
(Asrar-e-Khudi-16) Dar Sharah Asrar-e-Isma’ay Ali Murtaza (A.S) در شرح اسرار اسمائے علی مرتضیٰؓ

مسلمِ اول شہِ مرداں علی عشق را سرمایہِ ایماں علی
از ولائے دود مانش زندہ ام در جہاں مثلِ گہر تابندہ ام
نرگسم وارفتہِ نظارہ ام در خیابانیش چوبو آوارہ ام
زمزم ار جوشد ز خاکِ من از وست مے اگر ریزد ز تاکِ من از وست
خاکم و از مہرِ او آئینہ ام می توان دیدن نوا در سینہ ام
از رخِ او فالِ پیغمبر گرفت ملتِ حق از شکوہش فر گرفت
قوتِ دیں مبیں فرمودہ اش کائنات آئیں پذیر از دودہ اش
Roman Urdu
Muslim-e-awwal shah-e-mardan Ali,
ishq ra sarmaya-e-iman Ali.
Az wala-e-doodmanash zinda-am,
dar jahan misl-e-guhar tabinda-am.
Nargisam wa-rafta-e-nazara-am,
dar khayabanash chu-bu awara-am.
Zamzam ar joshad ze khak-e-man az oost,
may agar rezad ze taak-e-man az oost.
Khakam o az mahr-e-oo aaina-am,
mi tawan deedan nawa dar seena-am.
Az rukh-e-oo faal-e-Paighambar giraft,
Millat-e-Haq az shikohash farr giraft.
Quwwat-e-deen-e-mubeen farmooda-ash,
kainat aaeen-pazeer az doodah-ash.
English Translation
Ali is the first Muslim and the King of men; in Love’s eyes, Ali is the treasure of the Faith. Devotion to his family inspires me with life, so that I am as a shining pearl in the world. Like the narcissus, I am enraptured with gazing; like perfume, I am straying through his pleasure garden. If holy water gushes from my earth, he is the source; if wine pours from my grapes, he is the cause.
I am dust, but his sun hath made me as a mirror: song can be seen in my breast. From Ali’s face the Prophet drew many a fair omen; by his majesty the true religion is glorified. His commandments are the strength of the radiant Faith; the universe accepts the law from his House.
Urdu Translation
حضرت علیؓ دلیروں کے سردار اور اسلام لانے والوں میں سرفہرست ہیں اور آپؓ کی ذات عشقِ الٰہی کے لیے ایمان کا اصل سرمایہ ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ میں آپؓ کے مبارک خاندان کی محبت کی بدولت زندہ ہوں اور اسی نسبت کی برکت سے دنیا میں موتی کی طرح چمک رہا ہوں۔ میں نرگس کے پھول کی مانند سراپا آنکھ بنا آپؓ کے نظارے میں کھویا ہوا ہوں اور آپؓ کی گلشنِ محبت میں خوشبو کی طرح بکھرا ہوا ہوں۔
اگر میری شاعری کی خاک سے زمزم جیسا پاکیزہ چشمہ پھوٹتا ہے یا میرے کلام کی بیل سے معرفت کی شراب ٹپکتی ہے، تو یہ سب آپؓ سے میری عقیدت کا فیض ہے۔ میں تو محض خاک ہوں مگر آپؓ کی محبت نے مجھے آئینے کی طرح روشن کر دیا ہے، یہاں تک کہ میرے سینے کے اندر چھپے ہوئے نغموں کو بھی دیکھا جا سکتا ہے۔ حضورﷺ نے آپؓ کے چہرے سے اچھا شگون لیا اور ملتِ اسلامیہ کو آپؓ کے رعب و جلال سے شان و شوکت ملی۔ آپؓ کے ارشادات دینِ مبین کے لیے قوت کا باعث ہیں اور اس کائنات نے آپؓ ہی کے گھرانے سے آئین و دستور حاصل کیا ہے۔
Roman Urdu Translation
Hazrat Ali (R.A.) dileron ke sardar aur Islam lane walon mein sar-e-fihrist hain aur aap ki zaat ishq-e-Ilahi ke liye iman ka asal sarmaya hai. Iqbal farmate hain ke mein aap ke mubarak khandan ki mohabbat ki badolat zinda hoon aur isi nisbat ki barkat se duniya mein moti ki tarah chamak raha hoon.
Mein nargis ke phool ki manind sarapa aankh bana aap ke nazare mein khoya hua hoon aur aap ki gulshan-e-mohabbat mein khushbu ki tarah bikhra hua hoon. Agar meri shayari ki khak se zamzam jaisa pakeeza chashma phoot-ta hai ya mere kalam ki bel se marifat ki sharab tapakti hai, toh yeh sab aap se meri aqeedat ka faiz hai.
Mein toh mahz khak hoon magar aap ki mohabbat ne mujhe aaine ki tarah roshan kar diya hai, yahan tak ke mere seene ke andar chupe hue naghmon ko bhi dekha ja sakta hai. Huzoor (S.A.W.) ne aap ke chehre se acha shagoon liya aur Millat-e-Islamia ko aap ke raub-o-jalal se shan-o-shaukat mili. Aap ke irshadat deen-e-mubeen ke liye quwwat ka bais hain aur is kainat ne aap hi ke gharane se aaeen-o-dastoor hasil kiya hai..

مرسلِ حق کرد نامش بوتراب حق ید اللہ خواند در ام الکتاب
ہر کہ دانائے رموزِ زندگیست سرِ اسمائے علی داند کہ چیست
خاکِ تاریکی کہ نامِ او تن است عقل از بیدادِ او در شیون است
فکرِ گردوں رس ز میں پیما ازو چشمِ کور و گوشِ ناشنوا ازو
از ہوس تیغِ دو رُوی دارد بدست رہروان را دل بریں رہزن شکست
شیرِ حق ایں خاک را تسخیر کرد ایں گلِ تاریک را اکسیر کرد
مرتضیٰ کز تیغِ او حق روشن است بو تراب از فتحِ اقلیمِ تن است
Roman Urdu
Mursal-e-Haq kard namash Bu Turab,
Haq Yad-Ullah khand dar Umm-ul-Kitab.
Har ke dana-ye rumoz-e zandagist,
sirr-e asmaye Ali danad ke chist.
Khak-e tarike ke nam-e oo tan ast,
aql az bidad-e oo dar shewan ast.
Fikr-e gardun-ras zamin-paima azo,
chashm-e kor o gosh-e nashnwa azo.
Az hawas tegh-e du-ruye darad badast,
raharwan ra dil barin rahzan shikast.
Sher-e Haq ein khak ra taskhir kard,
ein gil-e tarik ra akseer kard.
Murtaza kaz tegh-e oo Haq roshan ast,
Bu Turab az fath-e iqlim-e tan ast.
English Translation
The Apostle of God gave him the name “Bu Turab” (Father of Dust); God in the Quran called him “the Hand of Allah”. Whoever is acquainted with the mysteries of life knows what is the secret of Ali’s names. That dark dust which is called the body, and because of whose tyranny reason is in lamentation—it keeps the heaven-reaching thought earth-bound, and makes the eye blind and the ear deaf. In its hand is the double-edged sword of desire, and it breaks the hearts of those traveling the path of God. The Lion of God (Ali) conquered this dust and turned this dark clay into an elixir. Murtaza, by whose sword Truth is made manifest, became “Bu Turab” by conquering the realm of the body.
Urdu Translation
اللہ کے رسولﷺ نے آپؓ کو “بوتراب” کا لقب عطا فرمایا اور اللہ تعالیٰ نے قرآنِ کریم میں آپؓ کی شان میں “ید اللہ” (اللہ کا ہاتھ) فرمایا ہے۔ جو کوئی بھی زندگی کی حقیقتوں سے واقف ہے، وہ بخوبی جانتا ہے کہ علیؓ کے ان القاب کے پیچھے کیا گہرے راز پوشیدہ ہیں۔ یہ تاریک خاک جسے انسانی بدن کہا جاتا ہے، اس کے تقاضوں کے ظلم سے عقل ہمیشہ فریادی رہتی ہے کیونکہ یہ بلند خیالات کو زمین کی پستیوں میں مقید کر دیتا ہے اور انسان کو حق دیکھنے اور سننے سے محروم کر دیتا ہے۔
اس نفس (بدن) کے ہاتھ میں ہوس کی دو دھاری تلوار ہے جو راہِ حق کے مسافروں کے حوصلے توڑ دیتی ہے۔ لیکن اللہ کے شیر، حضرت علیؓ نے اس خاک (بدن) کو مسخر کر لیا اور اپنی روحانیت سے اس سیاہ مٹی کو سونا (اکسیر) بنا دیا۔ آپؓ وہ مرتضیٰ ہیں جن کی تلوار سے حق و باطل کا فرق واضح ہوا، اور آپؓ “بوتراب” (مٹی کے مالک) اسی لیے کہلائے کہ آپؓ نے اپنے جسم و نفس کی مملکت کو فتح کر لیا تھا۔
Roman Urdu Translation
Allah ke Rasool (S.A.W.) ne aap ko “Bu Turab” ka laqab ata farmaya aur Allah ne Quran mein aap ko “Yad-Ullah” farmaya hai. Jo koi zindagi ki haqiqaton ko janta hai, woh Ali (R.A.) ke in namon ke raaz se waqif hai. Yeh tarik mitti jisay badan kaha jata hai, is ke zulm se aql hamesha faryadi rehti hai kyunke yeh insan ki buland soch ko zamin ki pash-o-pash mein qaid kar deta hai.
Is nafs ke hath mein hawas ki talwar hai jo raah-e-haq ke musafiron ko dara deti hai. Magar Sher-e-Haq, Hazrat Ali (R.A.) ne is mitti (badan) ko taskhir kar liya aur isay akseer bana diya. Aap Murtaza hain jin ki talwar se sachayi roshan hui, aur aap “Bu Turab” is liye hain kyunke aap ne apne jism ki mumlikat ko fatah kar liya tha.

