(Payam-e-Mashriq-075) Mai-e-Baqi – Ghazal 16: Dana Sabah Ba Zanar Kasheedan Amoz

غزل نمبر ۱۶  دانہ سبحہ بہ زنار کشیدن آموز

دانہء سبحہ بہ زنار کشیدن آموز

گر نگاہِ تو دو بیں است ندیدن آموز

پا ز خلوت کدہء غنچہ بروں زن چو شمیم

با نسیمِ سحر آمیز و وزیدن آموز

Roman Urdu

Dana-e-subha ba zannar kasheedan amoz

Gar nigah-e-tu do-been ast nadeedan amoz

Pa zi khilwat-kada-e-ghuncha baroon zan chu shameem

Ba naseem-e-sehar aameez o wazeedan amoz

اردو ترجمہ و تشریح 

اقبال فرماتے ہیں کہ اگر تو سچا عاشق ہے تو تسبیح کے دانے کو زنار (وہ دھاگہ جو غیر مسلم پہنتے ہیں) میں پرونا سیکھ، یعنی دیر و حرم اور مسجد و مندر کے ظاہری فرق کو مٹا کر حقیقتِ واحدہ کو پہچان۔ اگر تیری آنکھ ایک خدا کے بجائے دو دیکھتی ہے (شرک یا تعصب میں مبتلا ہے) تو ایسی آنکھ کو بند کر لینا ہی بہتر ہے (ندیدن آموز)۔ دوسرے شعر میں وہ مسلمان کو پکارتے ہیں کہ کلی کی بند کوٹھڑی سے خوشبو کی طرح باہر نکل، یعنی اپنی ذات کے خول سے باہر آ اور صبح کی ہوا کے ساتھ مل کر پوری دنیا میں اسلام کے پیغام کی طرح پھیلنا سیکھ۔

Roman Urdu Translation

Iqbal farmate hain ke agar tu sacha aashiq hai to tasbeeh ke dane ko zannar mein pirona seekh, yani dair-o-haram ke zahiri farq ko mita kar haqiqat ko pehchan. Agar teri aankh aik Khuda ke bajaye do dekhti hai to aisi aankh ko band kar lena hi behtar hai. Dusre shair mein woh Musalman ko pukarte hain ke kali ki band kothri se khushbu ki tarah bahar nikal, yani apni zaat ke khool se bahar aa aur subah ki hawa ke sath mil kar poori duniya mein phailna seekh.

آفریدند اگر شبنمِ بے مایہ ترا

خیز و بر داغِ دلِ لالہ چکیدن آموز

اگرت خارِ گلِ تازہ رسے ساختہ اند

پاسِ ناموسِ چمن دار و خلیدن آموز

Roman Urdu

Aafreedand agar shabnam-e-be-maya tara

Khaiz o bar dagh-e-dil-e-lala chakeedan amoz

Agarat khaar-e-gul-e-taza rase sakhta and

Paas-e-namoos-e-chaman dar o khaleedan amoz

اردو ترجمہ و تشریح 

اگر قدرت نے تجھے ایک معمولی اور ناچیز شبنم کا قطرہ بنایا ہے، تو ہمت ہارنے کے بجائے اٹھ اور گلِ لالہ کے زخمی دل پر ٹپک کر اسے تازگی بخشنا سیکھ (یعنی اپنی بساط کے مطابق دوسروں کی خدمت کر)۔ اور اگر تجھے کسی تازہ کھلے ہوئے پھول کا کانٹا بنایا گیا ہے، تو پھر چمن کی عزت اور آبرو کی حفاظت کر اور دشمن کے سینے میں کھٹکنا سیکھ۔ مراد یہ ہے کہ انسان جس حال میں بھی ہو، اسے معاشرے کے لیے فائدہ مند ثابت ہونا چاہیے۔

Roman Urdu Translation

Agar qudrat ne tujhe aik mamooli shabnam ka qatra banaya hai, to himmat harne ke bajaye uth aur gul-e-lala ke zakhmi dil par tapak kar use tazgi bakhshna seekh (yani khidmat-e-khalq kar). Aur agar tujhe kanta banaya gaya hai, to chaman ki izzat ki hifazat kar aur dushman ke seene mein khatakna seekh.

باغباں گر ز خیاباں تو برکند ترا

صفتِ سبزہ دگر بارہ دمیدن آموز

تا تو سوزندہ تر و تلخ تر آئی بیروں

عزلتِ خم کدہ گیر و رسیدن آموز

Roman Urdu

Baghba’n gar zi khayaban tu barkand tara

Sifat-e-sabza digar bara dameedan amoz

Ta tu sozanda-tar o talkh-tar aayi beroon

Uzlat-e-khum kada geer o raseedan amoz

اردو ترجمہ و تشریح 

اگر وقت کے باغبان نے تجھے تیری کیاری سے اکھاڑ دیا ہے (یعنی تو مصیبت میں ہے)، تو گھبرانے کے بجائے گھاس کی طرح دوبارہ زمین سے اگنا سیکھ۔ اپنے اندر پختگی اور اثر پیدا کرنے کے لیے کچھ وقت تنہائی (عزلت) میں گزار اور مرشدِ کامل کی صحبت اختیار کر، بالکل اسی طرح جیسے شراب مٹکے (خم) میں بند رہ کر ہی پختہ اور تیز ہوتی ہے۔ جب تو اس ‘خلوت’ سے باہر آئے گا تو تیرے کلام اور شخصیت میں پہلے سے زیادہ تڑپ اور تاثیر ہوگی۔

Roman Urdu Translation

Agar waqt ke baghba’n ne tujhe teri kiyari se ukhard diya hai, to ghabrane ke bajaye ghaas ki tarah dubara ugna seekh. Apne andar pukhtagi paida karne ke liye kuch waqt tanhayi (uzlat) mein guzar aur murshid-e-kamil ki suhbat ikhtiyar kar, bilkul waise hi jaise sharab matkay mein band reh kar pukhta hoti hai.

تا کجا در تہِ بالِ دگراں می باشی

در ہوائے چمن آزادہ پریدن آموز

در بتخانہ زدم من بچگاں ام گفتند

آتش در حرم افروز و تپیدن آموز

Roman Urdu

Ta kuja dar tah-e-baal-e-digara’n mee bashi

Dar hawaye chaman azada pareedan amoz

Dar butkhana zadam mag-bacchan-am guftand

Aatish dar haram afroz o tapeedan amoz

اردو ترجمہ و تشریح 

تو کب تک دوسروں کے رحم و کرم پر جیئے گا اور دوسروں کے پروں کے سائے میں پناہ لے گا؟ اپنی ہمت پیدا کر اور چمن کی فضاؤں میں آزادی سے اڑنا سیکھ۔ اقبال کہتے ہیں کہ جب میں نے (حقیقت کی تلاش میں) بت خانے کا دروازہ کھٹکھٹایا تو وہاں کے پجاریوں نے بھی مجھے یہی مشورہ دیا کہ اپنے حرم (دل یا دین) میں عشق کی آگ جلا اور سچی تڑپ پیدا کر، کیونکہ بغیر تڑپ اور عمل کے زندگی فضول ہے۔

Roman Urdu Translation

Tu kab tak dusron ke raham-o-karam par jiyega? Apni himmat paida kar aur azadi se udna seekh. Iqbal kehte hain ke jab mein ne butkhana ka darwaza khatkhataya to wahan ke pujariyon ne bhi mujhe yehi mashwara diya ke apne haram (dil) mein ishq ki aag jala aur sachi tadap paida kar.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *