
(Rumuz-e-Bekhudi-15) Dar Ma’ani Aynke Millat-e-Muhammadia Nihayat-e-Zamani Hum Nadarad…
در معنیٰ ایں کہ ملتِ محمدیہ نہایتِ زمانی ہم ندارد کہ دوامِ ایں ملتِ شریفہ موعود است

در بہاراں جوش بلبل دیدہ ای
رستخیز غنچہ و گل دیدہ ای
از زمیں یک شہر انجم خاستہ
چوں عروساں غنچہ ہا آراستہ
سبزہ از اشک سحر شوئیدہ ای
از سرود آب جو خوابیدہ ای
غنچہ برمی دیدہ از شاخسار
گیردش باد نسیم اندر کنار
غنچہ از دست گلچیں خوں شود
از چمن مانند بو ببروں رود
Roman Urdu
Dar baharan josh-e-bulbul deeda-ee
Rastakhiz-e-ghuncha o gul deeda-ee
Az zameen yak shehr-e-anjum khasta
Chun aroosan ghuncha ha arasta
Sabza az ashk-e-sahar shuyida-ee
Az suroot-e-aab-e-ju khwabida-ee
Ghuncha barmi deeda az shakhasar
Girdash baad-e-nasim andar kinar
Ghuncha az dast-e-gulchin khoon shawad
Az chaman manind-e-bu biron rawad
English Translation
You have seen the passion of the nightingale in spring.
You have seen the resurrection of the buds and flowers.
From the earth, a city of stars has arisen.
The buds are adorned like brides.
The greenery is washed by the tears of the dawn (dew).
It is lulled to sleep by the song of the rivulet.
A bud sprouts from the branch.
The morning breeze takes it into its embrace.
A bud bleeds (is broken) at the hands of the flower-gatherer.
And like a scent, it departs from the garden.
Urdu Translation
تو نے بہار کے موسم میں بلبل کا جوش و خروش تو دیکھا ہو گا۔ باغ میں ہر طرف کلیوں اور پھولوں کا ہنگامہ بھی دیکھا ہو گا، یعنی کثرت سے پھول کھلے ہیں۔ کلیاں دلہنوں کی طرح آراستہ ہوتی ہیں۔ ایسا معلوم ہوتا ہے گویا زمین سے ستاروں کی پوری بستی نکل آئی۔ سبزے کی کیفیت عجیب ہے، نہر کا پانی لوریاں گا گا کر اسے سلاتا ہے۔ صبح کے آنسو یعنی شبنم اس کا منہ دھوتی ہے۔ ایک غنچہ شاخ سے پھوٹ کر نکلتا ہے، بادِ نسیم اسے اپنی آغوش میں لے لیتی ہے۔ ایک غنچہ پھول چنے والے کے ہاتھ سے ٹوٹتا ہے اور خوشبو کی مانند باغ سے باہر نکل جاتا ہے۔
Urdu Translation
Tu ne bahar ke mausam mein bulbul ka josh-o-khurosh to dekha ho ga. Bagh mein har taraf kaliyon aur phoolon ka hangama bhi dekha ho ga, ya’ni kasrat se phool khilay hain. Kaliyan dulhanon ki tarah arasta hoti hain. Aisa maloom hota hai goya zameen se sitaron ki poori basti nikal aayi. Sabze ki kaifiyat ajeeb hai, nehar ka pani loriyan ga ga kar usay sulata hai. Subah ke aansoo ya’ni shabnam us ka munh dhoti hai.
Ek ghuncha shakh se phoot kar nikalta hai, baad-e-nasim usay apni aaghosh mein le leti hai. Ek ghuncha phool chun’ne walay ke hath se toot-ta hai aur khushbu ki manind bagh se bahar nikal jata hai.
This imagery of renewal mirrors the resilience of the Timeless Ummah, where individual lives and fleeting moments pass, yet the collective essence continues in Spiritual permanence. Like the buds and flowers, the community thrives through divine Wa‘da-e-Dawam, fulfilling its Collective mission across generations.

بست قمری آشیاں بلبل پرید
قطرہ شبنم رسید و بورمید
رخصتِ صد لالہ ناپائدار
کم نسازد رونقِ فصلِ بہار
از زیاں گنجِ فراوانش ہماں
محفلِ گلہائے خنداں ہماں
فصلِ گل از نسترن باقی تراست
از گل و سرو و سمن باقی تراست
Roman Urdu
Bast qumri ashiyaan bulbul pareed
Qatra-e-shabnam raseed o burameed
Rukhsat-e-sad lala-e-napaidar
Kam nasazad raunaq-e-fasl-e-bahar
Az ziyaan ganj-e-frawanash haman
Mahfil-e-gulhaye khandaan haman
Fasl-e-gul az nastaran baqi tarast
Az gul o sarv o saman baqi tarast
English Translation
The dove has built its nest while the nightingale has flown away, and a drop of dew arrived only to vanish shortly after. The departure or fading away of hundreds of short-lived tulips does not diminish the overall glory and splendor of the spring season. Despite the loss of individual flowers, the vast treasure of the garden remains as full as ever, and the assembly of blooming, smiling flowers stays intact. The essence of the spring season is far more enduring than any single white rose, red rose, cypress tree, or jasmine flower.
