
(Rumuz-e-Bekhudi-02) Tamheed (Aghaz) Fard-o-Millat Ka Rabt فرد وملت کا ربط


فرد را ربطِ جماعت رحمت است،
جوہرِ او را کمال از ملت است
تا توانی با جماعت یار باش،
رونقِ ہنگامہِ احرار باش
حرزِ جاں کن گفتہِ خیرالبشر،
ہست شیطان از جماعت دور تر
Fard ra rabt-e-jama’at rahmat ast,
johar-e-oo ra kamal az millat ast.
Ta tawani ba jama’at yaar baash,
raunaq-e-hangama-e-ahrar baash.
Hirz-e-jan kun gufta-e-Khair-ul-Bashar,
hast Shaitan az jama’at door tar
For the individual, attachment to the community is a mercy;
His inner potential reaches perfection through the nation.
As much as you can, remain a friend to the community,
and be the glory of the assembly of the free.
Make the saying of the ‘Best of Mankind’ (Prophet Muhammad ﷺ) a charm for your soul:
“Satan stays further away from the community.”
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ ایک اکیلا انسان کچھ بھی نہیں، اس کی اصل طاقت قوم کے ساتھ جڑنے میں ہے۔ جماعت سے وابستگی انسان کی چھپی ہوئی صلاحیتوں کو نکھارتی اور اسے کمال تک پہنچاتی ہے۔ وہ نصیحت کرتے ہیں کہ جہاں تک ہو سکے اپنی قوم کے ساتھ مل کر رہو اور آزاد لوگوں کی محفل کی رونق بنو۔ حضور اکرم ﷺ کی اس حدیث کو ہمیشہ یاد رکھو کہ اتحاد میں برکت ہے اور جو گروہ سے الگ ہوتا ہے، شیطان اسے آسانی سے بہکا دیتا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke ek akela insan kuch bhi nahi, us ki asl taqat qaum ke sath jurne mein hai. Jama’at se wabastagi insan ki chupi hui salahiyaton ko nikharti aur usay kamal tak pohanchati hai. Wo nasihat karte hain ke jahan tak ho sakay apni qaum ke sath mil kar raho aur azad logon ki mehfil ki raunaq bano. Huzoor Akram ﷺ ki is hadees ko hamesha yaad rakho ke ittihad mein barkat hai aur jo giroh se alag hota hai, Shaitan usay aasani se behka deta hai.

فرد و قوم آئینہِ یک دیگر اند،
سلک و گوہر کہکشاں و اختر اند
فرد می گیرد ز ملت احترام،
ملت از افراد می یابد نظام
قطرہِ وسعت طلب قلزم شود،
تا اندر جماعت گم شود
Fard o qaum aina-e-yak digar and,
silk o gohar kahkashan o akhtar and
Fard mi-geerad zi millat ihtiram,
Millat az afraad mi-yabad nizam
Qatra-e-vus’at talab qulzum shawad,
ta andar jama’at gum shawad
The individual and the nation are mirrors to each other;
they are like the thread and the pearl,
or the galaxy and the star.
The individual gains respect throughout the nation,
while the nation gains its organization from its individuals.
A drop that seeks vastness becomes an ocean only when it loses itself in the community.
Urdu
فرد اور قوم کا رشتہ بہت گہرا ہے، بالکل ویسے ہی جیسے موتی اور دھاگہ یا ستارہ اور کہکشاں۔ فرد کی اپنی کوئی پہچان نہیں ہوتی جب تک وہ قوم کا حصہ نہ بنے؛ اسے عزت اور رتبہ قوم ہی دیتی ہے۔ دوسری طرف، قوم بھی اپنے افراد کی محنت اور نظم و ضبط سے بنتی ہے۔ اقبال ایک خوبصورت مثال دیتے ہیں کہ اگر ایک قطرہ سمندر بننے کی خواہش رکھتا ہے، تو اسے اپنی انفرادی حیثیت چھوڑ کر جماعت (سمندر) میں فنا ہونا پڑے گا۔
Roman Urdu
Fard aur qaum ka rishta bohat gehra hai, bilkul waise hi jaise moti aur dhaga ya sitara aur kahkashan. Fard ki apni koi pehchan nahi hoti jab tak wo qaum ka hissa na banay; usay izzat aur rutba qaum hi deti hai. Doosri taraf, qaum bhi apne afraad ki mehnat aur nazm-o-zabt se banti hai. Iqbal ek khoobsurat misal dete hain ke agar ek qatra samundar banne ki khwahish rakhta hai, to usay apni infiradi haisiyat chor kar jama’at (samundar) mein fana hona pare ga.

وحدتِ او مستقیم از کثرت است،
کثرت اندر وحدتِ او وحدت است
برگِ سبزے کہ از نہالِ خویش ریخت،
از بہاراں تارِ امیدش گسیخت
ہر کہ آب از زمزمِ ملت نخورد،
شعلہ ہائے نغمہِ عودش فسرد
Wahdat-e-oo mustaqeem az kasrat ast,
kasrat andar wahdat-e-oo wahdat ast
Barg-e-sabze ke az nihal-e-khoish rekht,
az baharan tar-e-umeedash gaseekht
Har ke aab az Zamzam-e-millat nakhord,
sho’la haye naghma-e-oodash fusard
His unity is strengthened by multiplicity;
and multiplicity becomes unity within his oneness.
The green leaf that falls from
its branch loses all hope of the spring.
He who does not drink from the ‘Zamzam’ of the nation
will find the flames of his life’s melody extinguished.
Urdu
انسان کی انفرادی طاقت تب ہی مستحکم ہوتی ہے جب وہ کثرت (یعنی بہت سے لوگوں) کے ساتھ جڑتا ہے۔ یہاں اقبال اپنا مشہور فلسفہ دہراتے ہیں کہ جو پتہ درخت سے ٹوٹ جائے، بہار کا موسم بھی اسے دوبارہ ہرا نہیں کر سکتا۔ اسی طرح جو شخص اپنی قوم کے نظریات اور مقصد (زمزمِ ملت) سے منہ موڑ لیتا ہے، اس کی زندگی کا ساز بے اثر ہو جاتا ہے اور اس کی تخلیقی صلاحیتیں سرد پڑ جاتی ہیں۔
Roman Urdu
Insan ki infiradi taqat tab hi mustaqeem hoti hai jab wo kasrat (yani bohat se logon) ke sath jurta hai. Yahan Iqbal apna mashhoor falsafa dohrate hain ke jo patta darakht se toot jaye, bahar ka mausam bhi usay dubara hara nahi kar sakta. Isi tarah jo shakhs apni qaum ke nazriyat aur maqsad (Zamzam-e-Millat) se mun mor leta hai, us ki zindagi ka saaz be-asar ho jata hai aur us ki takhleeqi salahiyatein sard par jati hain.

فردِ تنہا از مقاصد غافل است،
قوتش آشفتگی را مائل است
قوم با ضبط آشنا گرداندش،
نرم رو مثلِ صبا گرداندش
آہوئے رم خوئے او مشکیں شود،
چوں اسیرِ حلقہِ آئیں شود
Fard-e-tanha az maqasid ghafil ast,
quwwat-ash ashuftagi ra mayel ast
Qaum ba zabt aashna gardanad-ash,
narm rau misl-e-saba gardanad-ash
Aahoo-e-ram khuye oo muskeen shawad,
chun aseer-e-halqa-e-aeen shawad
The solitary individual is heedless of high goals;
His strength tends towards chaos and distraction.
The nation acquaints him with discipline
and makes him move gracefully like the morning breeze.
His wild, fleeing deer becomes a source of musk only
when it is captured within the circle of the Law.
Urdu
تنہا انسان اکثر بڑے مقاصد کو بھول جاتا ہے اور اس کی طاقت منتشر ہو کر ضائع ہو جاتی ہے۔ قوم اسے نظم و ضبط (ڈسپلن) سکھاتی ہے اور اس کی بے لگام قوتوں کو ایک تعمیری رخ دیتی ہے۔ جیسے ایک جنگلی ہرن جب تک کسی قاعدے کا پابند نہ ہو، وہ صرف بھاگتا رہتا ہے، لیکن جب وہ ایک نظام کا حصہ بنتا ہے تو اس کے اندر قیمتی ‘مشک’ پیدا ہوتی ہے۔ اسی طرح قانون کی پاسداری ہی فرد کو قیمتی اور مفید بناتی ہے۔
Roman Urdu
Tanha insan aksar bare maqasid ko bhool jata hai aur us ki taqat muntashir ho kar zaya ho jati hai. Qaum usay nazm-o-zabt (discipline) sikhati hai aur us ki be-lagam quwwaton ko ek tameeri rukh deti hai. Jaise ek jungli hiran jab tak kisi qaiday ka paband na ho, wo sirf bhagta rehta hai, lekin jab wo ek nizam ka hissa banta hai to us ke andar qeemti ‘Mushk’ paida hoti hai. Isi tarah qanoon ki pasdari hi fard ko qeemti aur mufeed banati hai.




