(Payam-e-Mashriq-090) Mai-e-Baqi – Ghazal 31: Souz Sukhan Za Nala Mastana Dil Ast غزل نمبر ۳۱

سوزِ سخن ز نالۂ مستانۂ دل است 

ایں شمع را فروغ ز پروانۂ دل است 

مشتِ گلیم و ذوقِ فغانے نداشتیم 

غوغائے ما ز گردشِ پیمانۂ دل است

Roman Urdu Translation

Soz-e-sukhan zi nala-e-mastana-e-dil ast, 

Een shama ra furogh zi parwana-e-dil ast. 

Musht-e-gileem o zauq-e-faghane na-dashtem, 

Ghogha-e-ma zi gardish-e-paimana-e-dil ast.

English Translation

The warmth of speech comes from the ecstatic lamentation of the heart; this candle’s light is owed to the moth-like devotion of the heart. We were but a handful of clay and had no taste for crying out; all our clamour is due to the revolving cup of the heart.

Urdu

اقبال فرماتے ہیں کہ میری شاعری اور کلام میں جو اثر اور تڑپ ہے، وہ میرے دل کی اس پکار کا نتیجہ ہے جو عشق میں ڈوبی ہوئی ہے۔ جس طرح شمع پروانے کے بغیر ادھوری ہے، اسی طرح کلام کی روشنی دل کے جذبے سے وابستہ ہے۔ ہم انسان تو محض مٹی کا ایک ڈھیر تھے، ہمارے اندر نہ کوئی تڑپ تھی اور نہ فریاد کا شعور۔ یہ تو دل کا پیمانہ ہے جس نے ہمیں مست کر دیا اور ہمارے اندر وہ سوز و ساز پیدا کیا جس سے ہماری زندگی میں ہنگامہ اور حرکت پیدا ہوئی۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke meri shayari aur kalam mein jo asar aur tadap hai, wo mere dil ki is pukar ka natija hai jo ishq mein doobi hui hai. Jis tarah shama parwane ke baghair adhoori hai, isi tarah kalam ki roshni dil ke jazbe se wabasta hai. Hum insan to mahz mitti ka ek dher thay, hamare andar na koi tadap thi aur na faryad ka shaoor. Ye to dil ka paimana hai jis ne humein mast kar diya aur hamare andar wo soz-o-saz paida kiya jis se hamari zindagi mein hungama aur harkat paida hui.

ایں تیرہ خاکداں کہ جہاں نام کردہ ای 

فرسودہ پیکرے ز صنم خانۂ دل است 

اندر رصد نشستہ حکیمِ ستارہ بیں 

در جستجوئے سرحدِ ویرانۂ دل است

Roman Urdu Translation

Een teera khakdan ki jahan naam karda-ee, 

Farsooda paikare zi sanam khana-e-dil ast. 

Andar rasad nishasta hakeem-e-sitara-been, 

Dar justuju-e-sarhad-e-veerana-e-dil ast.

English Translation

This dark world, which you have named “the universe” is but a worn-out idol from the temple of the heart. The astronomer sitting in his observatory is still searching for the boundaries of the heart’s wilderness.

Urdu

اس مادی دنیا کو، جسے انسان بہت بڑی کائنات سمجھتا ہے، اقبال اسے دل کی وسعتوں کے سامنے ایک معمولی اور پرانی مورت قرار دیتے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اصل کائنات تو انسان کا باطن ہے۔ ایک سائنسدان یا ماہرِ فلکیات جو دوربین لگا کر ستاروں کی وسعتیں ناپ رہا ہے، وہ ابھی تک انسان کے دل کے پھیلاؤ اور اس کی گہرائی کی سرحدوں کو نہیں پا سکا۔ یعنی کائناتِ اصغر (دل) کائناتِ اکبر (آسمان) سے کہیں زیادہ وسیع اور پر اسرار ہے۔

Roman Urdu

Is maadi duniya ko, jise insan bohat badi kainat samajhta hai, Iqbal usey dil ki wus’aton ke samne ek mamooli aur purani moorat qarar dete hain. Wo farmate hain ke asal kainat to insan ka batin hai. Ek scientist ya mahir-e-falakiyat jo doorbeen laga kar sitaron ki wus’atain naap raha hai, wo abhi tak insan ke dil ke phailao aur us ki gehrai ki sarhadon ko nahi pa saka. Yani kainat-e-asghar (dil) kainat-e-akbar (asman) se kahin zyada wasee aur pur-asrar hai.