Similarly, the Timeless Ummah continues despite temporary setbacks or individual losses. Its Spiritual permanence is safeguarded by the divine Wa‘da-e-Dawam, ensuring that the Collective mission of Islam persists in alignment with its Islamic destiny.
Urdu Translation
علامہ اقبال ان ابیات میں کائنات اور قوم کے بقا و تسلسل کا ذکر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگر باغ میں ایک پرندہ رخصت ہو جائے اور دوسرا اس کی جگہ آ کر بس جائے، یا شبنم کا ایک قطرہ نمودار ہو کر فوراً غائب ہو جائے تو اس سے باغ کے نظام پر کوئی فرق نہیں پڑتا۔ اسی طرح سینکڑوں عارضی اور ناپائیدار لالہ کے پھولوں کے مرجھا جانے سے فصلِ بہار کی مجموعی رونق اور چہل پہل میں ہرگز کوئی کمی نہیں آتی۔ انفرادی پھولوں کے گرنے کے ظاہری نقصان کے باوجود بہار کا اصل خزانہ اپنی جگہ بھرپور رہتا ہے اور ہنستے ہوئے پھولوں کی محفل اپنی جگہ اسی طرح قائم و دائم رہتی ہے۔ حقیقت یہ ہے کہ بہار کا موسم اپنی ذات میں نسترن، گلِ سرخ، سرو اور چنبیلی جیسے انفرادی پھولوں اور درختوں کے مقابلے میں کہیں زیادہ مستقل، دیرپا اور پائیدار ہوتا ہے۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal in abiyat mein kainat aur qoum ke baqa-o-tasalsul ka zikr karte hue farmate hain ke agar bagh mein ek parinda rukhsat ho jaye aur doosra us ki jagah aa kar bas jaye, ya shabnam ka ek qatra namudaar ho kar fauran ghayeb ho jaye to is se bagh ke nizam par koi farq nahi parta. Isi tarah saikron aarzi aur napaidar lala ke phoolon ke murjha jaane se fasl-e-bahar ki majmu’i raunaq aur chahal-pahal mein hargiz koi kami nahi aati.
Infradi phoolon ke girne ke zahiri nuqsan ke bawajood bahar ka asal khazana apni jagah bharpoor rehta hai aur hanste hue phoolon ki mahfil apni jagah isi tarah qaim-o-daim rehti hai. Haqiqat yeh hai ke bahar ka mausam apni zaat mein nastaran, gul-e-surkh, sarv aur chambeli jaise infradi phoolon aur darakhton ke muqable mein kahin zyada mustaqil, der-pa aur paidar hota hai.

کانِ گوہر پرورے گوہر گرے
کم نگردد از شکستِ گوہرے
صبح از مشرق ز مغرب شام رفت
جامِ صد روز از خمِ ایام رفت
بادہ ہا خوردند و صہبا باقی است
دوشہا گشتند و فردا باقی است
ہمچناں از فردہاے پے سپہر
ہست تقویمِ امم پائندہ تر
Roman Urdu
Kan-e-gohar parvare gohar gire
Kam nagardad az shikast-e-gohare
Subh az mashriq ze maghrib shaam raft
Jaam-e-sad roz az khum-e-ayyam raft
Bada ha khurdand o sahba baqi ast
Dosh-ha gashtand o farda baqi ast
Hamchuna az fard-haye pay sipaher
Hast taqwim-e-umam paindah tar
English Translation
In a mine that nurtures pearls, if a single pearl should fall or break, the value and productivity of the mine are not diminished by the loss of that one gem. Morning rises from the East and evening sets in the West; in this way, hundreds of days have passed like cups of wine emptied from the jar of Time. Many have come and drunk the wine, yet the wine of existence remains; many “yesterdays” have passed, yet “tomorrow” still remains. In the same way, through the continuous passage of individuals and generations, the collective life and calendar of nations remain enduring and firm.
Urdu Translation
علامہ اقبال ان اشعار میں یہ حقیقت واضح کرتے ہیں کہ جس کان میں موتی بنتے اور پرورش پاتے ہیں، وہاں اگر ایک موتی ٹوٹ جائے تو اس سے کان کی مجموعی قدر و قیمت یا موتی پیدا کرنے کی صلاحیت میں کوئی کمی نہیں آتی۔ کائنات کا نظام بھی ایسا ہی ہے جہاں مشرق سے صبح ہوتی ہے اور مغرب میں شام ڈھل جاتی ہے، اور اس طرح زمانے کے مٹکے سے سینکڑوں دنوں کے جام نکل کر ختم ہو جاتے ہیں۔ بے شمار لوگ آئے اور زندگی کی شراب پی کر رخصت ہو گئے لیکن مے خانہِ ہستی میں شراب اب بھی باقی ہے؛ کئی گزشتہ کل (گزرے ہوئے دن) بیت گئے لیکن آنے والی کل اب بھی باقی ہے۔ بالکل اسی طرح، انفرادی زندگیوں اور مسافروں کے گزر جانے سے قوموں کی زندگی ختم نہیں ہوتی، بلکہ افراد کی آمد و رفت کے باوجود قوموں کا نظام اور ان کا استحکام زیادہ پائیدار اور ہمیشہ قائم رہنے والا ہوتا ہے۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal in ashaar mein yeh haqiqat wazeh karte hain ke jis kaan mein moti bante aur parvarish paate hain, wahan agar ek moti toot jaye to us se kaan ki majmu’i qadr-o-qimat ya moti paida karne ki salahiyat mein koi kami nahi aati. Kainat ka nizam bhi aisa hi hai jahan mashriq se subh hoti hai aur maghrib mein shaam dhal jati hai, aur is tarah zamane ke matke se saikron dinon ke jaam nikal kar khatam ho jate hain.
Beshumar log aaye aur zindagi ki sharab pee kar rukhsat ho gaye lekin maikhana-e-hasti mein sharab ab bhi baqi hai; kai guzashta kal (guzre hue din) beet gaye lekin aane wali kal ab bhi baqi hai. Bilkul isi tarah, infradi zindagiyon aur musafiron ke guzar jaane se qoumon ki zindagi khatam nahi hoti, balkey afraad ki aamad-o-raft ke bawajood qoumon ka nizam aur unka istehkam zyada paidar aur hamesha qaim rehne wala hota hai.

در سفر یار است و صحبت قائم است
فرد رہ گیر است و ملت قائم است
ذاتِ او دیگر صفاتش دیگر است
سنتِ مرگ و حیاتش دیگر است
فرد بر می خیزد از مشتِ گلے
قوم زاید از دلِ صاحب دلے
فرد پورِ شصت و ہفتاد است و بس
قوم را صد سال مثلِ یک نفس
Roman Urdu
Dar safar yaar ast o suhbat qaim ast
Fard rah-geer ast o Millat qaim ast
Zaat-e-u deegar sifatash deegar ast
Sunnat-e-marg-o-hayatash deegar ast
Fard bar mi khezad az musht-e-gile
Qoum zaayad az dil-e-sahib dile
Fard pur-e-shast o haftad ast o bas
Qoum ra sad saal misl-e-yak nafas
English Translation
Friends may be on a journey, yet the gathering remains established; the individual is but a traveler, while the Nation remains permanent. The individual’s essence and attributes are distinct from those of the Nation, and the laws governing their life and death are also different. An individual arises from a mere handful of dust, but a Nation is born from the heart of a person of vision and soul. An individual’s life spans perhaps sixty or seventy years, but for a Nation, a hundred years are like a single breath.
Urdu Translation
علامہ اقبال ان اشعار میں فرد اور ملت کے درمیان فرق کو واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگرچہ ایک دوست سفر میں ہے لیکن دوستوں کی محفل اپنی جگہ برقرار رہتی ہے؛ یعنی افراد تو آتے جاتے رہتے ہیں مگر ملت کا قیام اپنی جگہ مستقل رہتا ہے۔ فرد کی ذات اور اس کی صفات ملت سے بالکل الگ ہیں، اور ان دونوں کی موت و حیات کے قوانین اور اصول بھی ایک دوسرے سے مختلف ہیں۔ ایک فرد تو مٹی کی ایک مٹھی سے پیدا ہو جاتا ہے، لیکن ایک قوم کی تخلیق ان مقاصد اور اصولوں کی بنیاد پر ہوتی ہے جو کسی صاحبِ دل اور اللہ والے انسان کے قلب میں پیدا ہوتے ہیں۔ ایک عام فرد کی عمر تو صرف ساٹھ یا ستر سال کے لگ بھگ ہوتی ہے، لیکن قوم کی زندگی میں سو سال کی مدت بھی ایک سانس سے زیادہ کی حیثیت نہیں رکھتی، یعنی قومیں صدیوں تک زندہ رہتی ہیں۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal in ashaar mein fard aur millat ke darmiyan farq ko wazeh karte hue farmate hain ke agarche ek dost safar mein hai lekin doston ki mahfil apni jagah barkarar rehti hai; yaani afraad to aate jaate rehte hain magar millat ka qayam apni jagah mustaqil rehta hai. Fard ki zaat aur us ki sifaat millat se bilkul alag hain, aur in dono ki maut-o-hayat ke qawaneen aur usool bhi ek doosre se mukhtalif hain.
Ek fard to mitti ki ek mutthi se paida ho jata hai, lekin ek qoum ki takhleeq in maqasid aur usoolon ki bunyad par hoti hai jo kisi sahib-e-dil aur Allah wale insaan ke qalb mein paida hote hain. Ek aam fard ki umar to sirf saath ya sattar saal ke lag bhag hoti hai, lekin qoum ki zindagi mein sau saal ki muddat bhi ek saans se zyada ki haisiyat nahi rakhti, yaani qoumein sadiyon tak zinda rehti hain.

زنده فرد از ارتباطِ جان و تن
زنده قوم از حفظِ ناموسِ کہن
مرگِ فرد از خشکئ رودِ حیات
مرگِ قوم از ترکِ مقصودِ حیات
گوچہ ملت ہم بمیرد مثلِ فرد
از اجل فرماں پذیرد مثلِ فرد
Roman Urdu
Zindah fard az artabat-e-jaan o tan
Zindah qoum az hifz-e-namoos-e-kuhan
Marg-e-fard az khushki-e-rood-e-hayat
Marg-e-qoum az tark-e-maqsud-e-hayat
Gochah millat ham bameerad misl-e-fard
Az ajal farman pazeerad misl-e-fard
English Translation
An individual is kept alive by the connection between the soul and the body, but a nation stays alive by guarding its ancient traditions and honor. The death of an individual occurs when the river of their personal life runs dry, while the death of a nation occurs when it abandons the ultimate purpose of its existence.
Although a nation may also perish like an individual and is subject to the command of destiny just like a person, its life cycle and conditions for survival are based on different spiritual foundations.
Urdu Translation
علامہ اقبال ان اشعار میں فرد اور قوم کی زندگی اور موت کے فلسفے کو بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ فرد کی زندگی کا انحصار اس امر پر ہے کہ اس کے جان اور جسم کے درمیان ربط اور تعلق قائم رہے؛ اگر اس تعلق میں خلل پیدا ہو جائے تو فرد کی زندگی ختم ہو جاتی ہے۔ لیکن ایک قوم کی زندگی جان و تن کے ربط پر نہیں بلکہ اپنی قدیم روایات اور ملی وقار کی حفاظت پر موقوف ہوتی ہے۔ فرد کی موت اس وقت ہوتی ہے جب اس کی زندگی کی ندی خشک ہو جائے، لیکن قوم اس وقت مرتی ہے جب وہ اپنے بلند مقصدِ حیات کو ترک کر دے جس کے لیے اس کا وجود عمل میں آیا تھا۔
جب تک قوم ان مقاصد کو محفوظ رکھے گی جن کے لیے وہ پیدا ہوئی تھی، اس کی زندگی کو کوئی نقصان نہیں پہنچے گا۔ اگرچہ قومیں بھی افراد کی طرح موت کے گھاٹ اترتی ہیں اور ان کے لیے بھی قدرت کی طرف سے ایک خاص وقت مقرر ہے، لیکن ان کی بقا کا دارومدار ان کے نظریاتی تسلسل پر ہے۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal in ashaar mein fard aur qoum ki zindagi aur maut ke falsafay ko bayan karte hue farmate hain ke fard ki zindagi ka inhisar is amar par hai ke us ke jaan aur jism ke darmiyan rabt aur taaluk qaim rahe; agar is taaluk mein khalal paida ho jaye to fard ki zindagi khatam ho jati hai. Lekin ek qoum ki zindagi jaan-o-tan ke rabt par nahi balkay apni qadeem rawayaat aur milli waqar ki hifazat par moquf hoti hai.
Fard ki maut us waqt hoti hai jab us ki zindagi ki nadi khushk ho jaye, lekin qoum us waqt marti hai jab woh apne buland maqsad-e-hayat ko tark kar de jis ke liye us ka wujood amal mein aaya tha.
Jab tak qoum in maqasid ko mehfooz rakhe gi jin ke liye woh paida hui thi, us ki zindagi ko koi nuqsan nahi pahunche ga. Agarche qoumein bhi afraad ki tarah maut ke ghaat utarti hain aur un ke liye bhi qudrat ki taraf se ek khaas waqt muqarrar hai, lekin un ki baqa ka daromadar un ke nazriyati tasalsul par hai.

امتِ مسلم ز آیاتِ خدا ست
اصلش از ہنگامہ قالو بلی ست
از اجل ایں قوم بے واسطہ ست
استوار از نحن نزلنا ست
ذکر قائم از قیامِ ذاکر است
از دوامِ او دوامِ ذاکر است
تا خدا ان تطفیو فرمودہ است
از فسردن ایں چراغ آسودہ است
Roman Urdu
Ummat-e-Muslim ze aayat-e-Khuda ast
Aslash az hangama-e-qalu bala ast
Az ajal een qoum be-wasita ast
Ustawar az Nahnu Nazzalna ast
Zikr qaim az qayam-e-zaakir ast
Az dawam-e-u dawam-e-zaakir ast
Ta Khuda In Tutfiu farmudah ast
Az fasardan een chiragh aasudah ast
English Translation
The Muslim Ummah is one of the signs of God, and its origin lies in the primordial covenant of “Qalu Bala” (the day souls testified to God’s Lordship). This nation is free from the fear of a predetermined end because it is made firm by the divine promise of “Nahnu Nazzalna” (We have sent down the Message and We are its Guardians).
The remembrance of God (Zikr) persists through the existence of the one who remembers (the Ummah), and through the eternity of the Message, the Ummah itself gains eternity. Since God has declared that none can extinguish His light, this lamp (the Ummah) is safe from being put out or fading away.
Urdu Translation
علامہ اقبال ان ابیات میں ملتِ اسلامیہ کی حقیقت اور اس کی ابدیت کا ذکر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ امتِ مسلمہ محض ایک گروہ نہیں بلکہ اللہ تعالیٰ کی نشانیوں میں سے ایک عظیم نشانی ہے جس کی بنیاد اس عہد پر ہے جو روحوں نے تخلیق کے پہلے دن اپنے رب سے “قالو بلیٰ” کہہ کر کیا تھا۔ یہ قوم موت کے خوف سے بالکل بے پروا ہے کیونکہ اس کا استحکام اور بقا اللہ تعالیٰ کے اس وعدے “نحن نزلنا” (ہم نے ہی اس ذکر کو اتارا اور ہم ہی اس کے نگہبان ہیں) سے وابستہ ہے۔
اللہ کا ذکر اس وقت تک قائم رہتا ہے جب تک اسے یاد کرنے والی یہ امت قائم ہے، اور اس ذکر کی ہمیشگی کی بدولت اس امت کو بھی ہمیشگی حاصل ہو گئی ہے۔ جب تک اللہ تعالیٰ کا یہ فرمان موجود ہے کہ کفار اللہ کے نور کو بجھانا چاہتے ہیں مگر اللہ اسے پورا کر کے رہے گا، تب تک اسلام کا یہ روشن چراغ کسی کے بجھانے سے نہیں بجھ سکتا اور ہر قسم کے فنا ہونے کے خوف سے محفوظ و مامون ہے۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal in abiyat mein Millat-e-Islamia ki haqiqat aur us ki abadiyat ka zikr karte hue farmate hain ke Ummat-e-Muslima mahz ek giroh nahi balkay Allah Ta’ala ki nishaniyon mein se ek azim nishani hai jis ki bunyad us ahad par hai jo roohon ne takhleeq ke pehle din apne Rab se “Qalu Bala” keh kar kiya tha.
Yeh qoum maut ke khof se bilkul be-parwah hai kyunke is ka istehkam aur baqa Allah Ta’ala ke is wade “Nahnu Nazzalna” (Hum ne hi is zikr ko utara aur hum hi is ke nigahban hain) se wabasta hai. Allah ka zikr is waqt tak qaim rehta hai jab tak usay yaad karne wali yeh ummat qaim hai, aur is zikr ki hameshi ki badolat is ummat ko bhi hameshi hasil ho gayi hai.
Jab tak Allah Ta’ala ka yeh farman maujood hai ke kuffar Allah ke noor ko bujhana chahte hain magar Allah usay poora kar ke rahe ga, tab tak Islam ka yeh roshan chiragh kisi ke bujhane se nahi bujh sakta aur har qism ke fana hone ke khof se mehfooz-o-mamoon hai.

امتے در حق پرستی کاملے
امتے محبوبِ ہر صاحب دلے
حق بروں آوردایں تیغِ اصیل
از نیامِ آرزوہاے خلیل
تا صداقت زندہ گردد از دمش
غیر حق سوزد ز برقِ پیہمش
Roman Urdu
Ummate dar haq-parasti kamile
Ummate mahbub-e-har sahib-dile
Haq barun award een tegh-e-aseel
Az niyam-e-arzu-haye Khalil
Ta sadaqat zindah gardad az damash
Ghair-e-haq sozad ze barq-e-paihamash
English Translation
An Ummah that is perfect in its devotion to Truth; an Ummah beloved by every person of heart and soul. God brought forth this noble sword (the Muslim nation) from the scabbard of the prayers and longings of Prophet Ibrahim (Khalilullah). It was created so that through its breath, Truth may be kept alive, and so that through its continuous lightning-like strikes, everything other than Truth (falsehood) may be consumed and destroyed.
Urdu Translation
علامہ اقبال امتِ مسلمہ کی عظمت کو بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہم وہ امت ہیں جس نے حق پرستی میں کمال حاصل کر لیا ہے اور جو ہر صاحبِ دل اور صاحبِ نظر انسان کے لیے محبوب اور عزیز ہے۔ اللہ تعالیٰ نے اس اصیل اور تیز ترین تلوار کو حضرت ابراہیم علیہ السلام کی آرزوؤں اور ان کی دعاؤں کے نیام سے باہر نکالا ہے۔ (یہ اشارہ اس دعا کی طرف ہے جو حضرت ابراہیم نے بیت اللہ کی تعمیر کے وقت اپنی اولاد میں سے ایک امتِ مسلمہ پیدا کرنے کے لیے مانگی تھی)۔
ملّت محمدیہ بر بنائے وعدہ دوام حدود زمانی سے بھی آزاد ہے. اس امت کو پیدا کرنے کا مقصد یہ ہے کہ اس کے دم قدم سے دنیا میں سچائی اور صداقت ہمیشہ کے لیے زندہ ہو جائے، اور اس کی مسلسل کوششوں اور جہدِ مسلسل کی بجلی سے باطل کی ہر قوت جل کر راکھ ہو جائے۔ یہ امت حق کی علمبردار ہے اور اس کا کام ہی باطل کو مٹانا ہے۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal Ummat-e-Muslima ki azmat ko bayan karte hue farmate hain ke hum woh ummat hain jis ne haq-parasti mein kamal hasil kar liya hai aur jo har sahib-e-dil aur sahib-e-nazar insaan ke liye mahbub aur aziz hai.
Allah Ta’ala ne is aseel aur taiz tareen talwar ko Hazrat Ibrahim (A.S) ki arzuon aur un ki duaon ke niyam se bahar nikala hai. (Yeh ishara us dua ki taraf hai jo Hazrat Ibrahim ne Bait-ullah ki tameer ke waqt apni aulad mein se ek Ummat-e-Muslima paida karne ke liye mangi thi).
Is ummat ko paida karne ka maqsad yeh hai ke is ke dam-qadam se duniya mein sachayi aur sadaqat hamesha ke liye zindah ho jaye, aur is ki musalsal koshishon aur johd-e-musalsal ki bijli se baatil ki har quwwat jal kar raakh ho jaye. Yeh ummat haq ki alambardar hai aur is ka kaam hi baatil ko mitana hai.

