
(Payam-e-Mashriq-062) Mai-e-Baqi – Ghazal 3: Mee Tarashad Fikarma Har Dam Khudawande Digar
غزل نمبر ۳
می تراشد فکر ما ہر دم خداوندے دگر

می تراشد فکرِ ما ہر دم خداوندے دگر
رست از یک بند تا افتاد در بندے دگر
بر سرِ بام آ، نقاب از چہرہ بیباکانہ کش
نیست در کوئے تو چوں من آرزومندے دگر
Roman Urdu
Mee tarashad fikr-e-ma har dam khudawande digar
Rust az yak band ta uftad dar bande digar
Bar sar-e-baam aa, niqab az chehra bebakana kash
Neest dar kooye tu choon man aarzoomande digar
اردو ترجمہ و تشریح
اقبال فرماتے ہیں کہ انسانی عقل اور فکر کی یہ حالت ہے کہ وہ ہر لمحہ ایک نیا بت یا نیا خدا تراشتی رہتی ہے۔ انسان ایک ذہنی غلامی یا نظریے کی قید سے آزاد ہوتا ہے تو فوراً دوسرے نظریے کی زنجیروں میں جکڑا جاتا ہے (یعنی انسان مادی دنیا کے مفادات اور الجھنوں سے مکمل آزاد نہیں ہو پاتا)۔ دوسرے شعر میں وہ اپنے محبوب (حقیقی یا مجازی) سے مخاطب ہیں کہ اے محبوب! تو بے خوف ہو کر اپنی چھت پر آ اور اپنے چہرے سے نقاب ہٹا دے، کیونکہ تیری گلی میں میرے جیسا سچا چاہنے والا اور کوئی نہیں ہے جو تیرے حسن کی قدر کر سکے۔
Roman Urdu Translation
Iqbal farmate hain ke insani aqal aur fikr ki yeh haalat hai ke woh har lamha aik naya butt ya naya khuda tarashti rehti hai. Insaan aik zehni ghulami ya nazariye ki qaid se azad hota hai to foran dusre nazariye ki zanjeeron mein jakra jata hai. Dusre shair mein woh apne mehboob se mukhatib hain ke ay mehboob! Tu be-khauf ho kar apni chhat par aa aur apne chehre se niqab hata de, kyunke teri gali mein mere jaisa sacha chahne wala aur koi nahi hai jo tere husn ki qadr kar sake.

بسکہ غیرت می برم از دیدہء بینائے خویش
از نگہ بافم بہ رخسارِ تو رو بندے دگر
یک نگہ، یک خندہء دزدیدہ، یک تابندہ اشک
بہرِ پیمانِ محبت نیست سو گندے دگر
Roman Urdu
Baske ghairat mee baram az deeda-e-beena-e-khwesh
Az nigah bafam ba rukhsar-e-tu ro-bande digar
Yak nigah, yak khanda-e-duzdida, yak tabinda ashk
Bahr-e-paiman-e-muhabbat neest so-gande digar
اردو ترجمہ و تشریح
شاعر کہتا ہے کہ مجھے اپنی دیکھنے والی آنکھوں پر بھی رشک اور غیرت آتی ہے کہ وہ تجھے کیوں دیکھ رہی ہیں۔ اسی لیے میں اپنی نظروں کے دھاگوں سے تیرے چہرے پر ایک اور نقاب بن دیتا ہوں تاکہ میرے سوا کوئی اور تجھے نہ دیکھ سکے۔ محبت کے وعدوں کو سچا ثابت کرنے کے لیے کسی لمبی چوڑی قسم کی ضرورت نہیں ہے؛ بس ایک نظر، ایک چھپی ہوئی مسکراہٹ اور آنکھ سے ٹپکا ہوا ایک چمکتا آنسو ہی محبت کا سب سے بڑا عہد نامہ اور قسم ہے۔
Roman Urdu Translation
Shayar kehta hai ke mujhe apni dekhne wali aankhon par bhi rashk aur ghairat aati hai ke woh tujhe kyun dekh rahi hain. Is liye mein apni nazron ke dhagon se tere chehre par aik aur niqab bun deta hoon taake mere siwa koi aur tujhe na dekh sake. Muhabbat ke waadon ko sacha sabit karne ke liye kisi lambi chauri qasam ki zaroorat nahi hai; bas aik nazar, aik chhupi hui muskurahat aur aankh se tapka hua aik chamakta aansu hi muhabbat ka sab se bada ahd-nama aur qasam hai.

عشق را نازم کہ از بیتابیِ روزِ فراق
جانِ ما را بست با دردِ تو پیوندے دگر
تا شوی بیباک تر در نالہ اے مرغِ بہار
آتش گیر از حریمِ سینہ ام چندے دگر
Roman Urdu
Ishq ra nazam ki az betabi-e-roz-e-firaq
Jaan-e-ma ra bast ba dard-e-tu paywande digar
Ta shawi bebak-tar dar nala ay murgh-e-bahar
Aatish geer az hareem-e-seena-am chande digar
اردو ترجمہ و تشریح
مجھے اپنے عشق پر بڑا ناز ہے، کیونکہ اس نے جدائی کے دنوں کی بے چینی کے ذریعے میری روح کو تیرے درد کے ساتھ ایک اور مضبوط رشتے میں جوڑ دیا ہے۔ اے بہار کے پرندے (جو فریاد کر رہا ہے)! اگر تو چاہتا ہے کہ تیری فریاد اور نالوں میں مزید اثر اور تڑپ پیدا ہو، تو میرے سینے کی آگ سے تھوڑی سی تپش اور لے لے (یعنی میرا غم اتنا گہرا ہے کہ وہ دوسروں کے کلام میں بھی تڑپ پیدا کر سکتا ہے)۔
Roman Urdu Translation
Mujhe apne ishq par bada naaz hai, kyunke is ne judayi ke dinon ki be-chaini ke zariye meri rooh ko tere dard ke sath aik aur mazboot rishte mein jor diya hai. Ay bahar ke parinde! Agar tu chahta hai ke teri faryad aur nalon mein mazeed asar aur tadap paida ho, to mere seene ki aag se thori si tapish aur le le (yani mera gham itna gehra hai ke woh dusron ke kalam mein bhi tadap paida kar sakta hai).

چنگِ تیموری شکست آہنگِ تیموری بجاست
سر بروں می آرد از سازِ سمرقندے دگر
رہ مده در کعبہ اے پیرِ حرم اقبال را
ہر زماں در آستیں دارد خداوندے دگر
Roman Urdu
Chang-e-Taimuri shikast aahang-e-Taimuri bajast
Sar baroon mee arad az saaz-e-Samarqande digar
Rah mada dar Kaaba ay Peer-e-Haram Iqbal ra
Har zaman dar asteen darad khudawande digar
اردو ترجمہ و تشریح
تیموری خاندان (مسلم اقتدار) کا ساز اگرچہ ٹوٹ گیا ہے، لیکن ان کا جوش اور نغمہ ابھی باقی ہے۔ اب سمرقند کے کسی اور ساز سے ایک نیا ولولہ پیدا ہو رہا ہے (یعنی مسلمانوں کی شان و شوکت دوبارہ کسی نئے مرکز سے ابھرنے والی ہے)۔ آخری شعر میں اقبال طنزیہ انداز میں کہتے ہیں کہ اے کعبہ کے متولی! اقبال کو کعبہ میں داخل نہ ہونے دینا، کیونکہ اس نے اپنی آستین میں ہر وقت نئے بت (نئے خیالات یا مادی دنیا کی محبت) چھپا رکھے ہیں۔ یہاں اقبال دراصل پیرِ حرم اور مسلمانوں کے نام نہاد رہنماؤں پر چوٹ کر رہے ہیں جو خود تو مادی بتوں کے پجاری ہیں لیکن دوسروں پر فتوے لگاتے ہیں۔
Roman Urdu Translation
Taimuri khandan ka saaz agarchay toot gaya hai, lekin un ka josh aur naghma abhi baqi hai. Ab Samarqand ke kisi aur saaz se aik naya walwala paida ho raha hai. Aakhri shair mein Iqbal tanziya andaz mein kehte hain ke ay Kaaba ke mutawalli! Iqbal ko Kaaba mein dakhil na hone dena, kyunke is ne apni asteen mein har waqt naye butt chhupa rakhe hain. Yahan Iqbal dar-asl Peer-e-Haram aur Musalmanon ke naam-nihad rahnumaon par chot kar rahe hain.




