(Payam-e-Mashriq-004) Paishkash – Bahuzoor Aalihazrat Ameer Aman Ullah Khan… پیش کش

اے امیرِ کامگار اے شہریار، 

نوجواں و مثلِ پیراں پختہ کار 

چشمِ تو از پردگی ہا محرم است، 

دل میاںِ سینہ ات جامِ جم است 

عزمِ تو پایندہ چوں کہسارِ تو، 

حزمِ تو آساں کند دشوارِ تو 

ہمتِ تو چوں خیالِ من بلند، 

ملتِ صد پارہ را شیرازہ بند

Ay Ameer-e-kamgaar ay shahryaar, 

naujawan o misl-e-peeran pukhta-kaar 

Chashm-e-tu az pardagi-ha mahram ast, 

dil miyan-e-seena-at Jam-e-Jam ast 

Azm-e-tu painda chun kuhsar-e-tu, 

hazm-e-tu aasaan kunad dushwaar-e-tu 

Himmat-e-tu chun khayal-e-man buland, 

millat-e-sad para ra shiraza-band

O fortunate leader! O King! You are young, 

Yet as experienced as the elderly. 

Your eye is a confidant to hidden secrets; 

the heart within your chest is like the Mirror of Jamshed. 

Your resolve is as enduring as your mountains; 

your foresight simplifies your difficulties. 

Your courage is as lofty as my imagination; 

it is the force that binds a shattered nation together.

Urdu

علامہ اقبال افغانستان کے بادشاہ کو خراجِ تحسین پیش کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اے بلند اقبال حکمران! اگرچہ تم عمر میں جوان ہو، لیکن تمہاری دانش اور تجربہ بزرگوں جیسا ہے۔ تمہاری بصیرت پوشیدہ حقائق کو بھانپ لیتی ہے اور تمہارا دل دنیا کے حالات سے باخبر ہے۔ تمہارے ارادے تمہارے ملک کے پہاڑوں کی طرح مضبوط ہیں اور تمہاری دور اندیشی مشکل کاموں کو آسان کر دیتی ہے۔ تمہاری ہمت اتنی بلند ہے کہ وہ بکھری ہوئی افغان قوم کو متحد کر کے ایک مضبوط لڑی میں پرو سکتی ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal Afghanistan ke badshah ko khiraaj-e-tehseen pesh karte hue kehte hain ke ay buland-iqbal hukmaran! Agarche tum umr mein jawan ho, lekin tumhari danish aur tajurba buzurgon jaisa hai. Tumhari bareek-been nazar poshida haqaiq ko bhaanp leti hai aur tumhara dil duniya ke halaat se ba-khabar hai. Tumhare irade tumhare mulk ke paharon ki tarah mazboot hain aur tumhari door-andeshi mushkil kaamon ko aasan kar deti hai. Tumhari himmat itni buland hai ke wo bikhri hui Afghan qaum ko muttahid kar ke ek mazboot lari mein piro sakti hai.

ہدیہ از شاہنشہاں داری بسے، 

لعل و یاقوتِ گراں داری بسے 

اے امیر ابنِ امیر ابنِ امیر، 

ہدیہ از بے نوائے ہم پذیر 

تا مرا رمزِ حیات آموختند، 

آتشی در پیکرم افروختند 

یک نوائے سینہ تاب آوردہ ام، 

عشق را عہدِ شباب آوردہ ام

Hadiya az shahanshan dari basay, 

laal o yaqoot-e-garan dari basay 

Ay Ameer ibn-e-Ameer ibn-e-Ameer, 

Hadiya az be-nuwaye hum pazeer 

Ta mara ramz-e-hayat amukhtand, 

aatishi dar paykaram afrokhtand 

Yak nuwaye seena-taab aurda-am, 

ishq ra ahd-e-shabab aurda-am

You receive many gifts from emperors. 

you possess many costly rubies and jewels. 

O Leader, son of a leader, son of a leader! 

Accept this humble gift from a penniless dervish as well. 

Since I was taught the secret of life, 

a fire has been lit within my being. 

I have brought a song that illuminates the chest; 

I have brought back the youthful era of Love.