ما کہ توحیدِ خدا را حجتیم
حافظِ رمزِ کتاب و حکمتیم
آسماں با ما سرِ پیکار داشت
در بغل یک فتنہ تاتار داشت
بندھا از پکشورِ آں فتنہ را
برسرِ ما آزمود آں فتنہ را
فتنہ پامالِ راہش محشرے
کشتہ تیغِ نگاہش محشرے
Roman Urdu
Ma ke Tauheed-e-Khuda ra hujjatim
Hafiz-e-ramz-e-kitab o hikmatim
Aasman ba ma sar-e-paikar dasht
Dar baghal yak fitna-e-Tatar dasht
Band-ha az pakshud-e-aan fitna ra
Barsar-e-ma aazmud aan fitna ra
Fitna pamal-e-rahash mahshare
Kushta-e-tegh-e-nigahash mahshare
English Translation
We are the living proof and testimony of God’s Oneness (Tauheed); we are the guardians of the secrets of the Holy Book and Wisdom. Time and destiny once stood in conflict with us, holding the great Fitna (upheaval) of the Tartars (Tatars) in its sleeve.
Fate unleashed that immense turmoil upon us and tested our strength through that catastrophe. That Fitna left a scene of doomsday in its path of destruction, and its fierce gaze and sword slaughtered countless people, creating a total upheaval.
Urdu Translation
اقبال فرماتے ہیں کہ ہم وہ لوگ ہیں جو اس کائنات میں اللہ کی وحدانیت اور توحید کی دلیل اور ثبوت ہیں؛ ہم ہی وہ خوش نصیب ہیں جنہیں قرآنِ کریم کے چھپے ہوئے اسرار اور حکمتوں کی حفاظت کے لیے چنا گیا ہے۔ ایک وقت وہ بھی تھا جب آسمان (زمانہ) ہمارے ساتھ جنگ پر آمادہ تھا اور اس نے اپنی آغوش میں فتنہ تاتار کو پرورش کر کے چھپا رکھا تھا۔ پھر زمانے نے اس فتنے کی تمام تر زنجیریں کھول دیں اور اسے ہمارے امتحان کے لیے ہم پر مسلط کر دیا۔ وہ تاتاری فتنہ اتنا ہولناک تھا کہ اس نے اپنے راستے میں آنے والی ہر چیز کو روند ڈالا اور ہر طرف قیامت برپا کر دی؛ اس کی تلوار اور قہر آلود نگاہوں نے اتنی تباہی مچائی کہ گویا حشر کا منظر پیش کر دیا اور ہماری سیاسی و ظاہری قوت کو بظاہر مٹا کر رکھ دیا۔
Roman Urdu Translation
Iqbal farmate hain ke hum woh log hain jo is kainat mein Allah ki wahdaniyat aur Tauheed ki daleel aur saboot hain; hum hi woh khush-naseeb hain jinhein Quran-e-Kareem ke chhupe hue asrar aur hikmaton ki hifazat ke liye chuna gaya hai. Ek waqt woh bhi tha jab aasman (zamana) hamare saath jang par aamada tha aur is ne apni aaghosh mein Fitna-e-Tatar ko parwarish kar ke chhupa rakha tha.
Phir zamane ne is fitne ki tamam-tar zanjirein khol dein aur usay hamare imtihan ke liye hum par musallat kar diya. Woh Tatari fitna itna houlnaak tha ke us ne apne raste mein aane wali har cheez ko raund dala aur har taraf qayamat barpa kar di; us ki talwar aur qahr-alood nigahon ne itni tabahi machayi ke goya hashr ka manzar paish kar diya aur hamari siyasi-o-zahiri quwwat ko bظahir mita kar rakh diya.

خفتہ صد آشوب در آغوشِ او
صبحِ امروزے نزاید دوشِ او
سطوتِ مسلم بخاک و خوں تپید
دید بغداد آنچه روما ہم ندید
تو مگراز چرخِ کج رفتار پرس
زاں نو آئینِ کہن پندار پرس
آتشِ تاتاریاں گلزار کیست؟
شعلہ ہاے او گلِ دستار کیست؟
Roman Urdu
Khufteh sad aashob dar aaghosh-e-u
Subh-e-imroze nazayed dosh-e-u
Satwat-e-Muslim bakhak-o-khoon tapeed
Deed Baghdad aanche Roma ham nadeed
Tu magar az charkh-e-kaj raftar purs
Zaan nau aayin-e-kuhan pindar purs
Aatish-e-Tatariyaan gulzar-e-keest?
Shula-haye u gul-e-dastar-e-keest?
English Translation
Hundreds of storms lay sleeping in its embrace, such that its yesterday could not give birth to the morning of today. The grandeur of the Muslims was trampled in dust and blood; Baghdad witnessed such horrors that even Rome had never seen. Go and ask this crooked-moving heaven, or ask those who follow new ways but hold onto ancient, arrogant thoughts. For whom did the fire of the Tartars turn into a garden? Whose turban has been adorned by its flames as if they were flowers?
Urdu Translation
علامہ اقبال تاتاریوں کے حملے اور اس کے نتیجے میں ہونے والی تباہی کا ذکر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس فتنے کی گود میں سینکڑوں طوفان سوئے ہوئے تھے اور اس کی گزشتہ کل کی کیفیت یہ تھی کہ اس سے آج کی صبح پیدا نہیں ہو سکتی تھی، یعنی اس نے ہر چیز کا خاتمہ کر کے مستقبل کی امید ہی ختم کر دی تھی۔ مسلمانوں کی شوکت و سطوت خاک و خون میں مل گئی اور بغداد نے وہ خونی منظر دیکھا جس کی مثال تاریخ میں نہیں ملتی اور جو روم نے بھی کبھی نہیں دیکھا تھا۔
اے مخاطب! تو اس آسمان سے پوچھ جس کی چال ہمیشہ ٹیڑھی رہی ہے اور جو نئے نئے فتنے پیدا کرتا رہتا ہے، یا ان لوگوں سے پوچھ جو پرانے تکبر میں مبتلا ہیں۔ ذرا یہ تو دیکھو کہ تاتاریوں نے جو آگ لگائی تھی وہ آخر کس کے لیے گلزار بن گئی؟ اور ان ہولناک شعلوں نے کس کی دستار کو پھولوں سے سجا دیا؟ (یہ اشارہ ہے کہ اس عظیم تباہی کے بعد بھی اسلام ایک نئی قوت کے ساتھ ابھرا)۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal Tatariyon ke hamle aur is ke nateejay mein hone wali tabahi ka zikr karte hue farmate hain ke is fitne ki god mein saikron toofan soye hue thay aur is ki guzashta kal ki kaifiyat yeh thi ke is se aaj ki subh paida nahi ho sakti thi, yaani is ne har cheez ka khatma kar ke mustaqbil ki umeed hi khatam kar di thi. Musalmanon ki shokat-o-satwat khaak-o-khoon mein mil gayi aur Baghdad ne woh khooni manzar dekha jis ki misal tareekh mein nahi milti aur jo Rome ne bhi kabhi nahi dekha tha. Ay mukhatib! Tu is aasman se pooch jis ki chaal hamesha teerhi rahi hai aur jo naye naye fitne paida karta rehta hai, ya un logon se pooch jo purane takabbur mein mubtala hain.
Zara yeh to dekho ke Tatariyon ne jo aag lagayi thi woh aakhir kis ke liye gulzar ban gayi? Aur in houlnaak sholon ne kis ki dastar ko phoolon se saja diya? (Yeh ishara hai ke is azim tabahi ke baad bhi Islam ek nayi quwwat ke saath ubhra).

زانکہ مارا فطرت ابراہیمی است
ہم بہ مولیٰ نسبتِ ابراہیمی است
ازتہِ آتش بر اندازیم گل
نا ہرم و دارا سازیم گل
شعلہ ہائے انقلابِ روزگار
چوں بباغِ ما رسد گردد بہار
Roman Urdu
Zanke maara fitrat-e-Ibrahimi ast
Hum ba Moula nisbat-e-Ibrahimi ast
Az-teh-e-aatish bar andazim gul
Na haram o Dara saazim gul
Shula-haye inqilab-e-rozgar
Choon babagh-e-ma rasad gardad bahar
English Translation
Because our inherent nature is like that of Prophet Ibrahim (A.S.), and we share a spiritual connection with the Lord similar to his. From the depths of the fire, we bring forth flowers; we turn the intense heat of trials into a garden of comfort. Whenever the flames of worldly revolutions and upheavals reach our garden, they are transformed into the refreshing breeze of spring.
Urdu Translation
علامہ اقبال امتِ مسلمہ کی ایمانی قوت اور ان کے روحانی ورثے کا ذکر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہماری فطرت میں حضرت ابراہیم علیہ السلام کی خصوصیت موجود ہے اور خدا سے ہماری نسبت بھی وہی ہے جو حضرت ابراہیم علیہ السلام کی تھی۔ ہم ان کے نقشِ قدم پر چلتے ہوئے آگ کے شعلوں میں سے بھی پھول پیدا کر لیتے ہیں اور ہم نمرود کی دہکتی ہوئی آگ کو اپنے ایمان کی بدولت گلزار میں بدلنے کی صلاحیت رکھتے ہیں۔
زمانے کے انقلابات کے ہولناک شعلے جب کبھی ہمارے باغ (ملت) تک پہنچتے ہیں تو وہ اپنی تپش کھو دیتے ہیں اور ہمارے لیے بہار کی صورت اختیار کر لیتے ہیں۔ یہ امت بڑی سے بڑی مصیبت کو بھی اپنے لیے ترقی اور عروج کا ذریعہ بنا لیتی ہے، جیسا کہ تاریخ گواہ ہے کہ تاتاریوں جیسی تباہی کے بعد بھی اسلام ایک نئی شان سے ابھرا۔
Roman Urdu Translation
Allama Iqbal Ummat-e-Muslima ki imani quwwat aur un ke ruhani wirsay ka zikr karte hue farmate hain ke hamari fitrat mein Hazrat Ibrahim (A.S.) ki khusoosiyat maujood hai aur Khuda se hamari nisbat bhi wahi hai jo Hazrat Ibrahim (A.S.) ki thi. Hum un ke naqsh-e-qadam par chalte hue aag ke sholon mein se bhi phool paida kar lete hain aur hum Namrud ki dehakti hui aag ko apne iman ki badolat gulzar mein badalne ki salahiyat rakhte hain.
Zamane ke inqilabat ke houlnaak sholay jab kabhi hamare bagh (millat) tak pahunche hain to woh apni tapish kho dete hain aur hamare liye bahar ki soorat ikhtiyar kar lete hain. Yeh ummat bari se bari museebat ko bhi apne liye taraqqi aur urooj ka zariya bana leti hai, jaisa ke tareekh gawah hai ke Tatariyon jaisi tabahi ke baad bhi Islam ek nayi shaan se ubhra.

