
(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-47) Huzoor-e-Alam-e-Insani 3: Choo Bulbul Nala Zare Nadari.. ( چو بلبل نالہ زارے نداری )

Cho bulbul nala-zaarey nadari
Ke dar tan jaan-e-bedarey nadari
چو بلبل نالہ زارے نداری
کہ در تن جانِ بیدار نداری
You do not possess the plaintive cry of the nightingale
because you lack an awakened soul within your body.

Dareen Gulshan ke gul-cheeni halal ast
Tu zakhme az sar-e-kharey nadari
دریں گلشن کہ گلچینی حلال است
تو زخمی از سرِ خارے نداری
In this garden of existence, where picking flowers is permitted,
You have not even sustained a single scratch from a thorn.

Bar khwaish peechidan bi-amoz Ba
nakhun seena kaavidan bi-amoz
بر خویش پیچیدن بیاموز بہ
ناخن سینہ کاویدن بیاموز
Learn to reflect upon your own self

Agar khwahi Khuda ra fash beeni
Khudi ra fash-tar deeda bi-amoz
اگر خواہی خدا را فاش بینی
خودی را فاش تر دیدن بیاموز
If you desire to see God clearly,
then learn to recognize and manifest your own “Self” (Khudi) more clearly first.

Gila az sakhti-e-ayyam bugzar
Ke sakhti na-kashida kam-ayar ast
گلہ از سختیِ ایام بگذار
کہ سختی ناکشیدہ کم عیار است
Stop complaining about the hardships of time,
for one who has not endured suffering remains of low quality (immature).

Nami daani ke aab-e-joyebaran
Agar bar sang ghaltad khush-gawar ast
نمی دانی کہ آبِ جوئباراں
اگر بر سنگ غلطد خوشگوار است
Do you not know that the water of the stream becomes
pleasant and beautiful only when it strikes against the rocks?

Kabootar bacha-e-khud ra che khush guft
Ke zeest ba khuye hareeri
کبوتر بچہ خود را خوش گفت
کہ زیست نتواں با خوئے حریری
How beautifully the pigeon advised its young one:
“One cannot live a true life with a soft, silken temperament.”

Agar “Ya Hoo” zani az masti-e-shauq
Kulaha ra az sar-e-shaheen bageeri
اگر “یا ھو” زنی از مستیِ شوق
کلہ را از سرِ شاہیں بگیری
If you cry out “Ya Hoo” with the intoxication of passion,
you can snatch the crown even from the head of an eagle.

Futadi az maqaam-e-kibriyai
Huzoor-e-doon nihadan chehra saayi
فتادی از مقامِ کبریائی
حضورِ دوں نہاداں چہرہ سائی
You have fallen from your exalted station and
You are now rubbing your forehead before those of low nature.

Shaheeni laikin khwaishtan ra
Nageeri ta ba daam-e-khud nayayi
شاہینی لیکن خویشتن را
تگیری تا بہ دامِ خود نیائی
You are an eagle, but you will never truly grasp your own potential
until you are caught in the “net” of your own soul (self-confinement).

Khusha roze ke khud ra baaz geeri
Hameen faqr ast ke bakhshad ameeri
خوشا روزے کہ خود را باز گیری
ہمیں فقر است کہ بخشد امیری
How blessed will be the day when you reclaim your true self!
This is the true spiritual poverty (Faqr) that grants royal power.

Hayat-e-javedan andar yaqeen ast
Rah-e-takhmeen-o-zun geeri bameeri
حیاتِ جاوداں اندر یقین است
رہِ تخمین و ظن گیری بمیری
Eternal life lies in unwavering faith;
if you tread the path of doubt and guesswork, you shall perish.

Tu hum misl-e-man az khud dar hijabi
Khusha roze ke khud ra bazyabi
تو ہم مثلِ من از خود در حجابی
خوشا روزے کہ خود را بازیابی
Like me, you too are veiled from your true self;
how blessed will be the day you find yourself again!

Mara kafir kunad andesha-e-rizq
Tura kafir kunad ilm-e-kitabi
مرا کافر کند اندیشہ رزق
ترا کافر کند علمِ کتابی
The worry of daily bread makes me a “kafir” (unbeliever),
while the mere bookish knowledge (without practice) makes you a “kafir.”

Khush guft ushture ba kura-e-khwaish
Khunak aan kas ke danad kaar-e-khwaish
خوش گفت اشترے با کرہِ خویش
خنک آں کس کہ داند کارِ خویش
How wisely a camel said to its young one:
“Blessed is the one who understands his own duty.

Bageer az ma kuhan sahra nwardan
Ba pusht-e-khwaish burdan baar-e-khwaish
بگیر از ما کہن صحرا نوردان
بہ پشتِ خویش بردن بارِ خویش
Learn from us, the old wanderers of the desert,
to carry your own burden on your own back.”
Full Explanation in Urdu and Roman Urdu
Urdu
اقبال انسان کو مخاطب کر کے کہتے ہیں کہ تیرے اندر وہ تڑپ اور وہ درد موجود نہیں جو ایک بلبل میں ہوتا ہے، اور اس کی وجہ یہ ہے کہ تیرا وجود ایک زندہ اور بیدار روح سے خالی ہے۔ تو اس دنیا کے باغ میں تو موجود ہے جہاں عمل کی دعوت عام ہے اور کامیابیوں کے پھول چننا سب کے لیے جائز ہے، لیکن تو اتنا سست ہے کہ تو نے ان پھولوں کے حصول کے لیے کانٹوں کی تکلیف بھی برداشت نہیں کی۔ یعنی تو مشکلات سے ڈر کر گھر بیٹھا ہے اور جدوجہد سے عاری ہے۔
Roman Urdu
Iqbal insan ko mukhatib kar ke kehte hain ke tere andar wo tarap aur wo dard maujood nahi jo ek bulbul mein hota hai, aur is ki wajah ye hai ke tera wujood ek zinda aur bedar rooh se khali hai. Tu is duniya ke bagh mein to maujood hai jahan amal ki dawat aam hai aur kamyabiyon ke phool chun-na sab ke liye jayez hai, lekin tu itna sust hai ke tu ne in phoolon ke husool ke liye kanton ki takleef bhi bardasht nahi ki. Yani tu mushkilat se darr kar ghar betha hai aur jiddo-juhd se aari hai.
Urdu
اس شعر میں خودی کی تربیت کا درس دیا گیا ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ دوسروں کی طرف دیکھنے کے بجائے اپنی ذات کے اندر جھانکنا سیکھ اور اپنے من میں ڈوب کر زندگی کا سراغ لگا۔ اپنے ناخنوں سے اپنے سینے کو کریدنے کا مطلب ہے کہ کڑی محنت اور ریاضت سے اپنے چھپے ہوئے جوہر تلاش کر۔ اگر تیری خواہش ہے کہ تجھے خدا کی پہچان حاصل ہو جائے، تو اس کا راستہ تیری اپنی خودی سے ہو کر گزرتا ہے۔ جب تو اپنی حقیقت کو پہچان لے گا تو تجھے رب کی پہچان بھی ہو جائے گی۔
Roman Urdu
Is shair mein Khudi ki tarbiat ka dars diya gaya hai. Iqbal farmate hain ke doosron ki taraf dekhne ke bajaye apni zaat ke andar jhankna seekh aur apne mann mein doob kar zindagi ka suragh laga. Apne nakhunon se apne seene ko kureedne ka matlab hai ke kari mehnat aur riyazat se apne chupe hue johar talash kar. Agar teri khwahish hai ke tujhe Khuda ki pehchan hasil ho jaye, to is ka rasta teri apni Khudi se ho kar guzarta hai. Jab tu apni haqiqat ko pehchan lega to tujhe Rabb ki pehchan bhi ho jayegi.
Urdu