Urdu

اقبال فرماتے ہیں کہ اے بادشاہ! تمہارے پاس بڑے بڑے حکمرانوں کے بھیجے ہوئے قیمتی ہیرے جواہرات کی کمی نہیں ہے۔ لیکن میں ایک فقیر ہوں اور اپنی عقیدت کا تحفہ پیش کر رہا ہوں۔ جب سے مجھے زندگی کی حقیقت معلوم ہوئی ہے، میرے وجود میں عشق کی ایک آگ دہک رہی ہے۔ میں تمہارے لیے کوئی مادی تحفہ نہیں بلکہ ایسا کلام لایا ہوں جو دلوں کو تڑپا دے اور ایمان کی حرارت کو پھر سے جوان کر دے۔ یہ تحفہ روح کو جلا بخشنے والا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke ay badshah! Tumhare pas bare bare hukmaranon ke bheje hue qeemti heere jawahirat ki kami nahi hai. Lekin main ek faqeer hoon aur apni aqidat ka tuhfa pesh kar raha hoon. Jab se mujhe zindagi ki haqiqat maloom hui hai, mere wajood mein ishq ki ek aag dehak rahi hai. Main tumhare liye koi madi tuhfa nahi balkay aisa kalam laya hoon jo dilon ko tarpa de aur iman ki hararat ko phir se jawan kar de. Ye tuhfa rooh ko jala bakhshne wala hai.

پیرِ المانوی آں قتیلِ شیوہ ہائے پہلوی، 

داد مشرق را سلام از 

فرنگ در جوابش گفتہ ام پیغامِ شرق، 

ماہتابے ریختم بر شامِ شرق 

او چمن زادے چمن پروردہ ای، 

من دمیدم از زمینِ مردہ ای 

او چو بلبل در چمن فردوسِ گوش، 

من بصحرا چوں جرس گرمِ خروش

Peer-e-Almanavi aan qateel-e-shewa haye Pahlavi, 

daad Mashriq ra salam az Farang 

Dar jawab-ash gufta-am Paigham-e-Sharq, 

mahtabay rekhtam bar shaam-e-Sharq 

Oo chaman-zaday chaman parwarda-ee, 

man dameedam az zameen-e-murda-ee 

Oo chu bulbul dar chaman firdaus-e-gosh, 

man ba-sahra chun jaras garm-e-khurosh

The German Sage (Goethe), captivated by Persian styles, 

sent a greeting from the West to the East. 

In response, I have written “The Message of the East”; 

I have scattered moonlight over the evening of the Orient. 

He was born in a garden and nurtured by a garden; 

I sprang from a dead and barren land. 

He is like a nightingale in a garden, a paradise for the ears; 

I am like a bell in the desert, loud in my lament.

Urdu

جرمن شاعر گوئٹے فارسی شاعری کے رنگ سے بہت متاثر تھا اور اس نے اہلِمشرق کو سلام بھیجا تھا۔ اقبال کہتے ہیں کہ میں نے اس کے جواب میں اپنی کتاب “پیامِ مشرق” لکھی ہے تاکہ سوئے ہوئے مشرق کو بیدار کروں۔ گوئٹے ایک ایسے ملک (جرمنی) میں پیدا ہوا جو آزاد اور سرسبز تھا، جبکہ میں ایک غلام اور بنجر زمین (ہندوستان) میں پیدا ہوا۔ وہ چمن کا بلبل ہے جس کے نغمے سب کو اچھے لگتے ہیں، لیکن میں صحرا کے اس گھنٹے کی طرح ہوں جو سوئے ہوئے قافلے کو جگانے کے لیے شور مچاتا ہے۔

Roman Urdu

German shayar Goethe Farsi shayari ke rang se bohat mutasir tha aur us ne ahl-e-Mashriq ko salam bheja tha. Iqbal kehte hain ke main ne us ke jawab mein apni kitab “Paigham-e-Sharq” likhi hai taake soye hue Mashriq ko bidaar karoon. Goethe ek aise mulk (Germany) mein paida hua jo azad aur sarsabz tha, jabke main ek ghulam aur banjar zameen (Hindustan) mein paida hua. Wo chaman ka bulbul hai jis ke naghme sab ko ache lagte hain, lekin main sahra ke us ghantay ki tarah hoon jo soye hue qafle ko jagane ke liye shor machata hai.