رومیاں را گرم بازاری نماند
آں جہانگیری و جہانداری نماند
شیشہ ساسانیاں درخوں نشست
رونقِ خمخانہ یوناں شکست
مصر ہم در امتحاں ناکام ماند
استخواںِ اودہ اہرام ماند
در جہاں بانگِ اذاں بودست و ہست
ملتِ اسلامیاں بودست و ہست
عشق آئینِ حیاتِ عالم است
امتزاجِ سالماتِ عالم است
Roman Urdu
Rumiyan ra garm bazari namand
Aan jahangiri o jahandari namand
Shisha-e-Sasaniyan dar khoon nishast
Raunaq-e-khumkhana-e-Yunan shikast
Misr ham dar imtihan nakam mand
Ustukhwan-e-o dah Ahram mand
Dar jahan baang-e-azan boodast o hast
Millat-e-Islamiyan boodast o hast
Ishq aaeen-e-hayat-e-alam ast
Imtizaj-e-salimaat-e-alam ast
English Translation
The Romans no longer enjoy their bustling markets;
Their world-conquering power and governance have vanished.
The glass of the Sasanian (Persian) dynasty was filled with blood,
And the splendor of Greece’s tavern has shattered.
Egypt, too, failed in the test of time;
Only its bones remain within the Pyramids.
Yet, the call of the Azan has existed in the world and still exists.
The Muslim community has existed and still exists.
Love is the law of the world’s life,
The force that unites the particles of the universe.
Easy Urdu Translation
رومیوں کا وہ چرچا اور گہما گہمی اب نہیں رہی، ان کی فتوحات اور حکومت کا دور ختم ہو گیا۔ ساسانیوں (ایران) کا جامِ حکومت خون سے بھر گیا (وہ تباہ ہو گئے) اور یونان کی محفلوں کی رونق بھی ختم ہو گئی۔ مصر بھی وقت کے امتحان میں ناکام رہا، اب وہاں صرف اہرام کے اندر پرانی ہڈیاں ہی باقی رہ گئی ہیں۔ لیکن اس دنیا میں اذان کی آواز پہلے بھی گونجتی تھی اور اب بھی ہے؛ اسی طرح مسلمانوں کی ملت پہلے بھی قائم تھی اور اب بھی موجود ہے۔ عشق ہی کائنات کی زندگی کا قانون ہے اور یہی دنیا کے ذرات کو آپس میں جوڑنے کا ذریعہ ہے۔
Roman Urdu Translation
Romiyon ka wo charcha aur gehma-gehmi ab nahi rahi, un ki futuhat aur hukumat ka daur khatam ho gaya. Sasaniyon (Iran) ka jaam-e-hukumat khoon se bhar gaya (wo tabah ho gaye) aur Yunan ki mehfilon ki raunaq bhi khatam ho gayi. Misr bhi waqt ke imtihan mein nakam raha, ab wahan sirf Ahram ke andar purani hadiyan hi baqi reh gayi hain.
Lekin is dunya mein Azan ki awaz pehle bhi goonjti thi aur ab bhi hai; isi tarah Musalmanon ki millat pehle bhi qaim thi aur ab bhi maujood hai. Ishq hi kainat ki zindagi ka qanoon hai aur yehi dunya ke zarraat ko aapas mein jorne ka zariya hai.

عشق از سوزِ دلِ ما زندہ است
از شرارِ لا الہ تابندہ است
گرچہ مثلِ غنچہ دلگیریم ما
گلستاں میرد اگر میریم ما
Roman Urdu
Ishq az soz-e-dil-e-ma zinda ast
Az sharar-e-La Ilaha tabinda ast
Garche misl-e-ghuncha dilgeerim ma
Gulistan meerad agar meerim ma
English Translation
- Love is kept alive by the warmth and passion of our hearts.
- It derives its radiance from the spark of “La Ilaha Illallah” (the testimony of Faith).
- Although we may currently be constricted and sorrowful like a closed flower bud,
- The entire garden (the world/civilization) would perish if we were to pass away.
Easy Urdu Translation
عشق ہمارے دل کی تڑپ اور گرمی کی وجہ سے زندہ ہے اور کلمہ توحید (لا الہ الا اللہ) کی چنگاری سے اس میں چمک دمک ہے۔ اگرچہ آج ہم کلی کی طرح اداس اور سمٹے ہوئے ہیں، لیکن یاد رکھو کہ اگر ہم مٹ گئے تو یہ پورا گلستان (دنیا) ہی ختم ہو جائے گا۔ جب تک ہم ہیں یہ دنیا قائم ہے، جب ہم نہ ہوں گے تو یہ بھی ختم ہو جائے گی۔
Roman Urdu Translation
Ishq hamare dil ki tarap aur garmi ki wajah se zinda hai aur Kalma-e-Tawheed (La Ilaha Illallah) ki chingari se is mein chamak damak hai. Agarche aaj hum kali ki tarah udaas aur simte hue hain, lekin yaad rakho ke agar hum mit gaye to yeh poora gulistan (dunya) hi khatam ho jayega. Jab tak hum hain yeh dunya qaim hai, jab hum na honge to yeh bhi khatam ho jaye gi.




