(Payam-e-Mashriq-078) Mai-e-Baqi – Ghazal 19: Sad Nala Shabgeere, Sad Subha Bala Khaize غزل نمبر ۱۹

صد نالۂ شبگیرے، صد صبحِ بلا خیزے 

صد آہِ شرر ریزے، یک شعرِ دل آویزے 

در عشق و ہوسناکی دانی کہ تفاوت چیست؟ 

آں تیشۂ فرہادے، ایں حیلۂ پرویزے

Roman Urdu Translation

Sad nala-e-shabgeere, sad subh-e-bala kheze, 

Sad aah-e-sharar reeze, yak shair-e-dil aweze. 

Dar ishq-o-havasnaki daani ki tafawut chist? 

Aan tesha-e-Farhade, een heela-e-Parveze.

English Translation

A hundred midnight laments, a hundred tumultuous mornings, and a hundred sparks-scattering sighs go into the making of a single enchanting verse. Do you know the difference between true love and mere lust? The former is the sacrificial axe of Farhad, while the latter is the deceptive trickery of Parvez.

Urdu 

پہلے شعر میں اقبال شاعری کی تخلیق کے کرب کو بیان کرتے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ ایک دلکش اور پرتاثیر شعر یونہی نہیں بن جاتا، بلکہ اس کے پیچھے شاعر کی سینکڑوں راتوں کی آہ و زاری، صبح کے ہنگامے اور جگر سوز آہیں چھپی ہوتی ہیں۔ جب جذبات آگ بن کر تپتے ہیں، تب کہیں جا کر ایک مصرع تخلیق ہوتا ہے۔ دوسرے شعر میں وہ ‘عشق’ اور ‘ہوس’ کا فرق واضح کرتے ہیں۔ فرہاد نے اپنی محبت (شیریں) کے لیے پہاڑ کاٹ کر اپنی جان دے دی، جبکہ بادشاہ پرویز نے اسے حاصل کرنے کے لیے مکر و فریب کا سہارا لیا۔ پس، عشق قربانی کا نام ہے اور ہوس خود غرضی کا۔

Roman Urdu 

Pehle shair mein Iqbal shayari ki takhleeq ke karb ko bayan karte hain. Wo farmate hain ke ek dilkash aur pur-taseer shair yunhi nahi ban jata, balkey us ke peechay shair ki sainkron raaton ki aah-o-zari, subh ke hangamay aur jigar soz aahain chhupi hoti hain. Jab jazbat aag ban kar tapte hain, tab kahin ja kar ek misra takhleeq hota hai. Dusre shair mein wo ‘ishq’ aur ‘havas’ ka farq wazeh karte hain. Farhad ne apni muhabbat (Shereen) ke liye pahaar kaat kar apni jaan de di, jabke badshah Parvez ne usey hasil karne ke liye makr-o-fareb ka sahara liya. Pas, ishq qurbani ka naam hai aur havas khud-gharzi ka.

با پردہ نشیناں گو کائیں مشتِ غبارِ من 

گردیست نظربازے، خاکست بلاخیزے 

ہوشم برد اے مطرب، مستم کند اے ساقی 

گلبانگِ دل آویزے از مرغِ سحر خیزے

Roman Urdu Translation

Ba parda-nasheenan go ka-een musht-e-ghubar-e-man, 

Garde-ast nazar-baaze, khake-ast bala-kheze. 

Hosham barad ay mutrib, mastam kunad ay saqi, 

Gulbang-e-dil aweze az murgh-e-sehar kheze.

English Translation

Tell the dwellers of the unseen (angels) that this handful of dust of mine is a gazer’s dust and a storm-raising clay. O singer, my senses are stolen; O cup-bearer, I am intoxicated by the soul-stirring melody of the bird that wakes at dawn.

Urdu 

اقبال فرشتوں اور عالمِ بالا کی مخلوق کو چیلنج کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ انسان کو محض مٹی کا ڈھیر نہ سمجھو۔ یہ مٹھی بھر خاک تو وہ ہے جو کائنات کے اسرار پر نظر رکھتی ہے اور اس کے اندر وہ تڑپ ہے جو پوری دنیا میں انقلاب کا طوفان برپا کر سکتی ہے۔ اگلے شعر میں وہ اپنی وجدانی کیفیت کا ذکر کرتے ہیں کہ سحر کے وقت پرندوں کی تسبیح اور ان کا نغمہ میرے ہوش و حواس اڑا دیتا ہے۔ یہ نغمہ حق مجھے اس قدر سرشار کر دیتا ہے کہ مجھے کسی ظاہری شراب کی ضرورت نہیں رہتی۔

Roman Urdu 

Iqbal farishton aur aalam-e-baala ki makhlooq ko challenge karte hue kehte hain ke insan ko mahz mitti ka dher na samjho. Ye mutthi bhar khaak to wo hai jo kainat ke asrar par nazar rakhti hai aur is ke andar wo tadap hai jo poori duniya mein inqalab ka tufan barpa kar sakti hai. Agle shair mein wo apni wajdani kaifiyat ka zikr karte hain ke sehar ke waqt parindon ki tasbeeh aur un ka naghma mere hosh-o-hawas urra deta hai. Ye naghma-e-haq mujhe is qadar sarshaar kar deta hai ke mujhe kisi zahiri sharab ki zaroorat nahi rehti.

از خاکِ سمرقندے ترسم کہ دگر خیزد 

آشوبِ ہلاکوئے، ہنگامۂ چنگیزے 

مطرب غزلِے بیتِے از مرشدِ روم آور 

تا غوطہ زند جانم در آتشِ تبریزے

Roman Urdu Translation

Az khak-e-Samarqande tarsam ki digar kheezad, 

Aashoob-e-Halakuye, hangama-e-Changeeze. 

Mutrib ghazle baite az Murshid-e-Room awar, 

Ta ghota zanad janam dar atash-e-Tabreeze.

English Translation

I fear that from the dust of Samarqand, another turmoil of Halaku or the upheaval of Genghis may rise again. O singer! recite a verse or a ghazal from the Master of Rum (Rumi), so that my soul may plunge into the fire of Tabriz (the spiritual fire of Shams Tabrizi).

Urdu 

اقبال مشرقِ وسطیٰ اور وسطی ایشیا کے حالات کو دیکھتے ہوئے خدشہ ظاہر کرتے ہیں کہ جس طرح سمرقند اور بخارا کی مٹی سے ماضی میں چنگیز خان اور ہلاکو خان جیسے فاتح اٹھے تھے جنہوں نے دنیا کو تہ و بالا کر دیا تھا، ویسے ہی کسی نئے انقلاب کی چاپ سنائی دے رہی ہے۔ اس انقلابی دور میں وہ روحانی طاقت کی ضرورت محسوس کرتے ہیں۔ وہ مطرب سے کہتے ہیں کہ مجھے میرے روحانی استاد مولانا رومی کا کلام سناؤ، تاکہ میری روح اس تڑپ اور عشق کی آگ (آتشِ تبریز) میں غوطہ لگا سکے جو شمس تبریزی نے رومی کے دل میں روشن کی تھی۔ یہ وہ آگ ہے جو انسان کو مادی غلامی سے آزاد کر کے خدا کے قریب کر دیتی ہے۔

Roman Urdu 

Iqbal Mashriq-e-Wusta aur Wusta Asia ke halat ko dekhte hue khadsha zahir karte hain ke jis tarah Samarqand aur Bukhara ki mitti se maazi mein Changez Khan aur Halaku Khan jaise fateh utthe thay jinhon ne duniya ko teh-o-baala kar diya tha, waise hi kisi naye inqalab ki chaap sunayi de rahi hai. Is inqalabi dour mein wo ruhani taqat ki zaroorat mehsoos karte hain. Wo mutrib se kehte hain ke mujhe mere ruhani ustad Maulana Rumi ka kalam sunao, taake meri rooh us tadap aur ishq ki aag (Atash-e-Tabreez) mein ghota laga sake jo Shams Tabreezi ne Rumi ke dil mein roshan ki thi. Ye wo aag hai jo insan ko maadi ghulami se aazad kar ke Khuda ke qareeb kar deti hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *