
(Payam-e-Mashriq-055) Khitab Ba Mustafa Kamal Ayda Allah (July 1922)
خطاب به مصطفی کمال یا شا ایدہ اللہ (جولائی ۱۹۲۲ء)


امتی بود کہ ما از اثرِ حکمتِ او
واقف از سرِ نہانخانہِ تقدیر شدیم
Roman Urdu Translation
Ummiye bood ke ma az asar-e-hikmat-e-o
Waqif az sirr-e-nihankhana-e-taqdeer shudeem
English Translation
There was an “Ummi” (The Prophet PBUH) through the influence of whose wisdom we became acquainted with the secrets of the hidden chamber of Destiny.
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ وہ نبیِ امی (حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ) ہی تھے جن کی عطا کردہ دانائی اور بصیرت کی بدولت ہم جیسے نادان انسانوں کو تقدیر کے چھپے ہوئے رازوں کی پہچان ہوئی۔ آپ ﷺ کی تعلیمات نے ہمیں بتایا کہ زندگی کا اصل مقصد کیا ہے اور کائنات کی باگ ڈور کس طرح اللہ کے ہاتھ میں ہے۔ ہم آپ ﷺ کے فیضِ حکمت ہی سے نظامِ قدرت کو سمجھنے کے قابل ہوئے۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke wo Nabi-e-Ummi (Hazrat Muhammad Mustafa ﷺ) hi thay jin ki ata karda danayi aur basirat ki badolat hum jaise nadan insanon ko taqdeer ke chhupe hue raazon ki pehchan hui. Aap ﷺ ki talimaat ne humein bataya ke zindagi ka asl maqsad kya hai aur kainaat ki baag-door kis tarah Allah ke hath mein hai. Hum Aap ﷺ ke faiz-e-hikmat hi se nizam-e-qudrat ko samajhne ke qabil hue.

اصلِ ما یک شررِ باختہ رنگی بودست
نظرے کرد کہ خورشیدِ جہانگیر شدیم
نکتہِ عشق فرو شست ز دل پیرِ حرم
در جہاں خوار باندازہِ تقصیر شدیم
Roman Urdu Translation
Asl-e-ma yak sharar-e-bakhta rang-e-boodast
Nazar-e-kard ke khursheed-e-jahangeer shudeem
Nukta-e-ishq faru-shust zi dil peer-e-haram
Dar jahan khwar ba-andaza-e-taqseer shudeem
English Translation
Our origin was but a faded spark; He (the Prophet) cast a glance, and we became a world-conquering Sun. (But then) The Leader of the Sanctuary washed away the point of Love from our hearts, and we became disgraced in the world in proportion to our faults.
Urdu
ہماری حقیقت ایک ایسی چنگاری کی تھی جس کا رنگ اڑ چکا ہو اور جس میں کوئی تپش نہ ہو، لیکن حضور ﷺ کی ایک نگاہِ کرم نے ہمیں وہ جلا بخشی کہ ہم پوری دنیا پر چھا جانے والے سورج بن گئے۔ مگر افسوس کہ جب ہمارے مذہبی پیشواؤں (پیرِ حرم) نے ہمارے دلوں سے اس سچے عشقِ رسول ﷺ کی تڑپ کو نکال دیا، تو ہم اپنی کوتاہیوں اور گناہوں کے باعث پوری دنیا میں ذلیل و خوار ہو کر رہ گئے۔
Roman Urdu
Hamari haqiqat ek aisi chingari ki thi jis ka rang ur chuka ho aur jis mein koi tapish na ho, lekin Huzoor ﷺ ki ek nigah-e-karam ne humein wo jala bakhshi ke hum poori duniya par chha jaane wale suraj ban gaye. Magar afsos ke jab hamare mazhabi peshwayon (Peer-e-Haram) ne hamare dilon se us sache ishq-e-Rasool ﷺ ki tarap ko nikaal diya, to hum apni kotahiyon aur gunahon ke baais poori duniya mein zaleel-o-khwar ho kar reh gaye.

بادِ صحراست کہ با فطرتِ ما در سازد
از نفس ہائے صبا غنچہِ دلگیر شدیم
آہ آں غلغلہ کز گنبدِ افلاک گزشت
نالہ گردید چو پابندِ بم و زیر شدیم
Roman Urdu Translation
Baad-e-sehrast ke ba fitrat-e-ma dar saazad
Az nafas-haye saba ghuncha-e-dilgeer shudeem
Aah aan ghulghula kaz gunbad-e-aflak guzasht
Nala gurdeed chu pa-band-e-bam o zeer shudeem
English Translation
It is the desert wind that suits our nature; by the gentle breezes of the garden (city life), we became withered buds. Alas! That roar which once bypassed the dome of the heavens became a mere moan when we became bound by the rhythms of melodies (formality).
Urdu
مسلمانوں کی فطرت صحرائی ہواؤں کی طرح آزاد اور سخت کوش تھی، لیکن جب ہم نے شہروں کی پرتعیش زندگی اور “صبا کے جھونکوں” (آرام پسندی) کو اپنایا تو ہم مرجھائے ہوئے پھولوں کی طرح کمزور پڑ گئے۔ ہماری وہ للکار جو کبھی آسمانوں کو چیر دیتی تھی، اب صرف دبی دبی آہوں اور فریادوں میں بدل گئی ہے کیونکہ ہم نے جرات چھوڑ کر صرف تمدن کی ظاہری رسموں اور موسیقی کے اتار چڑھاؤ (بم و زیر) کی فکر شروع کر دی ہے۔
Roman Urdu
Musalmanon ki fitrat sehrai hawaon ki tarah azad aur sakht-kosh thi, lekin jab hum ne shehron ki pur-tayuish zindagi aur “saba ke jhonkon” (aaram pasandi) ko apnaya to hum murjhaye hue phoolon ki tarah kamzor par gaye. Hamari wo lalkar jo kabhi asmanon ko cheer deti thi, ab sirf dabi dabi aahon aur faryadon mein badal gayi hai kyunke hum ne jurat chhor kar sirf tamaddun ki zahiri rasmon aur mauseeqi ke utar-charhao (bam-o-zeer) ki fikr shuru kar di hai.

اے بسا صید کہ بے دام بفتراک زدیم
در بغل تیر و کماں، کشتہِ نخچیر شدیم
ہر کجا راہ دہد اسپ بر آں تازہ کہ ما
بارہا مات دریں عرصہِ تدبیر شدیم
Roman Urdu Translation
Ay basa sayad ke be-daam ba-fitrak zadeem
Dar baghal teer o kaman, kushta-e-nakhcheer shudeem
Har kuja rah dihad asp bar aan taze ke ma
Barha maat dareen arsa-e-tadbeer shudeem
English Translation
how many prey we caught without a net! Yet now, with bow and arrow in hand, we have become the victim of our own prey. Wherever the path opens, gallop your horse; for we have been defeated many times in this field of mere planning.
Urdu
اقبال ماضی کو یاد کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ایک وقت تھا جب ہم بغیر کسی ظاہری وسائل (جال) کے بڑے بڑے معرکے سر کر لیتے تھے، لیکن آج ہمارے پاس مادی وسائل (تیر و کمان) ہونے کے باوجود ہم خود مغلوب ہو چکے ہیں۔ وہ مصطفیٰ کمال پاشا کو مشورہ دیتے ہیں کہ اب سوچ بچار اور لمبی چوڑی تدبیروں کے چکر میں وقت ضائع نہ کرو، بلکہ جدھر راستہ ملے اپنا گھوڑا دوڑا دو (یعنی عمل کرو)۔ ہم صرف عقل اور تدبیر کے بھروسے بیٹھے رہنے کی وجہ سے پہلے بھی کئی بار مات کھا چکے ہیں۔ اب وقت بے جگری سے لڑنے کا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal maazi ko yaad karte hue kehte hain ke ek waqt tha jab hum baghair kisi zahiri wasail (jaal) ke bare bare ma’arke sar kar lete thay, lekin aaj hamare paas madi wasail (teer-o-kaman) hone ke bawajood hum khud maghloob ho chuke hain. Wo Mustafa Kamal Pasha ko mashwara dete hain ke ab soch-bichar aur lambi chauri tadbeeron ke chakar mein waqt zaya na karo, balkay jidhar rasta mile apna ghora dowa do (yani amal karo). Hum sirf aql aur tadbeer ke bharose baithe rehne ki wajah se pehle bhi kai baar maat kha chuke hain. Ab waqt be-jigri se larnay ka hai.