اقبال کہتے ہیں کہ زمانے کی مشکلات اور سختیوں کا رونا رونا چھوڑ دو۔ جو انسان مشکل حالات سے نہیں گزرتا وہ کچا اور ناپختہ رہ جاتا ہے، جیسے وہ سونا جس کی ابھی بھٹی میں تپش نہ لگی ہو۔ کیا تم نے کبھی ندی کے پانی کو نہیں دیکھا؟ وہ پانی تبھی سریلا اور حسین معلوم ہوتا ہے جب وہ راستے میں آنے والے پتھروں سے ٹکراتا ہے۔ اسی طرح انسانی شخصیت میں نکھار تبھی آتا ہے جب وہ زندگی کی رکاوٹوں سے ٹکرا کر آگے بڑھتا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke zamane ki mushkilat aur sakhtiyon ka rona rona chor do. Jo insan mushkil halat se nahi guzarta wo kacha aur napukhta reh jata hai, jaise wo sona jis ki abhi bhatti mein tapish na lagi ho. Kya tum ne kabhi nadi ke pani ko nahi dekha? Wo pani tabhi sureela aur haseen maloom hota hai jab wo raste mein aane wale patthron se takrata hai. Isi tarah insani shakhsiyat mein nikhaar tabhi aata hai jab wo zindagi ki rukawaton se takra kar aage barhta hai.
Urdu
یہاں ایک کبوتر اپنے بچے کو نصیحت کر رہا ہے کہ عیش و آرام اور ریشم جیسی نرم طبیعت کے ساتھ اس دنیا میں باوقار طریقے سے نہیں جیا جا سکتا۔ اگر تم اپنے اندر تڑپ، جوش اور عشقِ الٰہی کی مستی پیدا کر لو، تو تم میں اتنی طاقت آ جائے گی کہ تم شکاری پرندوں یعنی شاہینوں کا تاج بھی ان کے سر سے چھین سکتے ہو۔ مطلب یہ کہ عجز و انکساری اور بزدلی چھوڑ کر جرات پیدا کرو تو بڑے بڑے تم سے مغلوب ہو جائیں گے۔
Roman Urdu
Yahan ek kabootar apne bache ko nasihat kar raha hai ke aish-o-aram aur resham jaisi narm tabiyat ke sath is duniya mein ba-waqar tariqe se nahi jiya ja sakta. Agar tum apne andar tarap, josh aur ishq-e-ilahi ki masti paida kar lo, to tum mein itni taqat aa jayegi ke tum shikari parindon yani shaheenon ka taj bhi un ke sar se cheen sakte ho. Matlab ye ke ajz-o-inkisari aur buzdili chor kar jurat paida karo to bare bare tum se maghloob ho jayenge.
Urdu
افسوس کی بات یہ ہے کہ تم اشرف المخلوقات تھے اور بڑے بلند مرتبے پر فائز تھے، لیکن آج تم کم ظرف اور پست لوگوں کے سامنے جھک رہے ہو اور ان کی غلامی کر رہے ہو۔ تم حقیقت میں ایک شاہین ہو جس کی پرواز آسمانوں میں ہے، لیکن تم تب تک اپنی اصل طاقت کو نہیں پہچان سکو گے جب تک تم اپنی خودی کو بیدار کر کے اپنے ضمیر کے تابع نہیں ہو جاتے۔ اپنے آپ کو پانے کے لیے ضروری ہے کہ تم بیرونی سہاروں کے بجائے اپنی ذات کے جال میں گرفتار ہو جاؤ۔
Roman Urdu
Afsos ki baat ye hai ke tum Ashraf-ul-Makhlooqat the aur bare buland martabe par faiz the, lekin aaj tum kam-zarf aur past logon ke samne jhuk rahe ho aur un ki ghulami kar rahe ho. Tum haqiqat mein ek shaheen ho jis ki parwaz aasmanon mein hai, lekin tum tab tak apni asal taqat ko nahi pehchan sakoge jab tak tum apni khudi ko bedar kar ke apne zameer ke tabay nahi ho jate. Apne aap ko pane ke liye zaroori hai ke tum bairooni saharon ke bajaye apni zaat ke jaal mein giraftar ho jao.
Urdu
وہ دن کتنا مبارک ہو گا جب تو اپنی کھوئی ہوئی پہچان دوبارہ حاصل کر لے گا۔ اقبال کہتے ہیں کہ اپنی خودی کو پا لینا ہی اصل “فقر” ہے اور یہی وہ فقر ہے جو انسان کو دنیا کی بادشاہی عطا کرتا ہے۔ یاد رکھو کہ ہمیشہ کی زندگی صرف پکے ایمان اور یقینِ کامل میں چھپی ہوئی ہے۔ اگر تم زندگی کے معاملات میں شک، وہم اور گمان کے راستوں پر چلو گے تو تمہاری روحانی موت واقع ہو جائے گی اور تم کبھی بڑے کام نہیں کر سکو گے۔
Roman Urdu
Wo din kitna mubarak hoga jab tu apni khoi hui pehchan dobara hasil kar lega. Iqbal kehte hain ke apni khudi ko pa lena hi asal “Faqr” hai aur yehi wo faqr hai jo insan ko duniya ki badshahi ata karta hai. Yaad rakho ke hamesha ki zindagi sirf pakke iman aur yaqeen-e-kamil mein chupi hui hai. Agar tum zindagi ke muamlat mein shak, waham aur guman ke raston par chalo ge to tumhari roohani maut waqay ho jayegi aur tum kabhi bare kaam nahi kar sako ge.
Urdu
اقبال کہتے ہیں کہ تم بھی میری طرح اپنی اصل حقیقت سے پردے میں ہو اور خود کو پہچان نہیں پا رہے۔ وہ دن بہت اچھا ہو گا جب تم اپنی اصل حقیقت کو پا لو گے۔ یہاں ایک بہت گہری بات کی گئی ہے کہ مجھے تو معاش کی فکر اور رزق کی تنگی کفر کی طرف لے جا رہی ہے (یعنی میں دنیاوی فکروں میں الجھا ہوں)، جبکہ تمہارا مسئلہ یہ ہے کہ تم نے صرف کتابی علم، منطق اور فلسفے کو ہی سب کچھ سمجھ لیا ہے اور تم عمل اور یقین کی دولت سے محروم ہو کر کفر کی حالت میں ہو۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke tum bhi meri tarah apni asal haqiqat se parde mein ho aur khud ko pehchan nahi pa rahe. Wo din bohat acha hoga jab tum apni asal haqiqat ko pa lo ge. Yahan ek bohat gehri baat ki gayi hai ke mujhe to maash ki fikr aur rizq ki tangi kufr ki taraf le ja rahi hai (yani mein dunyawi fikron mein uljha hoon), jabke tumhara masla ye hai ke tum ne sirf kitabi ilm, mantiq aur falsafe ko hi sab kuch samajh liya hai aur tum amal aur yaqeen ki daulat se mahroom ho kar kufr ki halat mein ho.
Urdu
ایک بوڑھے تجربہ کار اونٹ نے اپنے بچے کو نصیحت کرتے ہوئے کہا کہ وہ شخص بہت خوش نصیب ہے جو اپنے فرائض اور اپنی ذمہ داریوں کو سمجھتا ہے۔ ہم پرانے مسافروں سے یہ سبق سیکھ لو کہ زندگی کے سفر میں کبھی دوسروں کا سہارا مت ڈھونڈو، بلکہ اپنا بوجھ خود اپنی پیٹھ پر اٹھانا سیکھو۔ خودداری اسی میں ہے کہ انسان اپنی مشکلات کا حل خود نکالے اور اپنی ذمہ داریوں سے فرار حاصل نہ کرے۔
Roman Urdu
Ek budhe tajurba-kar oont ne apne bache ko nasihat karte hue kaha ke wo shakhs bohat khush-naseeb hai jo apne faraiz aur apni zimmedariyon ko samajhta hai. Hum purane musafiron se ye sabaq seekh lo ke zindagi ke safar mein kabhi doosron ka sahara mat dhoondo, balki apna bojh khud apni peeth par uthana seekho. Khuddari isi mein hai ke insan apni mushkilat ka hal khud nikale aur apni zimmedariyon se farar hasil na kare.
Meta-Description
- Immerse in Iqbal’s ‘Armaghan-e-Hijaz’ (Farsi-47), ‘Choo Bulbul Nala,’ a soulful expression of longing, poverty, and the quest for divine connection.




