(Rumuz-e-Bekhudi-19) Dar Ma’ani Aynke Husn Seerat Milya Az Tadab Ba-Adaabe-e-Muhammadia (S.A.W.) Ast

(حسن سیرت ملیہ کا بیان جو آداب محمدیہ سے درس ادب کے حصول میں مضمر ہے)

سائلے مثلِ قضائے مبرمے، 

زد صدائے پیہمے بر درمے 

از غضب چوبے شکستم بر سرش، 

حاصلِ دریوزہ افتاد از برش 

عقل در آغازِ ایامِ شباب، 

می نیندیشد صواب و ناصواب

Sa’ile misl-e-qazaye mubrame, 

zad sadaye paihame bar darmay 

Az ghazab chobay shikastam bar sarash, 

hasil-e-daryuza uftad az barash 

Aql dar aaghaz-e-ayyam-e-shabab, 

mi-nayandeshad sawab o nasawab

A beggar, persistent like an inescapable fate, 

cried out repeatedly at my door. 

In a fit of rage, I broke a stick over his head; 

The alms he had gathered fell from his lap. 

Reason, in the early days of youth, 

does not weigh right and wrong.

Urdu

علامہ اقبال اپنی جوانی کا ایک واقعہ بیان کرتے ہیں کہ ایک دفعہ ایک بھکاری میرے دروازے پر دستک دے کر بار بار صدا لگانے لگا۔ مجھے اس کی بار بار کی صدا پر غصہ آ گیا اور میں نے ایک لکڑی اٹھا کر اس کے سر پر دے ماری، جس سے وہ لکڑی ٹوٹ گئی اور اس غریب نے مانگ تانگ کر جو کچھ جمع کیا تھا وہ سب زمین پر بکھر گیا۔ اقبال کہتے ہیں کہ یہ جوانی کا آغاز تھا اور جوانی میں انسان کی عقل اکثر نفع و نقصان یا اچھے برے کی تمیز کھو دیتی ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal apni jawani ka ek waqia bayan karte hain ke ek dafa ek bhikhari mere darwaze par dastak de kar baar baar sada lagane laga. Mujhe us ki baar baar ki sada par ghussa aa gaya aur main ne ek lakri utha kar us ke sar par de mari, jis se wo lakri toot gayi aur us ghareeb ne maang taang kar jo kuch jama kiya tha wo sab zameen par bikhar gaya. Iqbal kehte hain ke ye jawani ka aaghaz tha aur jawani mein insan ki aql aksar nafa-o-nuqsan ya achay buray ki tameez kho deti hai.

از مزاجِ من آزردہ گشت، 

لالہ زارِ چہرہ اش افسردہ گشت 

درمیانِ سینہ او دل تپید، 

کہکبے در چشمِ او گردید و ریخت 

در تنم لرزید جانِ غافلم، 

رفت لیلائے شکیب از محملم

Az mizaj-e-man azurda gasht, 

lala-zar-e-chehra-ash afsurda gasht 

Darmiyan-e-seena-e-oo dil tapeed, 

kawkabay dar chashm-e-oo gardeid o rekht 

Dar tanam larzeid jaan-e-ghafilam, 

raft Laila-e-shakeeb az mahmilam

My father was grieved by my behavior; 

the garden of his face grew withered. 

Within his breast, his heart throbbed; 

a star-like tear welled in his eye and fell. 

My heedless soul trembled within my body; 

the “Laila of Patience” departed from my heart’s litter.

Urdu

جب علامہ کے والد (شیخ نور محمدؒ) نے یہ منظر دیکھا تو انہیں سخت دکھ ہوا۔ ان کے چہرے کی رونق اڑ گئی اور وہ بے حد اداس ہو گئے۔ ان کی آنکھوں میں آنسو آ گئے جو ایک ستارے کی طرح چمکے اور پھر ان کی داڑھی پر گر گئے۔ اپنے والد کی یہ حالت دیکھ کر اقبال کانپ اٹھے اور ان کا تمام جوانی کا نشہ اور صبر و قرار رخصت ہو گیا، وہ اپنے اس فعل پر بے حد شرمندہ ہوئے۔

Roman Urdu

Jab Allama ke walid (Sheikh Noor Muhammad RA) ne ye manzar dekha to unhein sakht dukh hua. Un ke chehre ki ronaq urr gayi aur wo be-had udas ho gaye. Un ki aankhon mein aansu aa gaye jo ek sitare ki tarah chamke aur phir un ki darhi par gir gaye. Apne walid ki ye haalat dekh kar Iqbal kaanp uthe aur un ka tamam jawani ka nasha aur sabr-o-qarar rukhsat ho gaya, wo apne is fe’l par be-had sharminda hue.

گفت فردا امتِ خیر الرسلؐ، 

جمع گردد پیشِ آں 

مولائے کل غازیانِ ملتِ بیضا بلند، 

عاصیانِ شرمسار و دردمند 

گویم چوں مرا پرسد نبیؐ: 

حقِ جوانے مسلمے با تو سپرد 

کو نصیبے از دبستانم نبرد؟ 

از تو ایں یک کارِ آساں ہم نشد

Guft farda ummat-e-Khair-ul-Rusulؐ, 

jama gardad pesh-e-aan Maula-e-Kul 

Ghaziyan-e-Millat-e-Baiza buland, 

aasiyan-e-sharmsar o dardmand 

Goyam chun mara pursad Nabiؐ: 

“Haq-e-jawane Musalmay ba tu sipurd 

Ko naseebay az dabistanam nabard? 

Az tu een yak kaar-e-asaan hum na-shud”

He said, “Tomorrow, the Ummah of the 

Best of Prophets ﷺ will gather before the Lord of All. 

There will be the glorious warriors of the Radiant Nation, 

and the shamed, grieving sinners. 

What shall I say if the Prophet ﷺ asks me: 

‘I entrusted the right of a Muslim youth to you; 

Why did he carry no portion from my school? 

Could you not even perform this one simple task?'”

Urdu

والد صاحب نے نصیحت کرتے ہوئے کہا کہ بیٹا! قیامت کے دن جب تمام امتِ محمدی ﷺ اپنے آقا کے سامنے جمع ہوگی، وہاں غازی، شہید اور اولیاء بھی ہوں گے اور گنہگار بھی۔ اس مجمع میں اگر حضور ﷺ نے مجھ سے یہ پوچھ لیا کہ میں نے ایک مسلمان نوجوان (اقبال) کی تربیت تمہارے سپرد کی تھی، اس نے میری تعلیمات سے کچھ حاصل کیوں نہیں کیا؟ تم سے تو یہ ایک آسان کام (بیٹے کی تربیت) بھی نہ ہو سکا؟ تو میں حضور ﷺ کو کیا جواب دوں گا؟

Roman Urdu

Walid sahab ne nasihat karte hue kaha ke beta! Qiyamat ke din jab tamam Ummat-e-Muhammadi ﷺ apne Aaqa ke samne jama hogi, wahan ghazi, shaheed aur auliya bhi honge aur gunahgar bhi. Is majmay mein agar Huzoor ﷺ ne mujh se ye pooch liya ke main ne ek Musalman naujawan (Iqbal) ki tarbiyat tumhare sipurd ki thi, us ne meri talimaat se kuch hasil kyun nahi kiya? Tum se to ye ek aasaan kaam (bete ki tarbiyat) bhi na ho saka? To main Huzoor ﷺ ko kya jawab doon ga?

فطرتِ مسلم سراپا شفقت است، 

در جہاں دست و زبانش رحمت است 

آنکہ مہتاب از سرِ انگشتش دو نیم، 

رحمتِ او عام و اخلاقش 

عظیم از مقامِ او اگر دور ایستی، 

از میانِ معشرِ ما نیستی

Fitrat-e-Muslim sarapa shafqat ast,

 dar jahan dast o zaban-ash rahmat ast 

Aan-ke mahtab az sar-e-angusht-ash do neem, 

Rahmat-e-oo aam o akhlaq-ash azeem 

Az muqam-e-oo agar door easti, 

az miyan-e-ma’shar-e-ma neesti

The nature of a Muslim is pure compassion; in this world, 

His hand and tongue are mercy. 

The one who split the moon with a gesture of his finger—his mercy is universal, 

His character is sublime. 

If you stay far from his high station, 

you do not belong to our community.

Urdu

اقبال کے والد نے مزید فرمایا کہ ایک سچے مسلمان کی فطرت تو سراسر شفقت اور نرمی ہونی چاہیے۔ اس کے ہاتھ اور زبان سے دوسروں کو تکلیف نہیں بلکہ رحمت پہنچنی چاہیے۔ ہمارے آقا ﷺ جن کے اشارے سے چاند دو ٹکڑے ہو گیا، وہ دشمنوں کے لیے بھی سراپا رحمت تھے اور ان کا اخلاق عظیم ترین تھا۔ اگر تم ان کے بتائے ہوئے اخلاق اور مقام سے دور رہو گے، تو تم ہماری جماعت (امتِ محمدی ﷺ) کا حصہ نہیں کہلا سکتے۔

Roman Urdu

Iqbal ke walid ne mazeed farmaya ke ek sache Musalman ki fitrat to sarasar shafqat aur narmi honi chahiye. Us ke hath aur zaban se doosron ko takleef nahi balkay rahmat pohanchani chahiye. Hamare Aaqa ﷺ jin ke ishare se chand do tukre ho gaya, wo dushmano ke liye bhi sarapa rahmat thay aur un ka akhlaq azeem-tareen tha. Agar tum un ke bataye hue akhlaq aur muqam se door raho ge, to tum hamari jamaat (Ummat-e-Muhammadi ﷺ) ka hissa nahi kehla sakte.

قطرہِ نیساں کہ مہجور از یم است، 

نذرِ خاشاکے مثالِ شبنم است 

در یم اندازش کہ گردد گوہرے، 

تابِ او لرزد چو تابِ اخترے 

طینتِ پاکِ مسلماں گوہر است، 

آب و تابش از یمِ پیغمبرؐ است

Qatra-e-Naisan ke mahjoor az yam ast, 

nazr-e-khashak-e-misl-e-shabnam ast 

Dar yam andazash ke gardad goharay, 

taab-e-oo larzad chu taab-e-akhtaray 

Tinat-e-paak-e-Musalman gohar ast, 

aab-o-tabash az yam-e-Paighambarؐ ast

The spring raindrop that remains separated from 

the ocean is destined to perish on the dust like dew. 

Cast it back into the sea so it may become a pearl, 

its luster shimmering like a star. 

The pure nature of a Muslim is a pearl; 

its brilliance and luster come only from the Ocean of the Prophet ﷺ.

Urdu

اقبال ایک خوبصورت مثال دیتے ہیں کہ بادل سے گرنے والا قطرہ اگر زمین کی خاک پر گرے تو مٹ جاتا ہے، لیکن اگر وہی قطرہ سمندر کی آغوش میں چلا جائے تو وہ قیمتی موتی بن جاتا ہے۔ اسی طرح مسلمان کی فطرت اپنی اصل میں ایک موتی کی طرح ہے، لیکن اس کی چمک دمک اور اس کی قیمت تبھی ہے جب وہ اپنے مرکز یعنی “نبی کریم ﷺ کے نقشِ قدم” سے جڑا رہے۔ حضور ﷺ کی پیروی کے بغیر مسلمان کی زندگی بے رنگ اور بے وقعت ہے۔

Roman Urdu

Iqbal ek khoobsurat misal dete hain ke badal se girne wala qatra agar zameen ki khak par gire to mit jata hai, lekin agar wahi qatra samandar ki aaghosh mein chala jaye to wo qeemti moti ban jata hai. Isi tarah Musalman ki fitrat apni asl mein ek moti ki tarah hai, lekin us ki chamak damak aur us ki qeemat tabhi hai jab wo apne markaz yani “Nabi Kareem ﷺ ke naqsh-e-qadam” se jura rahe. Huzoor ﷺ ki pairwi ke baghair Musalman ki zindagi be-rang aur be-wuqat hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *