
(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-62) Ba Yaran Tareeq 4: Mann Wa Tawaz Dil Wa Deen Na-umeedam من و تو از دل و دیں ناامیدیم

من و تو از دل و دیں ناامیدیم
چو بُوئے ز اصلِ خود رمیدیم
دلِ ما مُرد و دیں از مُردنِ دل
دو تا مَرگے بیک سودا خریدیم
Mann-o-tu az dil-o-deen na-umeedeem
Chu boo-ye ze asl-e-khud rameedeem
Dil-e-ma murd-o-deen az murdan-e-dil
Do-ta marg-ay ba-yak sauda khareedeem
You and I have lost hope in both heart and faith; like a scent, we have strayed far from our origin. Our hearts died, and with the death of the heart, faith died too; in a single bargain, we have purchased two deaths.

مسلمانی کہ داند رمزِ دیں را
نساید پیشِ غیر اللہ جبیں را
اگر گردوں بکامِ او نہ گردد
بکامِ خود بگرداند زمیں را
Musalmani ke danad ramz-e-deen ra
Na-sayad pesh-e-ghair-Allah jabeen ra
Agar gardoon ba-kaam-e-oo na-gardad
Ba-kaam-e-khud ba-gardand zameen ra
The Muslim who knows the secret of faith does not rub his forehead before anyone but Allah. If the heavens do not revolve according to his desire, he changes the revolution of the earth to suit his will.

دلِ بیگانہ خو زیں خاکداں نیست
شب و روزش ز دورِ آسماں نیست
تو خود وقتِ قیامِ خویش دریاب
نمازِ عشق و مستی را اذاں نیست
Dil-e-begana-kho zeen khak-dan neest
Shab-o-roz-ash ze dour-e-asman neest
Tu khud waqt-e-qiyam-e-khwaish daryab
Namaz-e-ishq-o-masti ra azan neest
The heart that is detached from worldly desires does not belong to this heap of dust; its days and nights are not bound by the rotation of the sky. Discover the time for your own spiritual standing; for the prayer of love and ecstasy, there is no formal call.

مقامِ شوق بے صدق و
یقیں نیست یقیں بے صحبتِ روح الامیں نیست
گر از صدق و یقیں داری نصیبے
قدم بیباک نہ کس در کمیں نیست
Maqam-e-shouq be sidq-o-yaqeen neest
Yaqeen be sohbat-e-Rooh-ul-Ameen neest
Gar az sidq-o-yaqeen daree naseeb-ay
Qadam be-bak nih kas dar kameen neest
The station of longing cannot be reached without sincerity and conviction, and conviction is impossible without the company of the Holy Spirit (Divine Revelation). If you have a share of sincerity and faith, step forward boldly; no one is lying in ambush for you.

مسلمان را ہمیں عرفان و ادراک
بجانِ خود فاش بیند رمزِ لولاک
کہ بجانِ خود فاش بیند رمزِ لولاک
شناس آں را کہ گوید ما عرفناک
Musalman ra hameen irfan-o-idrak
Ba-jaan-e-khud faash beenad ramz-e-Loulak
Ke Khuda andar qiyas-e-ma na-gunjad
Shanas aan ra ke goyad “Ma arafnak”
For a Muslim, true gnosis means seeing the secret of “Loulak” clearly within his own soul. God cannot be contained within our intellectual grasp; recognize the Prophet who said, “We have not known Thee [as Thou deservest].”

افرنگی بتاں را خود سپردی
چہ نامردانہ در بتخانہ مُردی
خرد بیگانہ دل سینہ بے سوز
کہ از تاکِ نیاگاں مے نخوردی
Ifrangi butan ra khud sipardee
Che namardana dar butkhana murdee
Khirad begana dil seena be-soz
Ke az taak-e-niyagan may na-khordee
You surrendered yourself to the idols of the West; how cowardly you died in that temple of idols! Your intellect is a stranger to the heart and your breast is void of passion, for you did not drink the wine from the vine of your ancestors.

نہ ہر کس خود گر و ہم خود گداز است
نہ ہر کس مستِ ناز اندر نیاز است
قبائے لا الہ خونیں قبائے است
کہ بر بالائے نامرداں دراز است
Na har kas khud-gar-o-hum khud-gudaz ast
Na har kas mast-e-naaz andar niyaz ast
Qaba-e La ilaha khooneen qaba-ay-st
Ke bar balay-e-namardan daraz ast
Not everyone is a self-maker and a self-melter; not everyone is intoxicated with dignity within their humility. The cloak of “There is no god but Allah” is a blood-stained garment; it is too long for the stature of cowards.