لاہوتیاں اسیرِ کمندِ نگاہِ او 

صوفی ہلاکِ شیوۂ ترکانۂ دل است 

محمودِ غزنوی کہ صنم خانہ ہا شکست 

زناریِ بتاںِ صنم خانۂ دل است

Roman Urdu Translation

Lahotiyan aseer-e-kamand-e-nigah-e-oo, 

Sufi halak-e-shewa-e-turkana-e-dil ast. 

Mahmood-e-Ghaznavi ki sanam khana-ha shikast, 

Zunnari-e-butan-e-sanam khana-e-dil ast.

English Translation

Even the celestial beings are captives of the heart’s gaze; the Sufi is slain by the bold, warrior-like graces of the heart. Mahmoud of Ghazni, who shattered physical temples, remains a devotee of the idols within the temple of the heart.

Urdu

دل کی طاقت ایسی ہے کہ فرشتے اور عالمِ لاہوت کی مخلوق بھی اس کی گرفت میں آ سکتی ہے۔ صوفی بھی دل کی ان اداؤں کا اسیر ہے جو اسے عشقِ الٰہی میں فنا کر دیتی ہیں۔ یہاں تک کہ محمود غزنوی جیسا عظیم فاتح، جس نے مادی بت خانوں (سومنات وغیرہ) کو پاش پاش کر دیا، وہ بھی اپنے دل کے اندر موجود محبوب (ایاز یا محبوبِ حقیقی) کی محبت کا قیدی اور اس کے سامنے سرنگوں تھا۔ مطلب یہ کہ دنیا کو فتح کرنے والے بھی اپنے دل کے جذبات کے سامنے بے بس ہوتے ہیں۔

Roman Urdu

Dil ki taqat aysi hai ke farishte aur aalam-e-lahoot ki makhlooq bhi is ki giraft mein aa sakti hai. Sufi bhi dil ki un adaon ka aseer hai jo usey ishq-e-Ilahi mein fana kar deti hain. Yahan tak ke Mahmood Ghaznavi jaisa azeem fateh, jis ne maadi but-khanon (Somnath waghaira) ko paash paash kar diya, wo bhi apne dil ke andar maujood mahboob (Ayaz ya mahboob-e-haqeeqi) ki muhabbat ka qaidi aur us ke samne sar-nigoon tha. Matlab ye ke duniya ko fatah karne wale bhi apne dil ke jazbat ke samne be-bas hote hain.

غافل ترے ز مردِ مسلماں نہ دیدہ ام 

دل در میانِ سینہ و بیگانۂ دل است

Roman Urdu Translation

Ghafil tare zi mard-e-Musulman na deeda-am, 

Dil dar miyan-e-seena o beygana-e-dil ast.

English Translation

I have seen no one more heedless than the Muslim; he carries a heart within his chest, yet remains a stranger to it.

Urdu

آخری شعر میں اقبال ایک کڑوی حقیقت بیان کرتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ میں نے مسلمان سے زیادہ غافل انسان نہیں دیکھا۔ اس کے سینے میں وہ عظیم دل موجود ہے جو پوری کائنات کو مسخر کر سکتا ہے اور جو اللہ کا گھر ہے، لیکن افسوس کہ مسلمان کو اپنے اس عظیم روحانی مرکز کی خبر ہی نہیں۔ وہ مادی دنیا میں کھو گیا ہے اور اپنی خودی اور باطنی طاقت سے بالکل انجان ہو چکا ہے۔

Roman Urdu

Aakhri shair mein Iqbal ek karwi haqeeqat bayan karte hain. Wo kehte hain ke mein ne Musulman se zyada ghafil insan nahi dekha. Us ke seene mein wo azeem dil maujood hai jo poori kainat ko musakh-khar kar sakta hai aur jo Allah ka ghar hai, lekin afsos ke Musulman ko apne is azeem ruhani markaz ki khabar hi nahi. Wo maadi duniya mein kho gaya hai aur apni khudi aur batini taqat se bilkul anjan ho chuka hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *