
(Rumuz-e-Bekhudi-16) Dar Ma’ani Aynke Nizam -e-Millat Gair Az Aain Soorat… در معنی این که نظام ملت غیر آزائین صورت


ملتے را رفت چوں آئیں ز دست،
مثلِ خاک اجزائے او از ہم شکست
ہستیِ مسلم ز آئیں است و بس،
باطنِ دینِ نبیؐ ایں است و بس
برگِ گل شد چوں ز آئیں بستہ شد،
گل ز آئیں بستہ شد گلدستہ شد
ضبط چوں رفت از صدا غوغاستی،
نغمہ از ضبطِ صدا پیداستی
Millat-e-ra raft chun aaeen zi dast,
misl-e-khak ajza-e-oo az hum shikast
Hasti-e-Muslim zi aaeen ast o bas,
batin-e-deen-e-Nabiؐ een ast o bas
Barg-e-gul shud chun zi aaeen basta shud,
gul zi aaeen basta shud guldasta shud
Zabt chun raft az sada ghoghasti,
naghma az zabt-e-sada paidasti
When a nation loses its law and constitution,
Its parts scatter like dust.
The existence of a Muslim depends solely on Law;
this is the very essence of the Prophet’s ﷺ religion.
A petal becomes a flower when bound by law;
flowers become a bouquet when organised by a system.
When discipline leaves sound, it becomes noise;
music is born only from the discipline of sound.
Urdu
علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ دستور اور قانون کسی بھی قوم کی بقا کے لیے ریڑھ کی ہڈی کی حیثیت رکھتے ہیں۔ جس طرح مٹی کے ذرات بکھر جائیں تو ان کی کوئی حیثیت نہیں رہتی، ویسے ہی قانون کے بغیر قوم بکھر جاتی ہے۔ مسلمان کی انفرادی اور اجتماعی زندگی کی اصل روح قرآن کا قانون ہے۔ جس طرح ایک پتی قاعدے میں رہ کر پھول بنتی ہے اور پھول ترتیب پا کر گلدستہ بنتے ہیں، بالکل اسی طرح انتشار اور شور اس وقت نغمہ بنتا ہے جب اسے موسیقی کے قوانین کے تحت ضبط کیا جائے۔ نظم و ضبط ہی وہ قوت ہے جو ہجوم کو ملت بناتی ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal farmate hain ke dastoor aur qanoon kisi bhi qaum ki baqa ke liye reedh ki haddi ki haisiyat rakhte hain. Jis tarah mitti ke zarrat bikhar jayein to un ki koi haisiyat nahi rehti, waise hi qanoon ke baghair qaum bikhar jati hai. Musalman ki infiradi aur ijtima-i zindagi ki asl rooh Quran ka qanoon hai. Jis tarah ek patti qaede mein reh kar phool banti hai aur phool tarteeb pa kar guldasta bante hain, bilkul isi tarah intishar aur shor us waqt naghma banta hai jab usay mauseeqi ke qawaneen ke tehat zabt kiya jaye. Nazm-o-zabt hi wo quwwat hai jo hujoom ko Millat banati hai.

نوعِ انساں را پیامِ آخریں،
حاملِ او رحمۃ للعالمینؐ ارج
می گیرد ازو نا ارجمند،
بندہ را از سجدہ سازد سربلند رہزناں
از حفظِ او رہبر شدند،
از کتابے صاحبِ دفتر شدند
آں کہ دوشِ کوہ بارش برنتافت،
سطوتِ او زہرہِ گردوں شگافت
Nau-e-insan ra payam-e-akhereen,
hamil-e-oo Rahmat-ul-lil-Aalameenؐ
Arj mi-geerad az-oo na-arjumand,
banda ra az sajda sazad sar-buland
Rah-zanan az hifz-e-oo rahbar shudand,
az kitabe sahib-e-daftar shudand
Aan ke dosh-e-koh bar-ash bar-nataft,
satwat-e-oo zohra-e-gardoon shikafat
This is the final message for mankind,
brought by the “Mercy to the Worlds” ﷺ.
The worthless gain worth through it;
It raises the servant to glory through prostration.
By guarding its laws, highwaymen became leaders;
from a single Book, they became masters of knowledge.
That burden which the shoulders of mountains could not bear
its majesty rent the heart of the heavens.
Urdu
قرآن مجید پوری انسانیت کے لیے اللہ کا آخری پیغام ہے جو سرکارِ دو عالم ﷺ کے ذریعے ہم تک پہنچا جو تمام جہانوں کے لیے رحمت ہیں۔ یہ وہ کتاب ہے جو ایک عام اور بے وقعت انسان کو عزت کے اعلیٰ مقام پر فائز کر دیتی ہے۔ جو لوگ پہلے راستے لوٹتے تھے (رہزن تھے)، اس کتاب کی تعلیمات پر عمل کر کے وہ پوری دنیا کے رہنما اور عظیم عالم بن گئے۔ یہ وہی کلام ہے جس کا بوجھ اٹھانے سے پہاڑ بھی کتراتے تھے، مگر اس کی عظمت نے آسمانوں کے جاہ و جلال کو بھی متاثر کیا۔
Roman Urdu
Quran Majeed poori insaniyat ke liye Allah ka aakhri paigham hai jo Sarkar-e-Do Alam ﷺ ke zariye hum tak pohancha jo tamam jahanon ke liye rahmat hain. Ye wo kitab hai jo ek aam aur be-wuqat insan ko izzat ke aala muqam par faiz kar deti hai. Jo log pehle raste loot-te thay (rah-zan thay), is kitab ki talimaat par amal kar ke wo poori duniya ke rehnuma aur azeem aalim ban gaye. Ye hi wo kalam hai jis ka bojh uthane se pahar bhi katrate thay, magar is ki azmat ne aasmanon ke jaho-jalal ko bhi mutassir kiya.

خواند از آیاتِ مبیںِ او سبق،
بندہ آمد خواجہ رفت از پیشِ حق
جم گشت شہر یار،
از گردِ پایش ریختند
صد چمن از یک گلش انگیختند
Khwand az ayaat-e-mubeen-e-oo sabaq,
banda amad khwaja raft az pesh-e-Haq
Jam gasht shehryar,
az gard-e-payash rekhtand
Sad chaman az yak gulash angekhtand
He (the Arab) learned the lesson from its clear verses;
he came as a slave and left the presence of God as a master.
The throne of Jamshed became his footstool;
cities sprang up from the dust of his feet.
A hundred gardens were brought to life from a single flower of his.
Urdu
وہ عرب بدو جو ریگستانوں میں بھٹکتا تھا، جب اس نے قرآن کی روشن آیات کا سبق پڑھا تو اس کی کایا پلٹ گئی۔ وہ خدا کی بارگاہ میں ایک عاجز بندہ بن کر آیا تھا، مگر قرآن کی برکت سے دنیا کا حاکم بن کر نکلا۔ ایرانی بادشاہوں (جمشید) کے تخت اس کے پاؤں کی دھول بن گئے اور وہ جہاں سے گزرا، اس کے نقشِ قدم سے نئی تہذیبیں اور شہر آباد ہوتے گئے۔ اس کے کردار کے ایک پھول سے انسانیت کے سینکڑوں چمن مہک اٹھے۔
Roman Urdu
Wo Arab baddu jo registanon mein bhatakta tha, jab us ne Quran ki roshan ayaat ka sabaq parha to us ki kaya palat gayi. Wo Khuda ki bargah mein ek aajiz banda ban kar aaya tha, magar Quran ki barkat se duniya ka hakim ban kar nikla. Irani badshahon (Jamshed) ke takht us ke paon ki dhool ban gaye aur wo jahan se guzra, us ke naqsh-e-qadam se nayi tehzeebain aur shehar aabad hote gaye. Us ke kirdar ke ek phool se insaniyat ke sainkron chaman mehak uthe.

اے گرفتارِ رسوم ایماںِ تو،
شیوہ ہائے کافری زندانِ تو
گر تو می خواہی مسلماں زیستن،
نیست ممکن جز بہ قرآں زیستن
صوفیِ پشمینہ پوشِ حال مست،
از شرابِ نغمہِ قوال مست
در نمی سازد بہ قرآں محفلش،
آتش از شعرِ عراقی در دلش
Ay giraftar-e-rusoom iman-e-tu,
shewa-haye kafiri zindan-e-tu
Gar tu mi-khwahi Musalman zeestan,
neest mumkin juz ba Quran zeestan
Sufi-e-pashmina posh-e-haal mast,
az sharab-e-naghma-e-qawwal mast
Dar nami sazad ba Quran mehfil-ash,
aatish az she’r-e-Iraqi dar dil-ash
O you whose faith is imprisoned by rituals!
Your imitation of non-believers is your prison.
If you desire to live as a true Muslim,
it is impossible to do so without the Quran.
The Sufi in woolly robes is lost in his ecstasy,
intoxicated by the music of the qawwal.
His assembly has no harmony with the Quran;
his heart seeks fire only from the poetry of Iraqi.
Urdu
اقبال موجودہ دور کے مسلمان کو جھنجھوڑتے ہوئے کہتے ہیں کہ تمہارا ایمان صرف کھوکھلی رسموں میں قید ہو کر رہ گیا ہے اور تم نے غیروں کے طرزِ زندگی کو اپنا کر خود کو غلام بنا لیا ہے۔ یاد رکھو! اگر تم دنیا میں ایک باعزت مسلمان کی طرح جینا چاہتے ہو تو قرآن کے بغیر یہ ناممکن ہے۔ افسوس کہ تمہارے صوفی اور زاہد بھی قرآن کی تعلیمات سے دور ہو کر صرف قوالیوں اور صوفیانہ شاعری کے جذب و مستی میں کھو گئے ہیں، ان کی محفلوں میں اب قرآن کا وہ سوز اور پیغامِ عمل باقی نہیں رہا۔
Roman Urdu
Iqbal maujuda dor ke Musalman ko jhanjhortay hue kehte hain ke tumhara iman sirf khokhli rusoom mein qaid ho kar reh gaya hai aur tum ne ghairon ke tarz-e-zindagi ko apna kar khud ko ghulam bana liya hai. Yaad rakho! Agar tum duniya mein ek ba-izzat Musalman ki tarah jeena chahte ho to Quran ke baghair ye namumkin hai. Afsos ke tumhare Sufi aur Zahid bhi Quran ki talimaat se door ho kar sirf qawwaliyon aur sufiyana shayari ke jazb-o-masti mein kho gaye hain, un ki mehfilon mein ab Quran ka wo soz aur paigham-e-amal baqi nahi raha.