بسوزد مومن از سوزِ وجودش
کشودِ ہر چہ بستند از کشودش
جلالِ کبریا ئی در قیامش
جمالِ بندگی اندر سجودش
Basozad momin az soz-e-wujood-ash
Kushood-e-har che bastand az kushood-ash
Jalal-e-kibriyai dar qiyam-ash
Jamal-e-bandagi andar sujud-ash
A believer burns with the fire of his own being; the untying of every knot depends on his spiritual opening. In his standing, there is Divine Majesty; in his prostration, there is the beauty of true servitude.

چہ پُرسی از نمازِ عاشقانہ
رکوعش چوں سجودش محرمانہ
تپ و تابِ یک “اللہ اکبر”
نہ گنجد در نمازِ پنجگانہ
Che pursi az namaz-e-ashiqana
Rukoo-ash chun sujud-ash mahurmana
Tap-o-taab-e-yak “Allah-u-Akbar”
Na gunjad dar namaz-e-panjgana
Why do you ask about the prayer of lovers? Its bowing and prostration are both intimate secrets. The fervor and heat of a single “Allah-u-Akbar” cannot be contained within the routine of the five daily prayers.

دو گیتی را صلا از قراتِ اوست
مسلماں لایموت از رکعتِ اوست
نداند کشتہ ایں عصرِ بے سوز
قیامت ہا کہ در “قد قامتِ” اوست
Do geeti ra sala az qirat-e-oost
Musalman la-yamoot az rak’at-e-oost
Na-danad kushta-e-een asr-e-be-soz
Qiyamat-ha ke dar “Qad qamat-e” oost
His recitation is a call to both worlds; a Muslim becomes immortal through a single cycle of his prayer. The victim of this passionless age does not know the upheavals hidden within his call to stand for prayer.
Full Explanation in Urdu and Roman Urdu
Urdu
میں اور تم اپنی اصل حقیقت اور اسلام کی روح سے اتنے دور ہو چکے ہیں جیسے پھول سے نکل کر خوشبو ہوا میں بھٹک جاتی ہے۔ ہمارا روحانی جذبہ اور عشقِ رسول ختم ہو چکا ہے، اور جب دل سے ایمان کی تڑپ نکل جائے تو دین بھی ایک بے جان رسم بن کر رہ جاتا ہے۔ ہم نے زندگی کے اس گھاٹے کے سودے میں ایک ساتھ دو موتیں خرید لی ہیں، ایک ہمارے جذبے کی موت اور دوسری ہمارے دین کی موت۔
Roman Urdu
Mein aur tum apni asal haqiqat aur Islam ki rooh se itne door ho chuke hain jaise phool se nikal kar khushbu hawa mein bhatak jati hai. Hamara ruhani jazba aur ishq-e-Rasool khatam ho chuka hai, aur jab dil se iman ki tarap nikal jaye to deen bhi ek be-jaan rasm ban kar reh jata hai. Hum ne zindagi ke is ghaate ke saude mein ek sath do mautein khareed li hain, ek hamare jazbe ki maut aur doosri hamare deen ki maut.
Urdu
وہ سچا مسلمان جو دین کی اصل حقیقت اور روح کو سمجھ لیتا ہے، وہ اللہ کے سوا کسی بھی دنیاوی طاقت یا بت کے سامنے اپنا سر نہیں جھکاتا۔ اس کی خودی اتنی مضبوط ہوتی ہے کہ اگر آسمان کی گردش اور وقت کے حالات اس کی مرضی کے خلاف ہوں، تو وہ اپنی ایمانی قوت اور جدوجہد سے زمین کے حالات کو اپنی مرضی کے مطابق بدل کر رکھ دیتا ہے۔
Roman Urdu
Woh sacha Musalman jo deen ki asal haqiqat aur rooh ko samajh leta hai, woh Allah ke siwa kisi bhi dunyawi taqat ya but ke samne apna sar nahi jhukata. Uski khudi itni mazboot hoti hai ke agar aasman ki gardish aur waqt ke haalaat uski marzi ke khilaf hon, to woh apni imani quwwat aur jiddo-juhd se zameen ke haalaat ko apni marzi ke mutabiq badal kar rakh deta hai.
Urdu