رفت آشنائے من ز من بیگانہ رفت، 

از خمستانم تہی پیمانہ رفت 

او حدیثِ دلبری خواهد ز من، 

رنگ و آبِ شاعری خواهد ز من 

کم نظر بیتابیِ جانم ندید، 

آشکارم دید و پنہانم ندید 

در دیارِ ہند خوارم کردہ اند، 

لالہ و گل از نوایم بے نصیب

Raft aashnaye man zi man begana raft, 

az khumistan-e-man tahi paymana raft 

Oo hadees-e-dilbari khwahad zi man, 

rang o aab-e-shayari khwahad zi man 

Kam-nazar betabi-e-jaanam nadeed, 

Ashkara-am deed o pinhana-am nadeed 

Dar diyar-e-Hind khwar-am karda-and, 

lala o gul az nuway-am be-naseeb

My acquaintance departed from me as a stranger; 

he left my tavern with an empty cup. 

He seeks tales of romance from me; 

he asks for the mere colorful polish of poetry. 

The narrow-sighted one did not see the restlessness of my soul; 

he saw my exterior but missed my interior. 

They have belittled me in the land of India; 

the tulips and roses of this garden remain deprived of my melody.

Urdu

اقبال کو شکوہ ہے کہ ان کے اپنے ہم وطن ان کی شاعری کی اصل روح کو نہیں سمجھ سکے۔ لوگ ان سے صرف عشق و معشوقی کی باتیں اور روایتی شاعری کی رنگینی چاہتے ہیں، جبکہ ان کا کلام تو عمل اور بیداری کا پیغام ہے۔ کم نظر لوگ صرف الفاظ کی خوبصورتی دیکھتے ہیں لیکن اس درد اور تڑپ کو نہیں محسوس کرتے جو اقبال کے دل میں ہے۔ ہندوستان میں ان کے جوہر کی قدر نہیں کی گئی اور یہاں کے لوگ ان کے نغموں سے فیض حاصل کرنے سے محروم رہے۔

Roman Urdu

Iqbal ko shikwa hai ke un ke apne hum-watan un ki shayari ki asl rooh ko nahi samajh sake. Log un se sirf ishq-o-mashooqi ki baatein aur riwayati shayari ki rangini chahte hain, jabke un ka kalam to amal aur bidaari ka paigham hai. Kam-nazar log sirf alfaz ki khoobsurti dekhte hain lekin us dard aur tarap ko nahi mehsoos karte jo Iqbal ke dil mein hai. Hindustan mein un ke jauhar ki qadr nahi ki gayi aur yahan ke log un ke naghmon se faiz hasil karne se mahroom rahe.

بطحی در دشتِ خویش از راہ رفت، 

از دمِ او سوزِ الا اللہ رفت 

مصریان افتادہ در گردابِ نیل، 

سُت رگِ تورانیانِ ژندہ پیل 

آلِ عثمان در شکنجِ روزگار، 

مشرق و مغرب ز خونش لالہ زار

Batha-ee dar dasht-e-khwesh az raah raft, 

az dam-e-oo soz-e-Illa Allah raft 

Misriyan uftada dar gardab-e-Neel, 

sut-rag-e-Turaniyan-e-zhinda peel 

Aal-e-Usman dar shikanj-e-rozgar, 

Mashriq o Maghrib zi khoonash lala-zar

The dweller of Batha (the Arab) has lost his way in his own desert; 

the passion of “Lailaha Illallah” has departed from his breath. 

The Egyptians are caught in the whirlpool of the Nile; 

the elephant-bodied Turanians have become lethargic. 

The House of Ottoman is caught in the grip of the times; 

East and West have turned into tulip-fields from their blood.

