaye. Iqbal yahan Hazrat Bayazid Bistami (Kamil-e-Bistam) ka hawala dete hain jinhon ne ishq-e-Rasool ﷺ mein apni poori zindagi ittaba-e-sunnat mein guzar di. Yahan tak ke unhon ne sirf is liye kharbooza nahi khaya kyunke unhein yeh maloom na ho saka ke Huzoor ﷺ ne kharbooza kis tarah tanawul farmaya tha. Yeh ishq ki intiha aur sacchi taqleed hai.
Urdu
اقبال پوچھتے ہیں کہ کیا تو واقعی عشق کا دعویدار ہے؟ اگر ہاں، تو سچی عاشقی یہ ہے کہ تو اپنے محبوب (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) کی پیروی اور سنت میں خود کو مضبوط کر لے۔ جب انسان اتباعِ رسول ﷺ میں خود کو گم کر دیتا ہے، تو اس کی خودی اتنی بلند ہو جاتی ہے کہ خود اللہ تعالیٰ اس کی مرضی کا پابند ہو جاتا ہے اور اسے اپنی خاص قربت عطا کر دیتا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal poochte hain ke kya tu waqayi ishq ka dawedaar hai? Agar haan, to sacchi aashiqi yeh hai ke tu apne Mahboob (SAW) ki pairwi aur sunnat mein khud ko mazboot kar lay. Jab insaan ittaba-e-Rasool ﷺ mein khud ko gum kar deta hai, to us ki Khudi itni buland ho jati hai ke khud Allah Ta’ala us ki marzi ka paband ho jata hai aur usay apni khaas qurbat ata kar deta hai.
Urdu
جس طرح حضور ﷺ نے غارِ حرا میں تنہائی اختیار کی، تو بھی اپنے دل کے خلوت خانے میں تھوڑی دیر بیٹھ کر اپنی ذات کا محاسبہ کر۔ اپنی خود غرضی اور انا کو چھوڑ دے اور اپنی روح کی ہجرت اللہ کی طرف کر لے۔ یعنی دنیا کے ہنگاموں سے کٹ کر اپنی اصل حقیقت کو پہچان۔
Roman Urdu
Jis tarah Huzoor ﷺ ne Ghaar-e-Hira mein tanhai ikhtiyar ki, tu bhi apne dil ke khilwat-khane mein thori dair baith kar apni zaat ka muhasiba kar. Apni khud-gharzi aur ana ko chhor day aur apni rooh ki hijrat Allah ki taraf kar lay. Yani duniya ke hangamon se kat kar apni asal haqiqaat ko pehchan.
Urdu
اللہ کے تعلق سے اپنی خودی کو مضبوط کر اور پھر اپنی صلاحیتوں کو بروئے کار لا۔ تیرے اندر خواہشات، لالچ اور ہوس کے جو بت (لات و عزیٰ) بیٹھے ہیں، ان کا سر کچل دے۔ جب تک تو اپنی نفسانی خواہشات کو ختم نہیں کرے گا، تیری خودی میں وہ استحکام پیدا نہیں ہوگا جس کا اقبال تقاضا کرتے ہیں۔
Roman Urdu
Allah ke taluq se apni Khudi ko mazboot kar aur phir apni salahiyaton ko broye-kar la. Tere andar khwahishat, lalach aur hawas ke jo butt (Lat o Uzza) baithe hain, un ka sar kachal day. Jab tak tu apni nafsani khwahishat ko khatm nahi kare ga, teri Khudi mein woh istehkam paida nahi hoga jis ka Iqbal taqaza karte hain.
Urdu
عشق کے فاران (وہ پہاڑ جہاں سے اسلام کا نور پھیلا) پر اپنی خودی کو ظاہر کر۔ اگر تو ایسا کرے گا تو کعبے کا رب تجھ پر اپنی عنایات کی بارش کر دے گا اور تجھے زمین پر اپنا سچا نائب (خلیفہ) بنا دے گا۔ تو اللہ کے اس فرمان “اِنِّی جَاعِلٌ فِی الْاَرْضِ خَلِیْفَہ” (بے شک میں زمین میں اپنا نائب بنانے والا ہوں) کی زندہ جاوید تشریح بن جائے گا۔
Roman Urdu
Ishq ke Faran (woh pahar jahan se Islam ka noor phaila) par apni Khudi ko zahir kar. Agar tu aisa kare ga to Ka’abay ka Rab tujh par apni inayat ki barish kar day ga aur tujhe zameen par apna saccha naib (Khalifa) bana day ga. Tu Allah ke us farman “Inni Ja’ilun fil arzi Khalifa” ki zinda javid tashreeh ban jaye ga.