وہ دل جو دنیا کے مادی فائدوں اور لالچ سے آزاد ہو جائے، اس کا تعلق اس مٹی کی دنیا سے نہیں رہتا۔ ایسا دل وقت کی قید اور سورج چاند کی گردش کا پابند نہیں ہوتا۔ تمہیں چاہیے کہ اللہ کے سامنے کھڑے ہونے اور سچی بندگی کا وقت خود پہچانو، کیونکہ عشق اور روحانی مستی میں ڈوب کر جو نماز پڑھی جاتی ہے، اس کے لیے کسی ظاہری اذان یا وقت کا انتظار نہیں کیا جاتا بلکہ ہر لمحہ حضورِ الٰہی کا وقت ہوتا ہے۔
Roman Urdu
Woh dil jo duniya ke madi faidon aur lalach se azad ho jaye, uska taaluq is mitti ki duniya se nahi rehta. Aisa dil waqt ki qaid aur sooraj chand ki gardish ka paband nahi hota. Tumhein chahiye ke Allah ke samne khare hone aur sachi bandagi ka waqt khud pehchano, kyunke ishq aur ruhani masti mein doob kar jo namaz parhi jati hai, uske liye kisi zahiri azan ya waqt ka intezar nahi kiya jata balkay har lamha huzoor-e-ilahi ka waqt hota hai.
Urdu
اللہ سے سچی محبت اور شوق کا مقام تب تک حاصل نہیں ہو سکتا جب تک دل میں سچائی اور پکا یقین نہ ہو۔ اور یہ یقین تب تک پیدا نہیں ہوتا جب تک انسان وحیِ الٰہی اور قرآنِ پاک کے پیغام سے فیض حاصل نہ کرے۔ اگر تمہیں تھوڑا سا بھی سچا یقین اور ایمان مل گیا ہے، تو پھر کائنات کو مسخر کرنے کے لیے بے خوف ہو کر قدم بڑھاؤ، تمہارے راستے میں کوئی رکاوٹ یا دشمن تمہیں روک نہیں سکے گا۔
Roman Urdu
Allah se sachi mohabbat aur shouq ka maqam tab tak hasil nahi ho sakta jab tak dil mein sachai aur pakka yaqeen na ho. Aur yeh yaqeen tab tak paida nahi hota jab tak insan wahi-e-ilahi aur Quran-e-Pak ke paigham se faiz hasil na kare. Agar tumhein thora sa bhi sacha yaqeen aur iman mil gaya hai, to phir kainat ko musakh-khar karne ke liye be-khauf ho kar qadam barhao, tumhare raste mein koi rukawat ya dushman tumhein rok nahi sakega.
Urdu
ایک مسلمان کے لیے علم اور پہچان کی انتہا یہ ہے کہ وہ اپنی ہی جان کے اندر کائنات کی تخلیق کا وہ راز واضح طور پر دیکھ لے کہ یہ سب کچھ نبی کریم ﷺ کے صدقے بنا ہے۔ اللہ کی ذات تو اتنی بلند ہے کہ وہ ہماری عقل اور سوچ میں نہیں سما سکتی، اس لیے عقل کے گھوڑے دوڑانے کے بجائے اس ہستی (نبی پاک ﷺ) کو پہچانو جنہوں نے باوجودِ قربِ الٰہی کے عاجزی سے فرمایا کہ “اے اللہ ہم نے تجھے پہچاننے کا ویسا حق ادا نہیں کیا جیسا حق تھا”۔
Roman Urdu
Ek Musalman ke liye ilm aur pehchan ki intiha yeh hai ke woh apni hi jaan ke andar kainat ki takhliq ka woh raaz wazay taur par dekh le ke yeh sab kuch Nabi Kareem ﷺ ke sadqe bana hai. Allah ki zaat to itni buland hai ke woh hamari aql aur soch mein nahi sama sakti, is liye aql ke ghore dourane ke bajaye us hasti (Nabi Pak ﷺ) ko pehchano jinhon ne bawajood-e-qurb-e-ilahi ke aajzi se farmaya ke “Ae Allah hum ne tujhe pehchan-ne ka waisa haq ada nahi kiya jaisa haq tha”.
Urdu
افسوس کہ تم نے خود کو مغربی تہذیب کے مادی بتوں کے حوالے کر دیا اور انگریز کی غلامی قبول کر کے بڑی بزدلی کے ساتھ اسی کے بت خانے میں اپنی غیرت کھو دی۔ تمہاری عقل تمہارے دل سے کٹ چکی ہے اور تمہارا سینہ عشقِ الٰہی کی تڑپ سے خالی ہو گیا ہے، کیونکہ تم نے اپنے بزرگوں اور آباؤ اجداد کے اس روحانی علم اور عشق کی شراب کو نہیں چکھا جو تمہیں خودار اور غیرت مند بناتی تھی۔
Roman Urdu
Afsos ke tum ne khud ko maghribi tehzeeb ke madi buton ke hawale kar diya aur angrez ki gulami qubool kar ke bari buzdili ke sath usi ke but-khane mein apni ghairat kho di. Tumhari aql tumhare dil se kat chuki hai aur tumhara seena ishq-e-ilahi ki tarap se khali ho gaya hai, kyunke tum ne apne buzurgon aur abao-ajdad ke us ruhani ilm aur ishq ki sharab ko nahi chakha jo tumhein khuddar aur ghairat-mand banati thi.