Urdu

اقبال عالمِ اسلام کی زبوں حالی کا نقشہ کھینچتے ہوئے کہتے ہیں کہ وہ عرب جن کے دم سے توحید کی روشنی پھیلی تھی، آج اپنے ہی ریگستانوں میں بھٹک چکے ہیں اور ان کی روح سے اللہ کی محبت کا سوز ختم ہو چکا ہے۔ اہلِ مصر برطانوی غلامی کے بھنور میں پھنسے ہوئے ہیں اور وسطی ایشیا کے طاقتور ترک (تورانی) سستی اور غفلت کا شکار ہیں۔ عثمانی خلافت زمانے کے مصائب میں گھری ہوئی ہے اور ان ترکوں کا خون ایشیا اور یورپ دونوں جگہ بہایا جا رہا ہے۔ الغرض، پورا عالمِ اسلام انتشار کا شکار ہے۔

Roman Urdu

Iqbal alam-e-Islam ki zaboon-haali ka naqsha khenchte hue kehte hain ke wo Arab jin ke dam se tauheed ki roshni pheli thi, aaj apne hi registanon mein bhatak chuke hain aur un ki rooh se Allah ki muhabbat ka soz khatm ho chuka hai. Ahl-e-Misr bartanvi ghulami ke bhanwar mein phanse hue hain aur wast-e-Asia ke taqatwar Turk (Turani) susti aur ghaflat ka shikar hain. Usmani khilafat zamane ke masaib mein ghiri hui hai aur in Turkon ka khoon Asia aur Europe dono jagah bahaya ja raha hai. Al-gharaz, poora alam-e-Islam intishar ka shikar hai.

اے ترا فطرت ضمیرِ پاک داد، 

از غمِ دیں سینہِ صد چاک داد 

تازہ کن آئینِ صدیق و عمر، 

صبا بر لالہِ صحرا گزر 

ملتِ آوارہِ کوہ و دمن، 

در رگِ او خونِ شیراں موجزن

Ay tura fitrat zameer-e-paak daad, 

az gham-e-deen seena-e-sad chaak daad 

Taza kun aaeen-e-Siddiq o Umar, 

chun saba bar lala-e-sahra guzar 

Millat-e-awara-e-koh o daman, 

dar rag-e-oo khoon-e-sheran mauj-zan

Since Nature has gifted you a pure conscience and 

a heart deeply pained by the grief of religion. 

Revive the traditions of Abu Bakr Siddiq and Umar Farooq; 

pass like a morning breeze over the desert tulips. 

This nation, wandering through mountains and valleys, 

still has the blood of lions surging in its veins.

Urdu

امیر امان اللہ کو مخاطب کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ اے بادشاہ! اللہ نے تمہیں ایک پاکیزہ دل اور دین کا درد عطا کیا ہے۔ اب تمہارا کام یہ ہے کہ اپنی قوم میں حضرت ابوبکر صدیقؓ اور حضرت عمر فاروقؓ والا جذبہ اور عدل و انصاف دوبارہ زندہ کرو۔ افغان قوم جو پہاڑوں اور وادیوں میں بکھری ہوئی ہے، نہایت غیرت مند ہے اور ان کی رگوں میں ابھی بھی بہادروں کا خون دوڑ رہا ہے۔ تمہیں اس بکھری ہوئی قوت کو سمیٹ کر ایک عظیم ملت بنانا ہے۔

Roman Urdu

Ameer Amanullah ko mukhatib karte hue Iqbal kehte hain ke ay badshah! Allah ne tumhein ek pakeeza dil aur deen ka dard ata kiya hai. Ab tumhara kaam ye hai ke apni qaum mein Hazrat Abu Bakr Siddiq (RA) aur Hazrat Umar Farooq (RA) wala jazba aur adl-o-insaf dobara zinda karo. Afghan qaum jo paharon aur wadiyon mein bikhri hui hai, nihayat ghairat-mand hai aur un ki ragon mein abhi bhi bahaduron ka khoon dor raha hai. Tumhein is bikhri hui quwwat ko samait kar ek azeem millat banana hai.

