
(Asrar-e-Khudi-6) Dar Biyan Aynke Hayat-e-Khudi Az Takhleeq Wa Touleed Maqasid Ast
در بیان اینکه حیات خودی از تخلیق و تولید مقاصد است


زندگانی را بقا از مدعاست
کاروانش را درا از مدعاست
Zindagani ra baqa az mudda’ast
Karwanash ra dura az mudda’ast
The preservation of life depends on a purpose;
the bell of life’s caravan is rung by a goal.

در جستجو پوشیدہ است اصل او در آرزو پوشیدہ است
آرزو را در دل خود زندہ دار تا نگردد مشت خاک تو مزار
Dar justuju posheeda ast asal-e-oo dar aarzoo posheeda ast
Aarzoo ra dar dil-e-khud zinda dar ta na-gardad musht-e-khak-e-tu mazar
Its essence is hidden in seeking; its origin is concealed in desire.
Keep desire alive in your heart, lest your handful of dust (body) becomes a tomb.

آرزو جانِ جہانِ رنگ و بوست
فطرتِ ہر شے امینِ آرزوست
Aarzoo jaan-e-jahan-e-rang-o-boost
Fitrat-e-har shay ameen-e-aarzoost
Desire is the soul of this world of colour and scent;
the nature of every object is a guardian of desire.

طاقتِ پرواز بخشد خاک را
خضر باشد موسیِ ادراک را
Taqat-e-parvaz bakhshad khak ra
Khizr bashad Musa-e-idraak ra
It grants the power of flight to the dust;
it acts as Khizr (the guide) to the Moses of intellect.

آرزو ہنگامہ آرائے خودی
موجِ بیتابے ز دریائے خودی
Aarzoo hangama aaraye khudi
Mauj-e-betaabe zi daryaye khudi
Desire is the creator of the Self’s tumult;
a restless wave from the ocean of the Self.

آرزو صیدِ مقاصد را کمند
دفترِ افعال را شیرازہ بند
Aarzoo said-e-maqaasid ra kamand
Daftar-e-afaal ra shiraza band
Desire is a lasso to hunt purposes.
It is the binding that holds the record of actions together.

کبک پا از شوخیِ رفتار یافت
بلبل از سعیِ نوا منقار یافت
Kabk pa az shokhi-e-raftar yaaft
Bulbul az sayi-e-nawa minqar yaaft
The partridge gained feet from its desire for graceful movement.
The nightingale gained a beak from its longing to sing.

عقلِ ندرت کوش و گردوں تاز چیست
ہیچ میدانی کہ این اعجاز چیست؟
Aqal-e-nudrat kosh o gardoon taz cheest
Heech medani ke een ijaz cheest?
What is this intellect that seeks novelty and scales the heavens?
Do you know at all what this miracle is?

زندگی سرمایہ دار از آرزوست
عقل از زائیدگانِ بطنِ اوست
Zindagi sarmaya dar az aarzoost
Aqal az zaeedgaan-e-batn-e-oo dost
Life derives its capital from desire.
And intellect is one of those born from its womb.

دست و دندان و دماغ و چشم و گوش
فکر و تخئیل و شعور و یاد و ہوش
Dast o dandan o dimagh o chashm o gosh
Fikr o takhayyul o shaoor o yaad o hosh
Hands, teeth, brain, eyes, and ears;
thought, imagination, consciousness, memory, and understanding.

زندگی مرکب چوں در جنگاہ باخت
بہرِ حفظِ خویش این آلات ساخت
Zindagi markab choon dar jangaah baakht
Bahar-e-hifz-e-khwaish een aalaat saakht
When Life galloped its steed into the battlefield,
it forged these tools for its own preservation.

آگہی از علم و فن مقصود نیست
غنچہ و گل از چمن مقصود نیست
Aagahi az ilm o fan maqsood neest
Ghuncha o gul az chaman maqsood neest
Mere awareness is not the objective of science and art,
just as buds and flowers are not the ultimate goal of the garden.

علم از سامانِ حفظِ زندگی است
علم از اسبابِ تقویمِ خودی است
Ilm az saman-e-hifz-e-zindagi ast
Ilm az asbaab-e-taqweem-e-khudi ast
Knowledge is a means of preserving life;
knowledge is a tool for strengthening the Self.

اے ز رازِ زندگی بیگانہ خیز
از شرابِ مقصدے مستانہ خیز
Ay zi raaz-e-zindagi be-gana khaiz
Az sharab-e-maqsade mastana khaiz
O you who are unaware of the secret of life, arise!
Rise intoxicated with the wine of a noble purpose.

مقصدے مثلِ سحر تابندہ ئے
ماسویٰ را آتشِ سوزندہ ئے
Maqsade misl-e-sahar tabanda-ay
Ma-siwa ra aatish-e-sozanda-ay
A purpose as radiant as the dawn,
and a consuming fire for everything other than God.

مقصدے از آسماں بالا ترے
دلربائے دلستاں دلبرے
Maqsade az asman bala tar-ay
Dil-rubaye dil-staan dilbar-ay
A purpose loftier than the heavens;
captivating, heart-ravishing, and beloved.

باطلِ دیرینہ را غارت گرے
فتنہ در جیبے سراپا محشرے
Baatil-e-dereena ra ghaarat gar-ay
Fitna dar jaibay sarapa mahshar-ay
A destroyer of ancient falsehoods;
carrying a tumult in its breast, a total resurrection.

ما ز تخلیقِ مقاصد زندہ ایم
از شعاعِ آرزو تابندہ ایم
Ma zi takhleeq-e-maqasid zinda aim
Az shua-e-aarzoo tabanda aim
We live by the creation of purposes;
we are radiant with the ray of desire.
Full Explanation in Urdu and Roman Urdu
Urdu
زندگی صرف سانس لینے کا نام نہیں بلکہ کسی مقصد کے پیچھے دوڑنے کا نام ہے۔ اگر زندگی میں کوئی مقصد یا مدعا نہ ہو تو وہ فنا ہو جاتی ہے۔ جس طرح ایک قافلے کی حرکت کا پتہ اس کی گھنٹی (درا) سے چلتا ہے، اسی طرح زندگی کی حرکت کا پتہ انسان کے بلند مقاصد سے چلتا ہے۔ بغیر مقصد کے انسان ایک جگہ رکا ہوا مردہ جسم ہے۔
Roman Urdu
Zindagi sirf saans lene ka naam nahi balke kisi maqsad ke peeche dorne ka naam hai. Agar zindagi mein koi maqsad ya mudda na ho to woh fana ho jati hai. Jis tarah ek qaafle ki harkat ka pata uski ghanti (dura) se chalta hai, isi tarah zindagi ki harkat ka pata insaan ke buland maqaasid se chalta hai. Baghair maqsad ke insaan ek jagah ruka hua murda jism hai.
Urdu
زندگی کی اصل حقیقت تگ و دو اور آرزو میں چھپی ہے۔ علامہ اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ اپنے دل میں ہمیشہ نئی خواہشات اور نیک تمنائیں پیدا کرتے رہو۔ اگر تمہارے دل میں کوئی آرزو باقی نہ رہی، تو تمہارا یہ جیتا جاگتا جسم ایک قبر (مزار) بن جائے گا جس میں کوئی زندگی نہیں ہوگی۔
Roman Urdu
Zindagi ki asal haqiqaat tag-o-do aur aarzoo mein chhupi hai. Allama Iqbal naseehat karte hain ke apne dil mein hamesha nayi khwahishat aur naik tamannayen paida karte raho. Agar tumhare dil mein koi aarzoo baqi na rahi, to tumhara yeh jeeta jaagta jism ek qabr (mazar) ban jaye ga jis mein koi zindagi nahi hogi.
Urdu
اس کائنات کی تمام رونقیں اور رنگینیاں آرزو کی وجہ سے ہیں۔ کائنات کی ہر شے، چاہے وہ پھول ہو یا ستارہ، اپنے اندر ایک خاص مقصد اور تمنا چھپائے ہوئے ہے۔ اگر کائنات سے خواہش کا عنصر نکال دیا جائے تو یہ پوری دنیا بے جان اور بے رنگ ہو کر رہ جائے۔
Roman Urdu
Is kainaat ki tamam ronaqain aur ranginiyan aarzoo ki wajah se hain. Kainaat ki har shay, chahe woh phool ho ya sitara, apne andar ek khaas maqsad aur tamanna chhupaye hue hai. Agar kainaat se khwahish ka unsur nikaal diya jaye to yeh poori duniya be-jaan aur be-rang ho kar reh jaye.
Urdu
آرزو وہ طاقت ہے جو مٹی کے انسان کو آسمانوں کی سیر کرواتی ہے اور اسے بلند ہمتی عطا کرتی ہے۔ جس طرح حضرت خضر نے حضرت موسیٰ کی رہنمائی کی تھی، اسی طرح انسانی عقل و شعور کو صحیح راستہ دکھانے کے لیے آرزو ایک رہنما (خضر) کا کام کرتی ہے۔ آرزو کے بغیر عقل بھی بھٹک جاتی ہے۔
Roman Urdu
Aarzoo woh taqat hai jo mitti ke insaan ko aasmanon ki sair karwati hai aur usay buland himmati ata karti hai. Jis tarah Hazrat Khizr ne Hazrat Musa ki rehnumayi ki thi, isi tarah insani aqal-o-shaoor ko sahih rasta dikhane ke liye aarzoo ek rehnuma (Khizr) ka kaam karti hai. Aarzoo ke baghair aqal bhi bhatak jati hai.
Urdu
خودی ایک سمندر ہے اور آرزو اس سمندر کی وہ بے قرار لہر ہے جو خاموشی کو ہنگامے میں بدل دیتی ہے۔ انسان کی خودی اس وقت تک متحرک نہیں ہوتی جب تک اس کے اندر کوئی تڑپ یا لہر پیدا نہ ہو۔ یہی بے چینی انسان کو بڑے کارنامے انجام دینے پر اکساتی ہے۔
Roman Urdu
Khudi ek samandar hai aur aarzoo is samandar ki woh be-qarar lahar hai jo khamoshi ko hangamay mein badal deti hai. Insaan ki Khudi us waqt tak mutaharrik nahi hoti jab tak us ke andar koi tarap ya lahar paida na ho. Yehi be-chaini insaan ko bare karname anjam dene par uksati hai.
Urdu
جس طرح شکاری رسی (کمند) کے ذریعے شکار پکڑتا ہے، اسی طرح انسان آرزو کے ذریعے اپنے بڑے مقاصد کو حاصل کرتا ہے۔ مزید یہ کہ آرزو انسان کے بکھرے ہوئے کاموں کو ایک لڑی میں پرو دیتی ہے، جیسے کتاب کی جلد اس کے ورقوں کو بکھرنے سے بچاتی ہے۔
Roman Urdu
Jis tarah shikari rassi (kamand) ke zariye shikar pakarta hai, isi tarah insaan aarzoo ke zariye apne bare maqaasid ko hasil karta hai. Mazeed yeh ke aarzoo insaan ke bikhre hue kaamon ko ek lari mein piro deti hai, jaise kitab ki jild us ke warqon ko bikharne se bachati hai.
Urdu
قدرت کا قانون ہے کہ ضرورت اور آرزو ہی اعضاء پیدا کرتی ہے۔ چکور کے اندر خوبصورت چال کی تڑپ تھی تو اسے پاؤں ملے، اور بلبل کے اندر نغمہ سرائی کا شوق تھا تو اسے چونچ عطا ہوئی۔ یعنی اگر ہم اپنے اندر کسی بڑی صفت کی آرزو کریں گے، تو اللہ ہمیں اس کے لیے وسائل بھی دے دے گا۔
Roman Urdu
Qudrat ka qanoon hai ke zaroorat aur aarzoo hi aaza paida karti hai. Chakor ke andar khoobsurat chaal ki tarap thi to usay paon mile, aur bulbul ke andar naghma sarayi ka shauq tha to usay chonch ata hui. Yani agar hum apne andar kisi bari sifat ki aarzoo karain ge, to Allah hamein us ke liye wasail bhi de de ga.
Urdu
وہ عقل جو ہمیشہ نئی چیزوں کی تلاش میں رہتی ہے اور جس کی پرواز آسمانوں تک ہے، آخر اس کی حقیقت کیا ہے؟ علامہ اقبال پوچھتے ہیں کہ کیا تمہیں معلوم ہے کہ انسانی عقل کا یہ معجزہ کیسے وجود میں آیا؟ یہ عقل کوئی اتفاقی چیز نہیں بلکہ اس کے پیچھے ایک گہرا راز چھپا ہے۔
Roman Urdu
Woh aqal jo hamesha nayi cheezon ki talash mein rehti hai aur jis ki parwaaz aasmanon tak hai, aakhir us ki haqiqaat kya hai? Allama Iqbal poochte hain ke kya tumhein maloom hai ke insani aqal ka yeh maujiza kaise wajood mein aaya? Yeh aqal koi ittefaqi cheez nahi balke is ke peeche ek gehra raaz chhupa hai.
Urdu
زندگی کی تمام تر دولت اور سرمایہ “آرزو” ہے۔ جب انسان کے اندر کچھ پانے کی تڑپ پیدا ہوتی ہے، تو اسی آرزو کے بطن سے عقل جنم لیتی ہے۔ یعنی عقل خود مقصد نہیں ہے، بلکہ یہ آرزوؤں کو پورا کرنے کا ایک آلہ ہے جو زندگی نے اپنی ضرورت کے لیے پیدا کیا ہے۔
Roman Urdu
Zindagi ki tamam tar daulat aur sarmaya “Aarzoo” hai. Jab insaan ke andar kuch paane ki tarap padh jati hai, to isi aarzoo ke baare mein aqal janam leti hai. Yani aqal khud maqsad nahi hai, balke yeh aarzoon ko poora karne ka ek aala hai jo zindagi ne apni zaroorat ke liye paida kiya hai.
Urdu
ہمارے یہ ہاتھ، دانت، دماغ، آنکھیں اور کان، اور ہماری ذہنی قوتیں جیسے سوچنا، تصور کرنا، شعور اور یادداشت—یہ سب انسان کو بلاوجہ نہیں ملے۔ یہ تمام ظاہری اعضاء اور باطنی قوتیں دراصل ایک خاص مقصد کے تحت وجود میں آئی ہیں۔
Roman Urdu
Hamare yeh hath, daant, dimagh, aankhein aur kaan, aur hamari zehni quwwatein jaise sochna, tasawwur karna, shaoor aur yaaddasht—yeh sab insaan ko bilawajah nahi mile. Yeh tamam zahiri aaza aur baatni quwwatein darasal ek khaas maqsad ke tehat wajood mein aayi hain.
Urdu
جب زندگی نے اس دنیا کے میدانِ جنگ میں قدم رکھا اور جدوجہد شروع کی، تو اسے اپنی بقا اور حفاظت کے لیے ہتھیاروں کی ضرورت پڑی۔ چنانچہ اس نے اپنی حفاظت کی خاطر یہ آنکھ، کان، ہاتھ اور عقل جیسے آلات تیار کیے۔ یہ سب انسانی خودی کو دشمنوں اور رکاوٹوں سے بچانے کے لیے بنے ہیں۔
Roman Urdu
Jab zindagi ne is duniya ke maidan-e-jang mein qadam rakha aur jad-o-jehad shuru ki, to usay apni baqa aur hifazat ke liye hathyaron ki zaroorat pari. Chunancha us ne apni hifazat ki khatir yeh aankh, kaan, hath aur aqal jaise aalaat tayyar kiye. Yeh sab insani Khudi ko dushmanon aur rukaawaton se bachane ke liye bane hain.
Urdu
علم حاصل کرنے اور فن سیکھنے کا اصل مقصد صرف معلومات جمع کرنا یا آگاہی حاصل کرنا نہیں ہے۔ جس طرح باغ لگانے کا مقصد صرف پھول پودے دیکھنا نہیں بلکہ ان کے ذریعے زندگی کی رعنائی قائم رکھنا ہے، اسی طرح علم کا بھی ایک بلند تر مقصد ہوتا ہے۔
Roman Urdu
Ilm hasil karne aur fan seekhne ka asal maqsad sirf maloomat jama karna ya aagahi hasil karna nahi hai. Jis tarah bagh lagane ka maqsad sirf phool paude dekhna nahi balke un ke zariye zindagi ki ranayi qaim rakhna hai, isi tarah ilm ka bhi ek buland tar maqsad hota hai.
Urdu
علم دراصل زندگی کی حفاظت کا ایک سامان ہے اور خودی کو مضبوط اور مستحکم کرنے کا ایک ذریعہ ہے۔ اقبال کے نزدیک وہ علم بے کار ہے جو انسان کی خودی کو بیدار نہ کرے اور اسے زندگی کی جنگ میں لڑنے کے قابل نہ بنائے۔ علم کا اصل کام خودی کی تعمیر ہے۔
Roman Urdu
Ilm darasal zindagi ki hifazat ka ek saman hai aur Khudi ko mazboot aur mustahkam karne ka ek zariya hai. Iqbal ke nazdeek woh ilm be-kaar hai jo insaan ki Khudi ko bidaar na kare aur usay zindagi ki jang mein larne ke qabil na banaye. Ilm ka asal kaam Khudi ki tameer hai.
Urdu
اے وہ انسان جو ابھی تک زندگی کی اصل حقیقت اور اس کے چھپے ہوئے بھید سے ناواقف ہے، اب غفلت کی نیند سے بیدار ہو جا۔ تیری بیداری تبھی فائدہ مند ہوگی جب تو اپنی زندگی کے لیے ایک بلند مقصد کا انتخاب کرے اور اس مقصد کے حصول کے شوق میں ایسا مگن ہو جائے جیسے کوئی شراب کے نشے میں مست ہوتا ہے۔ بغیر مقصد کے جینا محض وقت گزاری ہے۔
Roman Urdu