مردِ كشور گير از كراری است گوہرش را آبرو خود داری است
ہر کہ در آفاق گردد بو تراب باز گرداند ز مغرب آفتاب
ہر کہ زیں بر مرکبِ تن تنگ بست چوں نگیں بر خاتمِ دولت نشست
زیرِ پاش اینجا شکوہِ خیبر است دستِ او آنجا قسیمِ کوثر است
از خود آگاہی ید اللہی کند از ید اللہی شہنشاہی کند
ذاتِ او دروازہِ شہرِ علوم زیرِ فرمانش حجاز و چین و روم
Roman Urdu
Mard-e-kishwar-geer az karrari ast,
goharash ra abroo khuddari ast.
Har ke dar aafaq gardad Bu Turab,
baaz gardand ze maghrib aaftab.
Har ke zeen bar markab-e-tan tang bast,
chun nageen bar khatam-e-daulat nishast.
Zer-e-pash einja shikoh-e-Khaibar ast,
dast-e-oo aanja Qaseem-e-Kausar ast.
Az khudd-agahi Yad-ullahi kunad,
az Yad-ullahi shehanshahi kunad.
Zaat-e-oo darwaza-e-shahr-e-uloom,
zer-e-farmanash Hijaz o Cheen o Room.
English Translation
A conqueror of countries is such because of his “Karrari” (repeated attacks/bravery); the luster of his pearl comes from self-respect. Whoever becomes “Bu Turab” (Master of the Earth/Dust) in the universe can turn back the sun from the west. Whoever firmly saddles the steed of the body sits like a gem upon the ring of sovereignty. Beneath his feet here lies the grandeur of Khaibar, and there (in the hereafter), his hand is the distributor of Kausar.
Through self-awareness, he acts as the Hand of Allah; by being the Hand of Allah, he exercises emperorship over the world. His being is the gate to the City of Knowledge, and Hijaz, China, and Rome are under his command.
Urdu Translation
ملک فتح کرنے والا دلیر اپنی “کراری” (بار بار حملہ کرنے کی صفت) کے سبب ہی کامیاب ہوتا ہے، اور اس کی اصل آبرو اپنی ذات کی حفاظت اور خود داری میں ہے۔ جو شخص بھی کائنات میں “بوتراب” بن جائے (یعنی مٹی اور نفس پر قابو پا لے)، وہ ڈوبے ہوئے سورج کو مغرب سے واپس لانے کی قوت رکھتا ہے۔ جس نے اپنے نفس (جسم) کے گھوڑے پر قابو پا کر اس پر زین کس لی، وہ دنیا کی حکمرانی کے نگینے کی طرح قائم ہو گیا۔ اس دنیا میں خیبر جیسے با شکوہ قلعے کی ساری شان و شوکت اس کے پاؤں کے نیچے ہوتی ہے اور آخرت میں اس کا ہاتھ حوضِ کوثر کا پانی تقسیم کرنے والا ہوتا ہے۔ وہ اپنی ذات سے آگاہی کے نتیجے میں “ید اللہ” (اللہ کا ہاتھ) بن جاتا ہے اور پھر اسی الوہی قوت کے ساتھ کائنات پر حکمرانی کرتا ہے۔ اس کی ذات علم کے شہر کا دروازہ ہے اور حجاز، چین اور روم جیسی بڑی سلطنتیں اس کے زیرِ فرمان آ جاتی ہیں۔
Roman Urdu Translation
Mulk fatah karne wala diler apni “Karrari” (baar baar hamla karne ki sifat) ke sabab hi kamyab hota hai, aur us ki asal abroo apni zaat ki hifazat aur khuddari mein hai. Jo shakhs bhi kainat mein “Bu Turab” ban jaye (yani mitti aur nafs par qaboo pa le), woh doobay hue suraj ko maghrib se wapas lane ki quwwat rakhta hai. Jis ne apne nafs (jism) ke ghoray par qaboo pa kar us par zeen kas li, woh duniya ki hukmarani ke nageene ki tarah qaim ho gaya. Is duniya mein Khaibar jaise ba-shikoh qile ki sari shan-o-shaukat us ke paaon ke neeche hoti hai aur aakhirat mein us ka hath Hauz-e-Kausar ka pani taqseem karne wala hota hai. Woh apni zaat se agahi ke natijay mein “Yad-Ullah” (Allah ka hath) ban jata hai aur phir isi Ilahi quwwat ke sath kainat par hukmarani karta hai. Us ki zaat ilm ke shahr ka darwaza hai aur Hijaz, Cheen aur Room jaisi bari sultanatei us ke zer-e-farman aa jati hain.