Urdu
ہر شخص اپنی شخصیت کی تعمیر کرنا اور پھر اسے اللہ کی محبت میں فنا کرنا نہیں جانتا۔ ہر کوئی اللہ کا نیازمند بن کر دنیا سے بے نیاز ہونے کی مستی حاصل نہیں کر سکتا۔ “لا الٰہ” یعنی توحید کا دعویٰ کرنا کوئی معمولی بات نہیں بلکہ یہ سرفروشی کا ایک ایسا لباس ہے جو خون مانگتا ہے، اور یہ لباس بزدل اور نامرد لوگوں کے قد سے بہت بڑا ہے، یعنی وہ اسے پہننے کی ہمت نہیں رکھتے۔
Roman Urdu
Har shakhs apni shakhsiyat ki tameer karna aur phir use Allah ki mohabbat mein fana karna nahi janta. Har koi Allah ka niyaz-mand ban kar duniya se be-niyaz hone ki masti hasil nahi kar sakta. “La ilaha” yani touheed ka dawa karna koi mamooli baat nahi balkay yeh sar-faroshi ka ek aisa libas hai jo khoon mangta hai, aur yeh libas buzdal aur namard logon ke qad se bohat bara hai, yani woh ise pehn-ne ki himmat nahi rakhte.
Urdu
ایک سچا مومن اپنے اندر کی روحانی تڑپ اور عشق کی آگ میں جلتا رہتا ہے، اور اسی تڑپ کی بدولت دنیا کی تمام مشکلیں اور بند گتھیاں حل ہو جاتی ہیں۔ جب وہ اللہ کے سامنے نماز میں کھڑا ہوتا ہے تو اس کے رعب میں اللہ کی قدرت کا جلال نظر آتا ہے، اور جب وہ سجدہ کرتا ہے تو اس کی عاجزی میں بندگی کا اصل حسن اور کمال دکھائی دیتا ہے۔
Roman Urdu
Ek sacha momin apne andar ki ruhani tarap aur ishq ki aag mein jalta rehta hai, aur isi tarap ki badolat duniya ki tamam mushkilein aur band gutthiyan hal ho jati hain. Jab woh Allah ke samne namaz mein khara hota hai to uske raub mein Allah ki qudrat ka jalal nazar aata hai, aur jab woh sajda karta hai to uski aajzi mein bandagi ka asal husn aur kamal dikhayi deta hai.
Urdu
تم مجھ سے عاشقوں کی نماز کے بارے میں کیا پوچھتے ہو؟ ان کا رکوع اور سجدہ دونوں اللہ کے ساتھ راز و نیاز اور گہری دوستی کی باتیں ہوتی ہیں۔ ایک سچے عاشق کے منہ سے نکلی ہوئی “اللہ اکبر” کی پکار میں جو تڑپ، جوش اور گہرائی ہوتی ہے، وہ ان پانچ وقت کی رسمی نمازوں کے ڈھانچے میں نہیں سما سکتی۔
Roman Urdu
Tum mujh se ashiqon ki namaz ke bare mein kya poochte ho? Unka rukoo aur sajda dono Allah ke sath raaz-o-niyaz aur gehri dosti ki baatein hoti hain. Ek sache ashiq ke munh se nikli hui “Allah-u-Akbar” ki pukar mein jo tarap, josh aur gehrai hoti hai, woh in panch waqt ki rasmi namazon ke dhanche mein nahi sama sakti.
Urdu
مومن جب نماز میں قرآن کی تلاوت کرتا ہے تو وہ دراصل دونوں جہانوں کے لیے اللہ کا پیغام اور دعوت ہوتی ہے۔ ایک سچے مسلمان کی نماز کی صرف ایک رکعت اسے ہمیشہ کی زندگی عطا کر دیتی ہے۔ افسوس کہ آج کے اس بے حس اور مادیت پرست دور کے لوگ ان انقلابات اور ہنگاموں کو نہیں سمجھ سکتے جو ایک مردِ مومن کی “قد قامت الصلوٰۃ” کی پکار میں چھپے ہوتے ہیں۔
Roman Urdu
Momin jab namaz mein Quran ki tilawat karta hai to woh darasal dono jahanon ke liye Allah ka paigham aur dawat hoti hai. Ek sache Musalman ki namaz ki sirf ek rak’at ise hamesha ki zindagi ata kar deti hai. Afsos ke aaj ke is be-hiss aur madiyat-parast dour ke log in inqalabat aur hangamon ko nahi samajh sakte jo ek mard-e-momin ki “Qad qamat-as-salat” ki pukar mein chupe hote hain.




