
(Asrar-e-Khudi-19) Hikayat-e-Almas-o-Zaghal حکایت الماس و زغال


گفت با الماس در معدن زغال،
اے امینِ جلوہ ہائے لازوال
ہمدمیم و ہست و بودِ ما یکیست،
در جہاں اصلِ وجودِ ما یکیست
من بکاں میرم ز دردِ ناکسی،
تو سرِ تاجِ شہنشاہاں رہی
Guft ba Almas dar ma’dan zughal,
ay ameen-e-jalwa haye lazawal
Hum-damim o hast-o-bood-e-ma yakeest,
dar jahan asl-e-wujood-e-ma yakeest
Man bakaan miram zi dard-e-na-kasi,
tu sar-e-taaj-e-shehanshahan rahi
English Translation
The coal said to the diamond in the mine, “O trustee of eternal splendours! We are companions, and our essence is the same; in this world, the source of our existence is one. Yet I die in the mine from the grief of worthlessness, while you sit atop the crowns of emperors.”
Urdu
اقبال اس حکایت میں بتاتے ہیں کہ کوئلے نے ہیرے سے گلہ کیا کہ “اے لافانی چمک رکھنے والے ہیرے! ہم دونوں ایک ہی کان سے نکلے ہیں اور ہماری اصل (کاربن) بھی ایک ہی ہے۔ پھر یہ فرق کیوں ہے کہ میں مٹی میں رل رہا ہوں اور بے وقعتی کے دکھ سے مر رہا ہوں، جبکہ تو بادشاہوں کے سر کا تاج بنتا ہے؟ میرا نصیب صرف آگ میں جل کر راکھ ہو جانا ہے، جبکہ تیری ہر سمت سے روشنی پھوٹتی ہے۔”
Roman Urdu
Iqbal is hikayat mein batate hain ke koyle ne heere se gila kiya ke “Ay la-fani chamak rakhne wale heere! Hum dono ek hi kaan se nikle hain aur hamari asl (carbon) bhi ek hi hai. Phir ye farq kyun hai ke mein mitti mein rul raha hoon aur be-waqti ke dukh se mar raha hoon, jabke tu badshahon ke sar ka taaj banta hai? Mera naseeb sirf aag mein jal kar raakh ho jana hai, jabke teri har simt se roshni phoot-ti hai.”

گفت الماس اے رفیقِ نکتہ بیں،
تیرہ خاک از پختگی گردد نگیں
تا بہ پیرامونِ خود در جنگ شد،
پختہ از پیکار مثلِ سنگ شد پیکرم از
پختگی ذوالنور شد،
سینہ ام از جلوہ ہا معمور شد
Guft Almas ay rafeeq-e-nukta been,
teera khak az pukhtagi gardad nageen
Ta ba peeramoon-e-khud dar jang shud,
pukhta az paikar misl-e-sang shud
Paikaram az pukhtagi zun-noor shud,
seena-am az jalwa ha ma’moor shud
The diamond replied, “O insightful friend!
Dark earth becomes a gem through maturity (hardness).
Because it struggled against its surroundings,
It became firm like a stone through battle.
My body became radiant through this maturity,
and my breast was filled with splendors.”
Urdu
ہیرے نے کوئلے کو زندگی کا اصل فلسفہ سمجھاتے ہوئے کہا کہ “اے دوست! یہ کالی مٹی صرف پختگی اور محنت سے ہی ہیرا بنتی ہے۔ میں نے زمین کی گہرائیوں میں دباؤ اور سختیوں کا مقابلہ کیا اور ماحول سے جنگ کر کے خود کو پتھر کی طرح مضبوط کر لیا۔ میری یہ چمک اور میرا یہ مقام میری اسی جدوجہد کا نتیجہ ہے۔ تو اس لیے ذلیل ہے کیونکہ تو نرم ہے اور حالات کا مقابلہ کرنے کے بجائے جل کر راکھ ہو جاتا ہے۔”
Roman Urdu
Heere ne koyle ko zindagi ka asl falsafa samjhate hue kaha ke “Ay dost! Ye kaali mitti sirf pukhtagi aur mehnat se hi heera banti hai. Mein ne zameen ki gehraiyon mein dabaao aur sakhtiyon ka muqabla kiya aur mahool se jang kar ke khud ko patthar ki tarah mazboot kar liya. Meri ye chamak aur mera ye muqam meri isi jiddo-juhd ka natija hai. Tu is liye zaleel hai kyunke tu narm hai aur halaat ka muqabla karne ke bajaye jal kar raakh ho jata hai.”

در صلابت آبروئے زندگی است،
ناتوانی ناکسی ناپختگی است
پختہ مثلِ سنگ شو الماس باش،
می شود از وے دو عالم مستنیر
Dar salabat abroo-e-zindagi ast,
natawani na-kasi na-pukhtagi ast
Pukhta misle sang sho Almas baash,
mi shavad az vey do aalam mustaneer
The dignity of life lies in firmness;
weakness is nothing but worthlessness and immaturity.
Become firm like a stone, be a diamond;
from such a being, both worlds receive light.
Urdu
علامہ اقبال یہاں سبق دیتے ہیں کہ زندگی کی عزت صرف قوت اور استحکام میں ہے۔ کمزوری دراصل ناکامی اور ناپختگی کی علامت ہے۔ انسان کو چاہیے کہ وہ اپنی خودی کو ہیرے کی طرح سخت اور پختہ بنائے تاکہ زمانے کے حوادث اسے توڑ نہ سکیں۔ جب انسان اپنے کردار میں پختگی پیدا کر لیتا ہے، تو اس کی ذات سے نہ صرف وہ خود بلکہ پوری دنیا فیض یاب ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal yahan sabaq dete hain ke zindagi ki izzat sirf quwwat aur istahkaam mein hai. Kamzori dar-asl nakami aur na-pukhtagi ki alamat hai. Insan ko chahiye ke wo apni khudi ko heere ki tarah sakht aur pukhta banaye taake zamane ke hawadis usay tor na sakein. Jab insan apne kirdar mein pukhtagi paida kar leta hai, to us ki zaat se na sirf wo khud balkay poori dunya faiz-yaab hoti hai.