حکمران باید شدن بر خاکِ خویش — تا مے روشن خوری از تاکِ خویش
خاک گشتن مذہبِ پروانگی است — خاک را اب شو کہ ایں مردانگی است
سنگ شو اے ہمچو گل نازک بدن — تا شوی بنیادِ دیوارِ چمن
از گلِ خود آدمے تعمیر کن — آدمے را عالمے تعمیر کن
گر بنا سازی نہ دیوار و درے — خشت از خاکِ تو بندد دیگرے
اے ز جورِ چرخِ ناہنجار تنگ — جامِ تو فریادیِ بیدادِ سنگ
نالہ و فریاد و ماتم تا کجا — سینہ کو بیہائے پیہم تا کجا
در عمل پوشیدہ مضمونِ حیات — لذتِ تخلیق قانونِ حیات
Roman Urdu
Hukmran bayad shudan bar khak-e-khuish, ta may-e-roshan khori az taak-e-khuish.
Khak gashtan mazhab-e-parwanagi ast, khak ra ab sho ke ein mardanagi ast. S
ang sho ay hamchu gul nazuk badan, ta shawi binyad-e-deewar-e-chaman.
Az gil-e-khud adame tameer kun, adame ra alame tameer kun.
Gar bina sazi na deewar o dare, khisht az khak-e-to bandad digare.
Ay ze jaur-e-charkh-e-nahinjaar tang, jam-e-to faryadi-e-bidad-e-sang.
Nala o faryad o matam ta kuja, seena ko bi-haye paiham ta kuja.
Dar amal poshida mazmoon-e-hayat, lazzat-e-takhleeq qanoon-e-hayat.
English Translation
You must become the ruler over your own dust (body), so that you may drink clear wine from your own vine. To turn into dust (perish) is the way of the moth; become the “Father of Dust” (master it), for that is true manliness. Become like a stone, O you with a body delicate as a flower, so that you may become the foundation for the wall of the garden. Build a real human being out of your clay, and for that human, build a whole new world. If you do not build your own walls and doors, others will use the bricks made from your dust to build their own. O you, distressed by the cruelty of the wayward heavens, whose cup of life cries out against the injustice of the stones. How long will you indulge in wailing, lamenting, and mourning? How long will you continue this constant beating of the breast? The true meaning of life is hidden in action; the law of life is the joy of creation.
Urdu Translation
اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ تجھے اپنے بدن (خاک) پر حکمرانی کرنی چاہیے تاکہ تو اپنی ہی معرفت کی انگور کی بیل سے صاف و شفاف شراب پی سکے۔ جل کر مٹی بن جانا تو پروانوں کا طریقہ ہے، تجھے چاہیے کہ مٹی کا آقا (بوتراب) بن کر اسے مسخر کرے، کیونکہ یہی اصل جوانمردی ہے۔ اگرچہ تیرا بدن پھول کی طرح نازک ہے، مگر تجھے پتھر کی طرح سخت بننا چاہیے تاکہ تو ملت کے چمن کی دیوار کی مضبوط بنیاد بن سکے۔ اپنی مٹی (ذات) سے ایک مکمل انسان کی تعمیر کر اور پھر اس انسان کے لیے ایک نئی کائنات تخلیق کر۔ یاد رکھ! اگر تو اپنی خودی کی عمارت تعمیر نہیں کرے گا، تو دوسرے لوگ تیری مٹی سے اینٹیں بنا کر اپنے گھر تعمیر کر لیں گے۔ اے وہ شخص جو زمانے کے حالات اور آسمان کے مظالم سے شکوہ کناں ہے، تو کب تک یہ رونا دھونا اور ماتم کرتا رہے گا؟ زندگی کا اصل نچوڑ اور مقصد صرف عمل میں چھپا ہے، اور نئی چیزیں پیدا کرنے کی خوشی ہی زندگی کا اصل قانون ہے۔
Roman Urdu Translation
Iqbal naseehat karte hain ke tujhe apne badan (khak) par hukmran banna chahiye taake tu apni hi marifat ki angur ki bel se saaf sharab pi sake. Jal kar mitti ban jana toh parwano ka tareeqa hai, tujhe chahiye ke mitti ka aaqa (Bu Turab) ban kar usay musakkhar kare, kyunke yehi asal jawanmardi hai. Agarche tera badan phool ki tarah nazuk hai, magar tujhe patthar ki tarah sakht banna chahiye taake tu Millat ke chaman ki deewar ki mazboot binyad ban sake. Apni mitti (zaat) se ek mukammal insan ki tameer kar aur phir us insan ke liye ek nayi kainat takhleeq kar. Yaad rakh! agar tu apni khudi ki imarat tameer nahi kare ga, toh dusre log teri mitti se eintein bana kar apne ghar tameer kar lein ge. Ay woh shakhs jo zamane ke halat aur aasman ke mazalim se shikwa kunan hai, tu kab tak yeh rona dhona aur matam karta rahe ga? Zindagi ka asal nichor aur maqsad sirf amal mein chhupa hai, aur nayi cheezein paida karne ki khushi hi zindagi ka asal qanoon hai.

خیز و خلاقِ جہانِ تازہ شو — شعلہ در برکن خلیل آوازہ شو
با جہانِ نامساعد ساختن — ہست در میدان سپر انداختن
مردِ خود داری کہ باشد پختہ کار — با مزاجِ او بسازد روزگار
گر نہ سازد با مزاجِ او جہاں — می شود جنگ آزما با آسماں
برکند بنیادِ موجودات را — میدہد ترکیبِ نو ذرات را
گردشِ ایام را برہم زند — چرخِ نیلی فام را برہم زند
می کند از قوتِ خود آشکار — روزگارِ نو کہ باشد سازگار
در جہاں نتواں اگر مردانہ زیست — ہمچو مرداں جاں سپردن زندگیست
Roman Urdu
Khiz o khallaq-e-jahan-e-taza sho, shola dar bar kun Khalil-awaza sho.
Ba jahan-e-namusa’id sakhtan, hast dar maidan sipar andakhtan.
Mard-e-khuddari ke bashad pukhta-kar, ba mizaj-e-oo basazad rozgar.
Gar na-sazad ba mizaj-e-oo jahan, mi-shawad jang-azma ba aasman.
Barkunad binyad-e-maujoodat ra, mi-dehad tarkeeb-e-no zarrat ra.
Gardish-e-ayyam ra barham zanad, charkh-e-neeli faam ra barham zanad.
Mi-kunad az quwwat-e-khud ashkar, rozgar-e-no ke bashad saazgar.
Dar jahan natwan agar mardana zeest, hamchu mardan jan sipardan zindagist.
English Translation
Arise and become the creator of a new world! Wrap yourself in flames and gain the fame of Abraham (Khalil). To submit to an unfavorable world is to throw away your shield on the battlefield. A self-respecting man who is firm in his craft makes Time itself conform to his temperament. If the world does not suit his disposition, he goes to war against the heavens themselves. He uproots the foundations of existing things and gives a new composition to the atoms of the universe. He disrupts the revolution of days and overthrows the azure sky. Through his own strength, he reveals a new era that is favorable to him. If it is not possible to live manfully in this world, then to die like a man is the true life.
Urdu Translation
اقبال پکارتے ہیں کہ اے مردِ مومن! اٹھ اور ایک نئی دنیا کا خالق بن جا؛ اپنے وجود میں وہ آگ پیدا کر کہ تو حضرت ابراہیمؑ کی طرح شعلوں کے درمیان بھی باوقار ہو جائے. اس ناموافق دنیا کے سامنے گھٹنے ٹیک دینا بزدلی ہے اور میدانِ جنگ میں اپنی ڈھال پھینک دینے کے مترادف ہے. جو انسان خوددار اور اپنے کام میں پختہ ہوتا ہے، زمانہ خود اس کی مرضی کے مطابق ڈھل جاتا ہے. اگر دنیا اس کے مزاج کا ساتھ نہ دے، تو وہ آسمان سے بھی ٹکرا جاتا ہے اور فرسودہ نظام کی بنیادیں اکھاڑ کر کائنات کے ذرات کو نئی ترتیب دیتا ہے. وہ وقت کی گردش کو پلٹ دیتا ہے اور نیلے آسمان کے پرانے نظام کو برہم کر کے اپنی قوت سے ایک ایسا نیا دور پیدا کرتا ہے جو اس کے لیے سازگار ہو. آخر میں اقبال فرماتے ہیں کہ اگر دنیا میں جرات اور مردانگی کے ساتھ جینا ممکن نہ ہو، تو پھر مردوں کی طرح جان قربان کر دینا ہی اصل زندگی ہے.
Roman Urdu Translation
Iqbal pukarte hain ke ay mard-e-momin! uth aur ek nayi duniya ka khaliq ban ja; apne wujood mein woh aag paida kar ke tu Hazrat Ibrahim (A.S.) ki tarah sholon ke darmiyan bhi bawuqar ho jaye. Is namusa’id duniya ke samne ghutne tek dena buzdili hai aur maidan-e-jang mein apni dhaal phenk dene ke mutradif hai. Jo insan khuddar aur apne kaam mein pukhta hota hai, zamana khud us ki marzi ke mutabiq dhal jata hai. Agar duniya us ke mizaj ka sath na de, toh woh aasman se bhi takra jata hai aur farsuda nizam ki binyadein ukhaar kar kainat ke zarrat ko nayi tarteeb deta hai. Woh waqt ki gardish ko palat deta hai aur neele aasman ke purane nizam ko barham kar ke apni quwwat se ek aisa naya daur paida karta hai jo us ke liye saazgar ho. Aakhir mein Iqbal farmate hain ke agar duniya mein jurrat aur mardanagi ke sath jeena mumkin na ho, toh phir mardan-e-haq ki tarah jaan qurban kar dena hi asal zindagi hai.

آزماید صاحبِ قلبِ سلیم — زورِ خود را از مہماتِ عظیم
عشقِ بادشوار ورزیدن خوش است — چوں خلیل از شعلہ گل چیدن خوش است
مکناتِ قوتِ مردانِ کار — گردد از مشکل پسندی آشکار
حربہِ دوں ہمتاں کین است و بس — زندگی را ایں یک آئین است و بس
زندگانی قوتِ پیداستے — اصلِ او از ذوقِ استیلا ستے
عفو بیجا سردیِ خونِ حیات — سکتہ در بیتِ موزونِ حیات
Roman Urdu
Azmayad sahib-e-qalb-e-saleem, zor-e-khud ra az muhimmat-e-azeem.
Ishq-e-ba-dushwar warzeedan khush ast, chun Khalil az shola gul cheedan khush ast.
Mumkinat-e-quwwat-e-mardan-e-kar, gardad az mushkil-pasandi ashkar.
Harba-e-doon-himtan keen ast o bas, zindagi ra ein yak aaeen ast o bas. Zindagani
quwwat-e-paidaste, asl-e-oo az zauq-e-istila ste.
Afw-e-beja sardi-e-khoon-e-hayat, sakta dar bait-e-mauzoon-e-hayat.
English Translation
A person of sound heart and healthy spirit tests their strength against great and daunting tasks. It is noble to engage in a love that embraces difficulties; it is as beautiful as Abraham (Khalil) picking flowers from the midst of flames. The potential power of men of action is only revealed through their preference for challenging endeavors. Malice is the only weapon of those with low ambition, yet for the truly alive, there is but one law of life: power. Life is a manifest power; its essence is derived from the desire for mastery and dominance. Undeserved or misplaced forgiveness only chills the blood of life and acts as a jarring flaw in the harmonious poem of existence.
Urdu Translation
اقبال فرماتے ہیں کہ ایک تندرست اور سلامت دل رکھنے والا انسان اپنی طاقت اور قوت کو ہمیشہ بڑے اور مشکل کاموں کے ذریعے آزماتا ہے۔ مشکلات سے بھرا ہوا عشق اور کٹھن راستوں پر چلنا ہی اصل زندگی ہے؛ بالکل ویسے ہی جیسے حضرت ابراہیم خلیل اللہؑ نے آگ کے شعلوں میں سے پھول چنے تھے۔ کام کرنے والے مردوں کی پوشیدہ قوتیں تب ہی ظاہر ہوتی ہیں جب وہ آسان کاموں کے بجائے مشکل پسندی کو اپنا شعور بناتے ہیں۔ کینہ اور دشمنی صرف کم ہمت لوگوں کا ہتھیار ہے، جبکہ بلند مرتبہ لوگوں کے لیے زندگی کا آئین صرف قوت ہے۔ زندگی دراصل ایک ظاہر ہونے والی طاقت ہے جس کی بنیاد غلبہ پانے اور دوسروں کو مسخر کرنے کی فطری خواہش پر رکھی گئی ہے۔ بے موقع اور بلاوجہ معاف کر دینا زندگی کے گرم لہو کو ٹھنڈا کر دیتا ہے اور یہ زندگی کے موزوں شعر میں ایک ایسے عیب کی مانند ہے جو اس کی روانی کو ختم کر دیتا ہے۔
Roman Urdu Translation
Iqbal farmate hain ke ek tandurust aur salamat dil rakhne wala insan apni taqat ko hamesha bare aur mushkil kaamon ke zariye azmata hai. Mushkilat se bhara hua ishq aur kathan raston par chalna hi asal zindagi hai; bilkul waise hi jaise Hazrat Ibrahim Khalil-ullah (A.S.) ne aag ke sholon mein se phool chune thay. Kaam karne wale mardon ki poshida quwwatein tab hi zahir hoti hain jab woh asan kaamon ke bajaye mushkil-pasandi ko apna sha’oor banate hain. Keena aur dushmani sirf kam-himmat logon ka harba hai, jabke buland martaba logon ke liye zindagi ka aaeen sirf quwwat hai. Zindagi darasal ek zahir hone wali taqat hai jis ki binyad ghalba pane aur dusron ko musakkhar karne ki fitri khwahish par rakhi gayi hai. Bay-mauqa aur bila-waja maaf kar dena zindagi ke garm lahu ko thanda kar deta hai aur yeh zindagi ke mauzoon sher mein ek aise aib ki manind hai jo us ki rawani ko khatam kar deta hai.

ہر کہ در قعرِ مذلت ماندہ است — ناتوانی را قناعت خواندہ است
ناتوانی زندگی را رہزن است — بطنش از خوف و دروغ آبستن است
از مکارم اندرونِ او تہی است — شیرش از بہرِ ملائم فربہی است
ہوشیار! اے صاحبِ عقلِ سلیم — در کمینہای نشیند ایں غنیم
گر خرد مندی فریبِ او مخور — مثلِ حر باہر زماں رنگش دگر
شکلِ او اہل نظر نشناختند — پردہ ہا بر روئے او انداختند
گاہ او را رحم و نرمی پردہ دار — گاہ می پوشد ردائے انکسار
گاہ او مستور در مجبوری است — گاہ پنہاں در تہِ معذوری است
چہرہ در شکلِ تن آسانی نمود — دل زدستِ صاحبِ قوت ربود
Roman Urdu
Har ke dar qar-e-muzallat manda ast, natuwani ra qana’at khwanda ast.
Natuwani zindagi ra rahzan ast, batnash az khauf o durogh aabistan ast.
Az makarim andarun-e-oo tuhi ast, sheerash az bahr-e-mula’im farbihi ast.
Hoshiyar! ay sahib-e-aql-e-saleem, dar kameen-haye nishinad ein ghaneem.
Gar khirad-mandi fareb-e-oo makhor, misl-e-hur bahar zaman rangash digar.
Shakl-e-oo ahl-e-nazar nashnakhtand, parda ha bar ruye oo andakhtand.
Gah oo ra rahm o narmi parda-dar, gah mi-poshad ruda-ye-inkisar.
Gah oo mastoor dar majboori ast, gah pinhan dar teh-e-ma’zoori ast.
Chehra dar shakl-e-tan-aasani namood, dil ze dast-e-sahib-e-quwwat rabood.
English Translation
Whosoever is left in the abyss of humiliation has termed their weakness as “contentment”. Weakness is the robber of life; its womb is pregnant with fear and falsehood. Its interior is devoid of all noble virtues, and its milk serves only to fatten the soft. Beware! O you of sound intellect, this enemy (weakness) sits in ambush. If you are wise, do not be deceived by it; like a chameleon, it changes its color at every moment. Even the observant have failed to recognize its true form because it covers its face with many veils. Sometimes mercy and gentleness are its mask; sometimes it dons the cloak of humility. At times it is hidden behind the excuse of helplessness, and at others, it is concealed under the guise of disability. It appears in the form of “ease of body” and robs the heart from the hands of the strong.
Urdu Translation
اقبال خبردار کرتے ہیں کہ جو شخص ذلت کی گہرائیوں میں گرا ہوا ہے، وہ اپنی کمزوری اور ناتوانی کو “قناعت” کا خوبصورت نام دیتا ہے۔ درحقیقت ناتوانی زندگی کی رہزن ہے اور اس کے پیٹ سے ہمیشہ خوف اور جھوٹ ہی جنم لیتے ہیں۔ کمزوری کے اندر کوئی عالی ظرفی یا نیکی نہیں ہوتی، اور اس کا دودھ صرف کاہلی اور نرمی کو پالتا ہے۔ اے صاحبِ عقل! ہوشیار رہ کہ یہ دشمن (ناتوانی) گھات لگا کر بیٹھا ہے۔ اس کے فریب میں نہ آنا کیونکہ یہ گرگٹ کی طرح پل پل رنگ بدلتی ہے۔ اہل نظر بھی اکثر اسے نہیں پہچان پاتے کیونکہ اس نے اپنے چہرے پر کئی پردے ڈال رکھے ہیں۔ کبھی یہ “رحم و مروّت” بن کر سامنے آتی ہے، کبھی “عاجزی” کی چادر اوڑھ لیتی ہے، کبھی “مجبوری” کا بہانہ کرتی ہے اور کبھی “معذوری” کے پیچھے چھپ جاتی ہے۔ یہ “آرام طلبی” کا روپ دھار کر طاقتور لوگوں کے دل سے عمل کا شوق چھین لیتی ہے۔
Roman Urdu Translation
Iqbal khabardar karte hain ke jo shakhs zillat ki gehraiyon mein gira hua hai, woh apni kamzori aur natuwani ko “qana’at” ka khoobsurat naam deta hai. Dar-haqiqat natuwani zindagi ki rahzan hai aur is ke pait se hamesha khauf aur jhoot hi janam lete hain. Kamzori ke andar koi aali-zarfi ya naiki nahi hoti, aur is ka doodh sirf kahli aur narmi ko palta hai. Ay sahib-e-aql! hoshiyar reh ke yeh dushman (natuwani) ghaat laga kar baitha hai. Is ke fareb mein na aana kyunke yeh girgit ki tarah pal pal rang badalti hai. Ahl-e-nazar bhi aksar isay nahi pehchan paate kyunke is ne apne chehre par kai parde daal rakhe hain. Kabhi yeh “rahm-o-muruwwat” ban kar samne aati hai, kabhi “aajizi” ki chadar odh leti hai, kabhi “majboori” ka bahana karti hai aur kabhi “ma’zoori” ke peeche chhup jati hai. Yeh “aaram-talabi” ka roop dhaar kar taqatwar logon ke dil se amal ka shauq chheen leti hai.

با توانائی صداقت توام است — گر خود آگاہی ہمیں جامِ جم است
زندگی کشت است و حاصل قوت است — شرحِ رمزِ حق و باطل قوت است
مدعی گر مایہ دار از قوت است — دعویِ او بے نیاز از حجت است
باطل از قوت پذیرد شانِ حق — خویش را حق داند
از بطلانِ حق از لکن او زہر کوثر می شود — خیر را گوید شرے شر می شود
اے زا آدابِ امانت بے خبر — از دو عالم خویش را بہتر شمر
از رموزِ زندگی آگاہ شو — ظالم و جاہل زغیر اللہ شو
چشم و گوش و لب کشا اے ہوشمند — گر نہ بینی راہِ حق بر من بخند
Roman Urdu
Ba-tawanai sadaqat tawam ast, gar khud-agahi hameen jam-e-jam ast.
Zindagi kisht ast o hasil quwwat ast, sharh-e-ramz-e-haq o batil quwwat ast.
Mudda’i gar mayadar az quwwat ast, da’wa-ye-oo be-niyaz az hujjat ast.
Batil az quwwat pazeerad shan-e-haq, khuish ra haq danad az butlan-e-haq.
Az lukan-e-oo zahr kausar mi-shawad, khair ra goyad sharre shar mi-shawad.
Ay ze adab-e-amanat be-khabar, az do aalam khuish ra behtar shamar.
Az rumoz-e-zindagi agah sho, zalim o jahil ze ghair-Allah sho.
Chashm o gosh o lab kusha ay hoshmand, gar na-beeni rah-e-haq bar man bakhand.
English Translation
Truth is the twin of strength; if you are self-aware, this very awareness is your “Jam-e-Jam” (the world-revealing cup). Life is a field to be sown, and its harvest is power; the secret distinction between right and wrong is determined by strength. If a claimant possesses the capital of power, his claim requires no further proof or argument. Through power, even falsehood assumes the grandeur of truth; it regards itself as right by negating the truth of others. From its touch, poison turns into the water of Kausar; if it calls good “evil,” then evil it becomes. O you who are ignorant of the duties of the trust (the self), consider yourself better than both worlds. Become aware of the mysteries of life, and become a “oppressor” (stern) and “ignorant” (unmoved) toward everything other than God. Open your eyes, ears, and lips, O wise one! If you do not then see the path of truth, you may mock me.
Urdu Translation
اقبال فرماتے ہیں کہ سچائی اور قوت ایک دوسرے کے ساتھی ہیں؛ اگر تو اپنی خودی سے آگاہ ہو جائے تو یہی آگاہی تیرے لیے “جامِ جم” (وہ پیالہ جس میں پوری دنیا نظر آ جائے) ہے. زندگی ایک کھیتی ہے اور اس کا اصل پھل قوت ہے؛ حق اور باطل کے درمیان فرق کا اصل راز بھی قوت ہی ہے. اگر کسی دعویٰ کرنے والے کے پاس قوت ہے، تو اس کا دعویٰ دلیل اور ثبوت کا محتاج نہیں رہتا. قوت کے بل بوتے پر باطل بھی حق کی شان اختیار کر لیتا ہے اور دوسروں کو غلط کہہ کر خود کو حق ثابت کر دیتا ہے. قوت کی تاثیر سے زہر بھی حوضِ کوثر کے پانی کی طرح میٹھا ہو جاتا ہے اور اگر وہ خیر کو شر کہہ دے تو وہ شر ہی مانا جاتا ہے. اے وہ انسان جو اپنی خودی کی امانت کے آداب سے ناواقف ہے، تو اپنے آپ کو دونوں جہانوں سے بہتر سمجھ. زندگی کے بھیدوں سے واقف ہو جا اور اللہ کے سوا ہر دوسری طاقت کے لیے ‘ظالم’ (سخت) اور ‘جاہل’ (بے پروا) بن جا. اے عقل مند! اپنی آنکھیں، کان اور زبان کھول؛ اگر یہ سب کرنے کے بعد تجھے حق کا راستہ نظر نہ آئے تو تو مجھ پر ہنس سکتا ہے.
Roman Urdu Translation
Iqbal farmate hain ke sachai aur quwwat ek dusre ke sathi hain; agar tu apni khudi se agah ho jaye toh yehi agahi tere liye “Jam-e-Jam” hai. Zindagi ek kheti hai aur is ka asal phal quwwat hai; haq aur batil ke darmiyan farq ka asal raaz bhi quwwat hi hai. Agar kisi da’wa karne wale ke paas quwwat hai, toh us ka da’wa daleel aur saboot ka mohtaj nahi rehta. Quwwat ke bal botay par batil bhi haq ki shan ikhtiyar kar leta hai. Quwwat ki taseer se zehr bhi hauze-kausar ke pani ki tarah meetha ho jata hai. Ay woh insan jo apni khudi ki amanat ke adab se nawafiq hai, tu apne aap ko dono jahanon se behtar samajh. Zindagi ke bhedon se waqif ho ja aur Allah ke siwa har dusri taqat ke liye ‘zalim’ aur ‘jahil’ ban ja. Ay aqlmand! apni aankhein, kaan aur zaban khol; agar yeh sab karne ke baad tujhe haq ka rasta nazar na aaye toh tu mujh par hans sakta hai.