علم و دولت نظمِ کارِ ملت است، 

علم و دولت اعتبارِ ملت است 

علمِ اشیا داد مغرب را فروغ، 

حکمتِ او ماست می بندد ز دوغ 

دشنہ زن در پیکرِ ایں کائنات، 

در شکم دارد گہر چوں سومنات

Ilm o daulat nazm-e-kaar-e-millat ast, 

ilm o daulat i’tibar-e-millat ast 

Ilm-e-ashya daad Maghrib ra farogh, 

hikmat-e-oo maast mi-bandad zi dogh 

Dishna zan dar paykar-e-een kainaat, 

dar shikam darad guhar chun Somnat

Knowledge and wealth are the organizers of a nation’s affairs; 

They are the source of a nation’s prestige. 

The “knowledge of things” (science) gave the West its splendor; 

its wisdom can turn buttermilk into curd. 

Plunge your dagger into the body of this universe; 

like the idol of Somnat, it hides jewels within its belly.

Urdu

اقبال واضح کرتے ہیں کہ کوئی بھی قوم علم اور معاشی خوشحالی کے بغیر عزت حاصل نہیں کر سکتی۔ مغرب نے مادی علوم (سائنس) کے ذریعے ہی ترقی حاصل کی ہے اور وہ اپنی حکمت سے معمولی چیزوں سے بڑے نتائج پیدا کر رہے ہیں۔ وہ افغانوں کو نصیحت کرتے ہیں کہ کائنات کے اسرار کو چیر کر اس کے اندر چھپے ہوئے خزانوں کو دریافت کرو۔ جیسے محمود غزنوی نے سومنات کے بت کو توڑ کر اس کے اندر سے ہیرے نکالے تھے، تم بھی تحقیق کے ذریعے قدرت کے چھپے ہوئے وسائل کو اپنی قوم کی بہتری کے لیے باہر نکالو۔

Roman Urdu

Iqbal wazeh karte hain ke koi bhi qaum ilm aur maashi khush-haali ke baghair izzat hasil nahi kar sakti. Maghrib ne madi uloom (science) ke zariye hi taraqqi hasil ki hai aur wo apni hikmat se mamooli cheezon se bare nataij paida kar rahe hain. Wo Afghanon ko nasihat karte hain ke kainaat ke asrar ko cheer kar us ke andar chupe hue khazanon ko daryaft karo. Jaise Mehmood Ghaznavi ne Somnat ke but ko tor kar us ke andar se heere nikale thay, tum bhi tahqeeq ke zariye qudrat ke chupe hue wasail ko apni qaum ki behtari ke liye bahar nikalo.

لعلِ ناب اندر بدخشاںِ تو ہست، 

برقِ سینا در قہستاںِ تو ہست 

کوکبِ تقدیرِ او ناتافتہ، 

قسمتِ خود از جہاں نایافتہ 

کوش در تہذیبِ افغانِ غیور، 

تا ز صدیقاںِ ایں امت شوی

Laal-e-naab andar Badakhshan-e-tu hast, 

barq-e-Sina dar Quhistan-e-tu hast 

Kokab-e-taqdeer-e-oo na-tafta, 

qismat-e-khud az jahan na-yafta 

Kosh dar tehzeeb-e-Afghan-e-ghayur, 

ta zi Siddiqan-e-een ummat shawi

Pure rubies are hidden within your Badakhshan. 

The lightning of Sinai is within your mountains. 

The star of this nation’s destiny has not yet shone; 

it has not yet received its share from the world. 

Strive for the refinement and education of the brave Afghans, 

so that you may be counted among the truthful ones (Siddiqs) of this Ummah.

Urdu

اقبال امیر امان اللہ کو یاد دلاتے ہیں کہ تمہاری اپنی زمین (بدخشاں) قیمتی لعل و جواہر سے بھری پڑی ہے اور تمہارے پہاڑوں میں وہ نور (بجلی/توانائی) چھپی ہے جو کسی معجزے سے کم نہیں۔ تمہاری قوم باصلاحیت ہے مگر ابھی تک اسے دنیا میں وہ مقام نہیں ملا جس کی وہ حقدار ہے۔ اگر تم ان غیرت مند افغانوں کی تعلیم و تربیت اور تہذیب پر توجہ دو گے، تو تمہارا نام تاریخ میں ان عظیم محسنوں میں شامل ہوگا جنہوں نے امتِ مسلمہ کی تقدیر بدلی۔

Roman Urdu

Iqbal Ameer Amanullah ko yaad dilate hain ke tumhari apni zameen (Badakhshan) qeemti laal-o-jawahir se bhari pari hai aur tumhare paharon mein wo noor (bijli/tawanayi) chupi hai jo kisi maujze se kam nahi. Tumhari qaum ba-salahiyat hai magar abhi tak usay duniya mein wo muqam nahi mila jis ki wo haqdar hai. Agar tum in ghairat-mand Afghanon ki taleem-o-tarbiyat aur tehzeeb par tawajjo do ge, to tumhara naam tareekh mein un azeem muhsinon mein shamil hoga jinhon ne Ummat-e-Muslima ki taqdeer badli.

کشورِ محکم اساسَت بایدت؟ 

دیدہِ مردم شناسَت بایدت 

اے بسا آدم کہ ابلیسی کند، 

اے بسا شیطاں کہ ادریسی کند 

رنگِ او نیرنگ و بودِ او نمود، 

اندرونِ او چو داغِ لالہ دُود 

پاکباز و کعبتینِ او دغل، 

ریمن و غدر و نفاق اندر بغل

Kishwar-e-muhkam asasat bayadat? 

Deeda-e-mardom shinasat bayadat 

Ay basa Adam ke Iblisi kunad, 

ay basa Shaitan ke Idrisi kunad 

Rang-e-oo nayrang o bood-e-oo namood, 

andaroon-e-oo chu dagh-e-lala dood 

Pakbaz o ka’batain-e-oo daghal, 

reeman o ghadr o nifaq andar baghal

Do you desire a state with a firm foundation? 

Then you must possess an eye that recognizes men. 

Many a human performs the deeds of Iblis (Satan), 

and many a Satan appears in the guise of Idris (the Prophet). 

His colors are a deception, and his existence is mere show; 

his interior is filled with smoke like the dark spot of a tulip. 

He appears pious, but his dice are loaded; 

he is a deceiver with treachery and hypocrisy hidden in his embrace.

Urdu

اقبال بادشاہ کو نصیحت کرتے ہیں کہ اگر تم ایک مستحکم سلطنت قائم کرنا چاہتے ہو تو تمہیں “مردم شناسی” یعنی انسانوں کو پہچاننے کا فن سیکھنا ہوگا۔ دنیا میں ایسے بہت سے لوگ ہیں جو شکل سے تو انسان لگتے ہیں مگر ان کے کرتوت شیطانوں جیسے ہیں، اور بہت سے مکار لوگ بزرگوں کا لبادہ اوڑھ کر دھوکہ دیتے ہیں۔ ایسے منافقوں کا ظاہر بہت چمکدار ہوتا ہے لیکن ان کا باطن کینے اور نفرت کے دھوئیں سے بھرا ہوتا ہے۔ وہ بظاہر پارسا بنتے ہیں مگر حقیقت میں ان کے دلوں میں دھوکہ اور منافقت چھپی ہوتی ہے۔ ایک کامیاب حکمران وہی ہے جو ان چہروں کے پیچھے چھپی حقیقت کو دیکھ سکے۔

Roman Urdu

Iqbal Badshah ko nasihat karte hain ke agar tum ek mustahkam sultanat qayam karna chahte ho to tumhein “mardom shinasi” yani insanon ko pehchanne ka fan seekhna hoga. Duniya mein aise bohat se log hain jo shakal se to insan lagte hain magar un ke kartoot shaitanon jaise hain, aur bohat se makkar log buzurgon ka labada odh kar dhoka dete hain. 

Aise munafiqon ka zahir bohat chamakdar hota hai lekin un ka batin kine aur nafrat ke dhuen se bhara hota hai. Wo bazahir parsa bante hain magar haqiqat mein un ke dilon mein dhoka aur munafaqat chupi hoti hai. Ek kamyab hukmaran wohi hai jo in chehron ke peeche chupi haqiqat ko dekh sake.

