(Rumuz-e-Bekhudi-10) Hikayat-e-Bu Ubaid Wa Jaban Dar Ma’ani Akhuwat-e-Islamia

حکایت بوعبید و جابان در معنی اخوت اسلامیه

اندر نبرد قائدی از قائدانِ یزدجرد، 

حیلہ جو و پرفن و مکار بود امیرِ 

مسلمے گیرِ باراں دیدہ و عیار بود، 

از مقامِ خود خبر دارش نہ کرد 

گفت می خواہم کہ جاں بخشی مرا، 

چوں مسلماناں اماں بخشی مرا

Andar nabard qaide az qaidan-e-Yazdajard, 

hila-ju o parfun o makkar bood 

Ameer-e-Muslime geer-e-baran deeda o ayyar bood, 

az muqam-e-khud khabar darash na kard 

Guft mi-khwaham ke jaan bakhshi mara, 

Chun Musalmanan Aaman Bakhshi mara

In the midst of battle, one of the generals of Yazdajard was a cunning, 

skilful, and crafty man 

Was captured by a battle-hardened and wise Muslim soldier. 

He did not reveal his true rank. 

He said, “I desire that you spare my life and grant me refuge,

 just as Muslims grant ‘Amaan’ (protection).”

Urdu

ایران کے بادشاہ یزدگرد کی فوج کا ایک انتہائی چالاک اور مکار سپہ سالار، جس کا نام جابان تھا، جنگ کے دوران ایک عام مسلمان سپاہی کے ہاتھوں گرفتار ہو گیا۔ جابان بہت تجربہ کار اور مصلحت پسند تھا، اس نے اپنی جان بچانے کے لیے سپاہی کو یہ نہیں بتایا کہ وہ کتنا بڑا افسر ہے۔ اس نے ایک عام قیدی بن کر مسلمان سپاہی سے درخواست کی کہ مجھے مسلمانوں کے اصولوں کے مطابق ‘امان’ (پناہ) دے دی جائے اور میری جان بخشی جائے۔

Roman Urdu

Iran ke badshah Yazdajard ki fauj ka ek intehai chalak aur makkar sipah-salar, jis ka naam Jaban tha, jang ke doran ek aam Musalman sipahi ke hathon giraftar ho gaya. Jaban bohat tajurba-kar aur maslihat-pasand tha, us ne apni jaan bachane ke liye sipahi ko ye nahi bataya ke wo kitna bara afsar hai. Us ne ek aam qaidi ban kar Musalman sipahi se darkhwast ki ke mujhe Musalmanon ke usoolon ke mutabiq ‘Amaan’ (panah) de di jaye aur meri jaan-bakhshi ki jaye.

کرد مسلم تیغ را اندر نیام، 

گفت خونت ریختن بر من حرام 

آشکارا شد کہ جابان است او، 

میرِ سربازانِ ایران است او 

قتلِ او از میرِ عسکر خواستند، 

از فریبِ او سخن آراستند

Kard Muslim tegh ra andar niyam, 

guft khoonat rekhtan bar man haram 

Ashkara shud ke Jaban ast oo, 

meer-e-sarbazan-e-Iran ast oo 

Qatl-e-oo az meer-e-askar khwastand, 

az fareeb-e-oo sukhan arastand

The Muslim sheathed his sword and said, 

“Now, to shed your blood is forbidden for me.” 

Later, it became known that he was Jaban, 

the commander of the Iranian soldiers. 

The army sought his execution from the Commander-in-Chief, 

arguing that he had gained mercy through deception.

Urdu

جیسے ہی مسلمان سپاہی نے اسے پناہ دی، اس نے اپنی تلوار میان میں کر لی اور کہا کہ اب تمہارا خون بہانا مجھ پر حرام ہو چکا ہے۔ جب جنگ ختم ہوئی تو مسلمانوں کو پتہ چلا کہ یہ کوئی عام سپاہی نہیں بلکہ ایرانی فوج کا بڑا جرنیل ‘جابان’ ہے۔ لشکر کے دیگر لوگ سپہ سالارِ اعظم کے پاس پہنچے اور کہا کہ اس نے دھوکے سے امان حاصل کی ہے، اس لیے اسے معاف نہیں کرنا چاہیے بلکہ اسے قتل کر دینا چاہیے کیونکہ اس نے مسلمانوں کو بہت نقصان پہنچایا تھا۔

Roman Urdu

Jaise hi Musalman sipahi ne usay panah di, us ne apni talwar miyan mein kar li aur kaha ke ab tumhara khoon bahana mujh par haram ho chuka hai. Jab jang khatam hui to Musalmanon ko pata chala ke ye koi aam sipahi nahi balkay Iranian fauj ka bara jarnail ‘Jaban’ hai. Lashkar ke digar log sipah-salar-e-azam ke paas pohanche aur kaha ke us ne dhoke se amaan hasil ki hai, is liye usay maaf nahi karna chahiye balkay usay qatl kar dena chahiye kyunke usay Musalmanon ko bohat nuqsan pohanchaya tha.

بوعبید آں سیدِ فوجِ حجاز، 

گفت اے یاراں مسلمانیم ما 

تارِ چنگیم و یک آہنگیم ما، 

نعرہِ حیدر نوائے بوذر است 

ہر یکے از ما امینِ ملت است، 

صلح و کینش صلح و کینِ ملت است

Bu Ubaid aan syed-e-fauj-e-Hijaz, 

guft ay yaaran Musalmanim ma 

Tar-e-changim o yak ahangim ma, 

nara-e-Haider nawaye Boozar ast 

Har yakke az ma ameen-e-millat ast, 

sulh o keen-ash sulh o keen-e-millat ast

Bu Ubaid, the leader of the Hijazi army, 

said: “O friends, we are Muslims! 

We are like the strings of a single lute, 

And we produce but one melody. 

Every one of us is a trustee of the Nation; 

the peace or enmity of one is the peace or enmity of the entire Nation.”

Urdu

مسلمانوں کے عظیم سپہ سالار حضرت ابو عبید ثقفی نے یہ سن کر ایک تاریخی فیصلہ سنایا۔ انہوں نے فرمایا: “اے میرے ساتھیو! ہم سب کلمہ گو مسلمان ہیں اور ایک ہی جسم کی مانند ہیں۔ ہماری مثال ایک ساز کے تاروں جیسی ہے جس سے ایک ہی آواز نکلتی ہے۔ اگر ایک ادنیٰ مسلمان یا غلام بھی کسی کو پناہ دے دے، تو وہ پوری قوم کی طرف سے پناہ سمجھی جائے گی۔ ہم میں سے ہر شخص ملت کا نمائندہ ہے، اور کسی ایک فرد کا وعدہ پوری قوم کا وعدہ ہے۔”

Roman Urdu

Musalmanon ke azeem sipah-salar Hazrat Abu Ubaid Saqafi ne ye sun kar ek tareekhi faisla sunaya. Unhon ne farmaya: “Ay mere sathiyo! Hum sab kalma-go Musalman hain aur ek hi jism ki manind hain. Hamari misal ek saaz ke taron jaisi hai jis se ek hi awaz nikalti hai. Agar ek adna Musalman ya ghulam bhi kisi ko panah de de, to wo poori qaum ki taraf se panah samjhi jaye gi. Hum mein se har shakhs Millat ka numayinda hai, aur kisi ek fard ka waada poori qaum ka waada hai.”

ملت ار گردد اساسِ جانِ فرد 

عہدِ ملت می شود پیمانِ فرد 

گرچہ جاباں دشمنِ ما بودہ است 

مسلمے اورا اماں بخشودہ است 

خونِ او اے معشرِ خیر الانام 

بر دمِ تیغِ مسلماناں حرام

Millat ar gardad asas-e-jan-e-fard 

Ahad-e-millat mi-shawad paiman-e-fard 

Garche Jaban dushman-e-ma buda ast 

Muslime ora amaan bakhshuda ast 

Khoon-e-oo ay ma’shar-e-khair-ul-anam 

Bar dum-e-tegh-e-Musalmanan haram

If the Nation becomes the very foundation of an individual’s life, 

Then the individual’s promise becomes the promise of the entire 

Nation. Although Jaban has been our bitter enemy, 

A single Muslim has granted him refuge. 

O people of the community of the 

Best of Mankind (Prophet Muhammad ﷺ)! 

His blood is now forbidden for the edge of a Muslim’s sword.

Urdu

علامہ اقبال اس واقعے کے ذریعے ایک عظیم فلسفیانہ نکتہ سمجھاتے ہیں کہ جب ایک فرد اپنی خودی کو ملت میں ضم کر دیتا ہے، تو اس کے انفرادی افعال بھی قومی حیثیت اختیار کر لیتے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ اگرچہ جابان ہمارا بدترین دشمن رہا ہے اور اس نے میدانِ جنگ میں ہمارے خلاف تلوار اٹھائی، لیکن چونکہ ہمارے ایک سپاہی نے اسے پناہ دے دی ہے، اس لیے اب یہ وعدہ صرف اس سپاہی کا نہیں بلکہ پوری امتِ مسلمہ کا عہد بن چکا ہے۔ اے امتِ رسولِ ہاشمی ﷺ! اب کسی بھی مسلمان کے لیے یہ جائز نہیں کہ وہ اس پر ہاتھ اٹھائے، کیونکہ مسلمان کی زبان سے نکلا ہوا لفظ پتھر پر لکیر ہوتا ہے اور اس کی پاسداری پوری ملت پر فرض ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal is waqiye ke zariye ek azeem falsafiyana nukta samajhte hain ke jab ek fard apni khudi ko millat mein zam kar deta hai, to us ke infiradi afaal bhi qaumi haisiyat ikhtiyar kar lete hain. Wo farmate hain ke agarche Jaban hamara bad-tareen dushman raha hai aur us ne maidan-e-jang mein hamare khilaf talwar uthayi, lekin kyunke hamare ek sipahi ne usay panah de di hai, is liye ab ye waada sirf us sipahi ka nahi balkay poori Ummat-e-Muslima ka ahad ban chuka hai. Ay Ummat-e-Rasool-e-Hashmi ﷺ! Ab kisi bhi Musalman ke liye ye jaiz nahi ke wo us par hath uthaye, kyunke Musalman ki zaban se nikla hua lafz patthar par lakeer hota hai aur us ki pasdari poori millat par farz hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *