
(Payam-e-Mashriq-086) Mai-e-Baqi – Ghazal 27: Ba Yake Az Sufia Naweshta Shad به یکی از صوفیه نوشته شد


ہوسِ منزلِ لیلیٰ نہ تو داری و نہ من
جگرِ گرمیِ صحرا نہ تو داری و نہ من
من جواں ساقی و تو پیرِ کہن میکدہ ای
بزمِ ما تشنہ و صہبا نہ تو داری و نہ من
Roman Urdu Translation
Havas-e-manzil-e-Laila na tu dari o na man,
Jigar-e-garmi-e-sehra na tu dari o na man.
Man jawan saqi o tu peer-e-kuhan maikada-ai,
Bazm-e-ma tishna o sahba na tu dari o na man.
English Translation
Neither you nor I possesses the true longing for Laila’s destination; neither you nor I has the heart to endure the scorching heat of the desert. I am a young cup-bearer and you are the old master of the tavern; yet our assembly remains thirsty, for neither you nor I possess the wine (of true guidance).
Urdu
اس شعر میں علامہ اقبال ایک صوفی سے مخاطب ہو کر کہتے ہیں کہ ہم دونوں کا دعویٰ تو بہت بڑا ہے، لیکن حقیقت میں ہم دونوں ہی خالی ہاتھ ہیں۔ نہ تیرے دل میں وہ سچی تڑپ ہے کہ محبوبِ حقیقی (لیلیٰ) کو پا سکے اور نہ میرے اندر وہ ہمت ہے کہ عشق کی راہ میں آنے والی مشکلات (صحرا کی گرمی) کو برداشت کر سکوں۔ میں ایک نیا شاعر اور ساقی ہوں اور تو پرانی خانقاہ کا گدی نشین، مگر افسوس کہ ہماری محفل پیاسی ہے کیونکہ جس روحانی شراب اور سچی ہدایت کی ضرورت ہے، وہ نہ تیرے پاس ہے اور نہ میرے پاس۔ ہم دونوں ہی اصل جوہر سے محروم ہو چکے ہیں۔
Roman Urdu
Is shair mein Allama Iqbal ek sufi se mukhatib ho kar kehte hain ke hum donon ka dawa to bohat bada hai, lekin haqeeqat mein hum donon hi khali hath hain. Na tere dil mein wo sachi tadap hai ke Mahboob-e-Haqeeqi (Laila) ko pa sake aur na mere andar wo himmat hai ke ishq ki rah mein aane wali mushkilat (sehra ki garmi) ko bardasht kar sakoon. Mein ek naya shair aur saqi hoon aur tu purani khanqah ka gadi-nasheen, magar afsos ke hamari mehfil pyasi hai kyunke jis ruhani sharab aur sachi hidayat ki zaroorat hai, wo na tere paas hai aur na mere paas. Hum donon hi asal johar se mahroom ho chuke hain.

دل و دیں در گروِ زہرہ و شاں عجمی!
آتشِ شوقِ سلیمی نہ تو داری و نہ من
خزفے بود کہ از ساحلِ دریا چیدیم
دانۂ گوہرِ یکتا نہ تو داری و نہ من
Roman Urdu Translation
Dil o deen dar girav-e-Zohra o shaan-e-Ajami!
Atash-e-shauq-e-Sulemi na tu dari o na man.
Khazafe bood ki az sahil-e-darya cheedem,
Dana-e-gauhar-e-yakta na tu dari o na man.
English Translation
Our hearts and faith are pledged to the worldly beauties and Persian airs; neither you nor I possess the fire of Sulemi’s (Arabian) passion. What we gathered from the seashore were merely pebbles; neither you nor possessesss the unique pearl of true wisdom.
Urdu
اقبال گلہ کرتے ہیں کہ ہم نے اپنے دل اور اپنے دین کو عجمی (غیر اسلامی یا ظاہری) فلسفوں اور دنیاوی رغبتوں کے پاس گروی رکھ دیا ہے۔ سلیمی (جو کہ عربی محبوبہ ہے اور سچے اسلامی عشق کی علامت ہے) کی وہ تڑپ جو صحابہ کرام اور اسلاف کے دلوں میں تھی، وہ ہم دونوں میں مفقود ہے۔ ہم نے سمندر کے کنارے سے صرف رنگ برنگی کنکریاں اور سیپیاں (ظاہری رسومات اور سطحی علم) اکٹھی کر لی ہیں اور انہیں ہی سب کچھ سمجھ لیا ہے، جبکہ حقیقت کا وہ نایاب موتی جو انسان کی کایا پلٹ دیتا ہے، وہ نہ تیرے پاس ہے اور نہ میرے پاس۔
Roman Urdu
Iqbal gila karte hain ke hum ne apne dil aur apne deen ko Ajami (ghair-Islami ya zahiri) falsafon aur duniya-vi raghbaton ke paas girwi rakh diya hai. Sulemi (jo ke Arabi mahbooba hai aur sache Islami ishq ki alamat hai) ki wo tadap jo Sahaba-e-Karam aur aslaaf ke dilon mein thi, wo hum donon mein mafqood hai. Hum ne samandar ke kinare se sirf rang-birangi kankariyan aur seepiyan (zahiri rusoomat aur sathi ilm) ikathi kar li hain aur unhein hi sab kuch samajh liya hai, jabke haqeeqat ka wo nayab moti jo insan ki kaya palat deta hai, wo na tere paas hai aur na mere paas.

دگر از یوسفِ گم گشتہ سخن نتواں گفت
تپشِ خونِ زلیخا نہ تو داری و نہ من
بہ کہ با نورِ چراغِ تہِ داماں سازیم
طاقتِ جلوۂ سینا نہ تو داری و نہ من
Roman Urdu Translation
Digar az Yusuf-e-gum-gashta sukhan natwan guft,
Tapish-e-khoon-e-Zulaikha na tu dari o na man.
Beh ki ba noor-e-charagh-e-teh-e-daman sazem,
Taqat-e-jalwa-e-Seena na tu dari o na man.
English Translation
We can no longer speak of the lost Joseph, for neither you nor I possesses the burning fever of Zulaikha’s blood. We should satisfy ourselves with the dim light of a lamp hidden beneath our cloak; for neither you nor I has the strength to behold the splendor of Mount Sinai.
Urdu
اقبال طنزیہ انداز میں کہتے ہیں کہ ہمیں حضرت یوسفؑ (اعلیٰ انسانی کمالات) کی باتیں کرنے کا کوئی حق نہیں، کیونکہ ہمارے پاس وہ تڑپ اور وہ بے قرار عشق ہی نہیں ہے جو زلیخا کے خون میں تھا۔ جب عشق ہی نہیں تو منزل کی بات کرنا فضول ہے۔ وہ کہتے ہیں کہ ہمارے لیے یہی بہتر ہے کہ ہم اپنے دامن میں چھپے ہوئے چھوٹے سے مٹی کے دیے (ادنیٰ خیالات اور معمولی عبادات) پر ہی خوش رہیں، کیونکہ تجلیِ الہیٰ اور طورِ سینا کے مشاہدے کی تاب نہ تو تجھ میں ہے اور نہ مجھ میں۔ ہم دونوں ہی اپنی کم ہمتی کی وجہ سے بڑے روحانی تجربات سے محروم ہو چکے ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal tanziya andaz mein kehte hain ke humein Hazrat Yusuf (A.S) (aala insani kamalat) ki baatein karne ka koi haq nahi, kyunke hamare paas wo tadap aur wo be-qarar ishq hi nahi hai jo Zulaikha ke khoon mein tha. Jab ishq hi nahi to manzil ki baat karna fuzool hai. Wo kehte hain ke hamare liye yahi behtar hai ke hum apne daman mein chhupe hue chhotay se mitti ke diye (adna khayalat aur mamooli ibadat) par hi khush rahein, kyunke tajalli-e-Ilahi aur Toor-e-Seena ke mushahide ki taab na tu tujh mein hai aur na mujh mein. Hum donon hi apni kam-himmati ki wajah se bade ruhani tajarbat se mahroom ho chuke hain.




