
(Asrar-e-Khudi-18) Hikayat Tairay Ke Az Tashnagi Betab Bood حکایت طائرے کہ از شنکی بیتاب بود


طائرے از تشنگی بیتاب بود،
در تنِ او دم مثالِ موجِ رُود
ریزہِ الماس در گلزار دید،
تشنگی نظارہِ آب آفرید
Ta’ire az tishnagi betab bood,
dar tan-e-oo dam misal-e-mouj-e-rood
Reezah-e-almas dar gulzar deed,
tishnagi nazarah-e-aab afreed
A bird was restless with thirst;
its breath moved in its body like the waves of a river.
It saw a diamond splinter in the garden;
its thirst created the illusion of water.
Urdu
علامہ اقبال ایک کہانی بیان کرتے ہیں کہ ایک پرندہ پیاس کی شدت سے نڈھال تھا اور اس کا سانس اس طرح چل رہا تھا جیسے دریا کی موجیں تڑپتی ہیں۔ اسی حالت میں اسے باغ میں ہیرے کا ایک ٹکڑا چمکتا ہوا نظر آیا۔ چونکہ وہ بہت پیاسا تھا، اس لیے اس کی نظر نے دھوکا کھایا اور اسے وہ ہیرا پانی کا ایک قطرہ محسوس ہوا۔
Roman Urdu
Allama Iqbal ek kahani bayan karte hain ke ek parinda pyaas ki shiddat se nidhaal tha aur us ka saans is tarah chal raha tha jaise darya ki moujein tarapti hain. Isi halat mein usay baagh mein heeray ka ek tukra chamakta hua nazar aya. Chunke wo buhat pyasa tha, is liye us ki nazar ne dhoka khaya aur usay wo heera paani ka ek qatra mehsoos hua.

از فریبِ ریزہِ خورشید تاب،
مرغِ ناداں سنگ را پنداشت آب
مایہ اندوزِ نم از گوہر نشد،
زد بر او منقار و کامش تر نشد
Az fareeb-e-reezah-e-khursheed taab,
murgh-e-nadan sang ra pindasht aab
Mayah andoz-e-nam az gauhar nashud,
zad bar oo minqar o kaam-ash tar nashud
Deceived by that sun-bright splinter,
the foolish bird mistook the stone for water.
It gained no moisture from that gem;
it struck it with its beak, but its throat remained dry.
Urdu
سورج کی روشنی میں چمکنے والے اس ہیرے کے ٹکڑے نے اس نادان پرندے کو فریب دیا اور اس نے پتھر کو پانی سمجھ لیا۔ اس نے اپنی پیاس بجھانے کے لیے اس پر چونچ ماری، مگر وہ تو ایک سخت جوہر تھا، اس سے نمی کا ایک قطرہ بھی حاصل نہ ہو سکا اور پرندے کا حلق خشک ہی رہا۔
Roman Urdu
Suraj ki roshni mein chamakne wale is heeray ke tukre ne is nadan parinde ko fareeb diya aur us ne patthar ko paani samajh liya. Us ne apni pyaas bujhane ke liye us par chonch mari, magar wo to ek sakht jauhar tha, us se nami ka ek qatra bhi hasil na ho saka aur parinde ka halaq khushk hi raha.

گفت الماس اے گرفتارِ ہوس،
تیز بر من کردہ منقارِ ہوس
قطرہِ آبے نیم ساقی نیم،
من برائے دیگران باقی نیم
Guft almas ay giraftar-e-hawas,
taiz bar man karda minqar-e-hawas
Qatrah-e-aab-e-neyam saaqi neyam,
man baraye deegaran baaqi neyam
The diamond said, “O prisoner of greed!
You have sharpened the beak of desire against me.
I am not a drop of water, nor am I a cup-bearer;
I do not exist for the sake of others.”
Urdu
ہیرے نے اپنی زبانِ حال سے اس پرندے سے کہا: “اے لالچ کے قیدی! تو نے مجھ پر اپنی حرص کی چونچ ماری ہے۔ یاد رکھ، میں پانی کا قطرہ نہیں ہوں جو کسی کی پیاس بجھائے۔ میری ہستی صرف اپنی ذات کے لیے ہے، میں دوسروں کے کام آنے کے لیے اپنی خودی کو فنا نہیں کرتا۔”
Roman Urdu
Heeray ne apni zaban-e-haal se is parinde se kaha: “Ay laalach ke qaidi! Tu ne mujh par apni hirs ki chonch mari hai. Yaad rakh, mein paani ka qatra nahi hoon jo kisi ki pyaas bujhaye. Meri hasti sirf apni zaat ke liye hai, mein doosron ke kaam aane ke liye apni khudi ko fana nahi karta.”

قطرہِ شبنم سرِ شاخِ گلے،
تافت مثلِ اشکِ چشمِ بلبلے
محوِ سپاسِ آفتاب،
لرزہ بر تن از ہراسِ آفتاب
Qatrah-e-shabnam sar-e-shakh-e-gule,
taaft misle ashk-e-chashm-e-bulbule
Mahu-e-sipas-e-aftab,
larzah bar tan az haras-e-aftab
A dewdrop on a flower’s branch shone
like a tear from a nightingale’s eye.
It was lost in gratitude to the sun,
yet its body trembled with fear of the sun.
Urdu
دوسری طرف پھول کی ٹہنی پر شبنم کا ایک قطرہ بلبل کے آنسو کی طرح چمک رہا تھا۔ وہ سورج کی روشنی سے چمک تو رہا تھا مگر اسی سورج کی تپش سے خوفزدہ بھی تھا کہ کہیں وہ اسے فنا نہ کر دے۔ شبنم کا وجود اتنا کمزور ہے کہ وہ اپنی حفاظت نہیں کر سکتا۔
Roman Urdu
Doosri taraf phool ki tahni par shabnam ka ek qatra bulbul ke aansu ki tarah chamak raha tha. Wo suraj ki roshni se chamak to raha tha magar isi suraj ki tapish se khofzada bhi tha ke kahin wo usay fana na kar de. Shabnam ka wujood itna kamzor hai ke wo apni hifazat nahi kar sakta.

مرغِ مضطر زیرِ شاخِ گل رسید،
در دہانش قطرہِ شبنم چکید
اے کہ می خواہی ز دشمن جاں بری،
از تو پرسم قطرہ یا گوہری؟
Murgh-e-muztar zeer-e-shakh-e-gul raseed,
dar dahan-ash qatrah-e-shabnam chakeed
Ay ke mi khwahi zi dushman jaan bari,
az tu pursam qatrah ya gauharey?
The restless bird reached beneath the flower’s branch,
and the dewdrop fell into its mouth.
O you who wish to save your life from the enemy!
I ask you: are you a dewdrop or a gem?
Urdu
وہ بے قرار پرندہ اس ٹہنی کے نیچے پہنچا اور شبنم کا وہ قطرہ اس کے منہ میں گر گیا، یعنی شبنم اپنی کمزوری کی وجہ سے فنا ہو گئی۔ اقبال یہاں ایک بڑا سوال کرتے ہیں کہ اگر تم دشمنوں سے بچنا چاہتے ہو اور اپنی بقا چاہتے ہو تو خود سے پوچھو کہ تم مٹ جانے والے قطرے کی طرح ہو یا سخت ہیرے کی طرح؟
Roman Urdu
Wo be-qarar parinda us tahni ke neeche pohancha aur shabnam ka wo qatra us ke munh mein gir gaya, yani shabnam apni kamzori ki wajah se fana ho gayi. Iqbal yahan ek bara sawal karte hain ke agar tum dushmanon se bachna chahte ho aur apni baqa chahte ho to khud se poocho ke tum mit jaane wale qatray ki tarah ho ya sakht heeray ki tarah?

ریزہِ الماس شو شبنم مشو،
حاملِ صد ابرِ دریا بار شو
پختہ فطرت صورتِ کہسار باش،
نغمہ پیدا کن از تارِ خودی
Reezah-e-almas sho shabnam masho,
hamil-e-sad abr-e-darya bar sho
Pukhta fitrat soorat-e-kohsar baash,
naghma paida kun az taar-e-khudi
Become a diamond splinter, do not be a dewdrop;
become the bearer of a hundred rain-filled clouds.
Be firm in nature like a mountain;
create a melody from the strings of the Self.
Urdu
اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ اپنی خودی کو اتنا مضبوط کرو کہ تم ہیرے بن جاؤ، شبنم نہ بنو جو ذرا سی پیاس پر ختم ہو جائے۔ اپنی فطرت میں پہاڑ جیسی مضبوطی پیدا کرو۔ جب تمہاری خودی کے تار مضبوط ہوں گے، تبھی تمہاری زندگی سے حقیقی عمل کا نغمہ پیدا ہوگا۔
Roman Urdu
Iqbal nasihat karte hain ke apni khudi ko itna mazboot karo ke tum heere ban jao, shabnam na bano jo zara si pyaas par khatam ho jaye. Apni fitrat mein pahar jaisi mazbooti paida karo. Jab tumhari khudi ke taar mazboot honge, tabhi tumhari zindagi se haqeeqi amal ka naghma paida hoga.