سروری در دینِ ما خدمتگری است، 

عدلِ فاروقی و فقرِ حیدری است 

با دلِ خود یک نفس خلوت گزیں، 

در ہجومِ کار ہائے ملک و دیں 

ہر کہ یک دم در کمینِ خود نشست، 

از کمندِ او شکارے بر نجست

Sarwari dar deen-e-ma khidmatgari ast, 

adl-e-Faruqi o faqr-e-Haydari ast 

Ba dil-e-khud yak nafas khalwat guzeen, 

dar hujoom-e-kar haye mulk o deen 

Har ke yak dam dar kameen-e-khud nashast, 

az kamand-e-oo shikaray bar najast

In our religion, sovereignty is service;

it is the Justice of Umar and the Spiritual Detachment of Ali. 

In the crowd of affairs of state and religion, 

spend a moment in solitude with your own heart. 

Whoever sits in ambush for his own soul, 

even for a moment, no prey can escape his lasso.

Urdu

اسلامی تصورِ حکمرانی بیان کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ ہمارے ہاں بادشاہی کا مطلب عوام پر ظلم کرنا نہیں بلکہ ان کی خدمت کرنا ہے۔ سچی سرداری فاروقِ اعظمؓ کے عدل اور مولا علیؓ کے فقر کا نام ہے۔ وہ بادشاہ کو مشورہ دیتے ہیں کہ حکومت کے بھاری معاملات کے دوران کچھ وقت تنہائی میں نکال کر اپنے دل کا جائزہ لیا کرو (یعنی احتسابِ نفس کرو)۔ جو انسان اپنی خامیوں پر نظر رکھتا ہے اور اپنے نفس کو قابو میں رکھتا ہے، وہی دنیا کو بھی فتح کر سکتا ہے اور کوئی بڑی کامیابی اس کے ہاتھ سے نہیں نکلتی۔

Roman Urdu

Islami tasawwur-e-hukmarani bayan karte hue Iqbal kehte hain ke hamare haan badshahi ka matlab awam par zulm karna nahi balkay un ki khidmat karna hai. Sachi sardari Farooq-e-Azam (RA) ke adl aur Maula Ali (RA) ke faqr ka naam hai. Wo badshah ko mashwara dete hain ke hukumat ke bhaari muamlaat ke doran kuch waqt tanhai mein nikal kar apne dil ka jaiza liya karo (yani ehtisab-e-nafs karo). Jo insan apni khamiyon par nazar rakhta hai aur apne nafs ko qaboo mein rakhta hai, wohi duniya ko bhi fatah kar sakta hai aur koi bari kamyabi us ke hath se nahi nikalti.

در قبائے خسروی درویش زی، 

دیدہ بیدار و خدا اندیش زی 

آں مسلماناں کہ میری کردہ اند،

در شہنشاہی فقیری کردہ اند 

در امارات فقر را افزودہ اند، 

مثلِ سلمانِ مدائن بودہ اند 

حکمرانی بود و سامانے نداشت، 

دستِ او جز تیغ و قرآنے نداشت

Dar qaba-e-khusravi darvesh zi, 

deeda bedar o khuda andeesh zi 

Aan Musalmanan ke meeri karda-and, 

dar shahanshahi faqeeri karda-and 

Dar amarat faqr ra afzooda-and, 

misl-e-Salman-e-Madayin booda-and 

Hukmarani bood o samanay nadasht, 

dast-e-oo juz tegh o Quranay nadasht

Live as a dervish even while wearing the royal robe; 

live with an awakened eye and fear of God. 

Those Muslims who have ruled in the past, 

practiced “Faqr” (detachment) even during their empire. 

While in power, they increased their spiritual poverty; 

they lived like Salman of Madayin. 

He was a ruler but possessed no worldly goods; 

his hands held nothing but the Sword and the Quran.