Ay woh insaan jo abhi tak zindagi ki asal haqiqaat aur us ke chhupe hue bhed se nawaqif hai, ab ghaflat ki neend se bedar ho ja. Teri bedari tabhi faidamand hogi jab tu apni zindagi ke liye ek buland maqsad ka intikhab kare aur us maqsad ke husool ke shauq mein aisa magan ho jaye jaise koi sharab ke nashe mein mast hota hai. Baghair maqsad ke jeena mehz waqt guzari hai.
Urdu
تیرا مقصد ایسا ہونا چاہیے جو صبح کی روشنی کی طرح چمکدار اور واضح ہو، جو تیرے راستے کی تاریکیوں کو ختم کر دے۔ یہ مقصد ایسا ہو جو اللہ کے سوا تمام باطل معبودوں، جھوٹی آرزوؤں اور دنیاوی خوف کو جلا کر راکھ کر دے۔ یعنی تیرا جینا اور مرنا صرف ایک عظیم اور سچے مقصد (رضائے الٰہی) کے لیے ہونا چاہیے۔
Roman Urdu
Tera maqsad aisa hona chahiye jo subh ki roshni ki tarah chamakdar aur wazeh ho, jo tere raste ki tareekiyon ko khatm kar de. Yeh maqsad aisa ho jo Allah ke siwa tamam baatil maboodon, jhooti aarzoon aur dunyawi khauf ko jala kar raakh kar de. Yani tera jeena aur marna sirf ek azeem aur sacche maqsad (Raza-e-Ilahi) ke liye hona chahiye.
Urdu
انسان کا مقصد اتنا بلند ہونا چاہیے کہ آسمان کی بلندی بھی اس کے سامنے ہیچ نظر آئے۔ وہ مقصد اتنا دلکش اور پیارا ہو کہ انسان اپنا دل اور اپنی جان اس پر نچھاور کرنے کے لیے ہمہ وقت تیار رہے۔ جب مقصد دل کو بھا جاتا ہے، تو انسان اس کی راہ میں آنے والی بڑی سے بڑی مشکل کو ہنستے ہوئے برداشت کر لیتا ہے۔
Roman Urdu
Insaan ka maqsad itna buland hona chahiye ke asman ki bulandi bhi us ke samne heech nazar aaye. Woh maqsad itna dilkash aur pyara ho ke insaan apna dil aur apni jaan us par nichawar karne ke liye hama-waqt tayyar rahe. Jab maqsad dil ko bha jata hai, to insaan us ki raah mein aane wali bari se bari mushkil ko hanste hue bardasht kar leta hai.
Urdu
ایک سچا مقصد وہ ہے جو پرانے اور فرسودہ باطل نظاموں کو جڑ سے اکھاڑ پھینکے۔ اس مقصد کے اندر وہ تڑپ اور ہنگامہ ہونا چاہیے جو سوئی ہوئی قوموں کو جگا دے اور معاشرے میں ایک مثبت انقلاب (محشر) بپا کر دے۔ یہ مقصد جمود کو توڑ کر زندگی کی نئی لہر پیدا کرنے کا نام ہے۔
Roman Urdu
Ek saccha maqsad woh hai jo purane aur farsuda baatil nizamon ko jarh se ukharr phenke. Is maqsad ke andar woh tarap aur hangama hona chahiye jo soyi hui qaumon ko jaga de aur muashre mein ek musbat inqilab (mahshar) bapa kar de. Yeh maqsad jumood ko torr kar zindagi ki nayi lahar paida karne ka naam hai.
Urdu
ہماری زندگی کا دارومدار ہی نئے نئے اور بلند مقاصد پیدا کرنے پر ہے۔ جب تک ہمارے سینوں میں کسی عظیم مقصد کی آرزو کی کرن موجود ہے، تبھی تک ہم روشن اور زندہ ہیں۔ جس دن انسان کے دل سے آرزو اور مقصد نکل گیا، وہ جیتے جی مردہ ہو گیا۔ قوموں کی زندگی ان کے بلند عزائم میں پوشیدہ ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Hamari zindagi ka daromadar hi naye naye aur buland maqaasid paida karne par hai. Jab tak hamare seenon mein kisi azeem maqsad ki aarzoo ki kiran maujood hai, tabhi tak hum roshan aur zinda hain. Jis din insaan ke dil se aarzoo aur maqsad nikal gaya, woh jeete jee murda ho gaya. Qaumon ki zindagi un ke buland aza’im mein posheeda hoti hai.