Urdu

اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ تم شاہی لباس ضرور پہنو مگر تمہارا دل ایک درویش کا ہونا چاہیے جو ہر وقت خدا سے ڈرتا ہو۔ تاریخ کے وہ عظیم مسلمان حکمران جنہوں نے آدھی دنیا پر راج کیا، وہ تخت پر بیٹھ کر بھی فقیرانہ زندگی گزارتے تھے۔ جیسے حضرت سلمان فارسیؓ مدائن کے گورنر ہو کر بھی نہایت سادہ زندگی گزارتے تھے۔ ان کی حکمرانی کا کل سرمایہ ایک ہاتھ میں تلوار (دفاع کے لیے) اور دوسرے ہاتھ میں قرآن (ہدایت کے لیے) تھا۔ ان کے پاس ذاتی مال و دولت کا کوئی انبار نہ تھا۔

Roman Urdu

Iqbal nasihat karte hain ke tum shahi libas zaroor pehno magar tumhara dil ek darvesh ka hona chahiye jo har waqt Khuda se darta ho. Tareekh ke wo azeem Musalman hukmaran jinhon ne aadhi duniya par raaj kiya, wo takht par baith kar bhi faqeerana zindagi guzarte thay. Jaise Hazrat Salman Farsi (RA) Madayin ke governor ho kar bhi nihayat sada zindagi guzarte thay. Un ki hukmarani ka kul sarmaya ek hath mein talwar (difaa ke liye) aur doosre hath mein Quran (hidayat ke liye) tha. Un ke pas zati mal-o-daulat ka koi anbar na tha.

ہر کہ عشقِ مصطفیٰ سامانِ اوست، 

بحر و بر در گوشہِ دامانِ اوست 

سوزِ صدیق و علی از حق طلب، 

ذرہِ عشقِ نبی از حق طلب 

زانکہ ملت را حیات از عشقِ اوست، 

برگ و سازِ کائنات از عشقِ اوست 

خیز و اندر گردش آور جامِ عشق، 

در قہستاں تازہ کن پیغامِ عشق

Har ke ishq-e-Mustafa saman-e-oo-st, 

bahr o bar dar gosha-e-daman-e-oo-st 

Soz-e-Siddiq o Ali az haq talab, 

zarra-e-ishq-e-Nabi az haq talab 

Zanka millat ra hayat az ishq-e-oo-st, 

barg o saaz-e-kainaat az ishq-e-oo-st 

Khez o andar gardish aawar jam-e-ishq, 

dar Quhistan taza kun paigham-e-ishq

Whoever possesses the love of Mustafa (PBUH) as his wealth, 

the oceans and lands are caught in the corner of his garment. 

Seek the passion of Siddiq and Ali from God; 

seek even a grain of the Prophet’s love from Him. 

Because the life of the nation depends on his love; 

the entire resource of the universe is due to his love. 

Rise and set the cup of Love in motion; 

revive the message of Love in the mountains of Afghanistan.

Urdu

آخر میں اقبال کامیابی کا اصل نسخہ بتاتے ہیں کہ جس کے پاس نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم کے عشق کا سرمایہ ہے، پوری کائنات اس کے قدموں میں ہے۔ وہ دعا دیتے ہیں کہ اللہ تمہیں حضرت ابوبکر صدیقؓ اور حضرت علیؓ والا سوز و عشق عطا فرمائے۔ یہ ملتِ اسلامیہ صرف اسی عشق کی بدولت زندہ ہے اور کائنات کی تمام رونقیں اسی نسبت سے ہیں۔ اقبال افغان بادشاہ کو پکارتے ہیں کہ اٹھو! اور اپنی قوم کے پہاڑوں میں عشقِ رسولؐ کا وہی پرانا پیغام پھر سے عام کر دو تاکہ یہ قوم دوبارہ عروج حاصل کر سکے۔

Roman Urdu

Aakhir mein Iqbal kamyabi ka asl nuskha batate hain ke jis ke pas Nabi Kareem (SAW) ke ishq ka sarmaya hai, poori kainaat us ke qadmon mein hai. Wo dua dete hain ke Allah tumhein Hazrat Abu Bakr Siddiq (RA) aur Hazrat Ali (RA) wala soz-o-ishq ata farmaye. Ye Millat-e-Islamia sirf isi ishq ki badulat zinda hai aur kainaat ki tamam rounaqein isi nisbat se hain. Iqbal Afghan badshah ko pukarte hain ke utho! Aur apni qaum ke paharon mein ishq-e-Rasool (SAW) ka wohi purana paigham phir se aam kar do taake ye qaum dobara urooj hasil kar sake.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *