
(Rumuz-e-Bekhudi-11) Hikayat-e-Sultan Murad Wa Ma’amar Dar Ma’ani Masawat-e-Islamia
حکایت سلطان مراد و معمار در معنی مساوات اسلامیہ


بود معماری از اقلیمِ نجند،
در فنِ تعمیر نامِ او بلند
ساخت آں صنعت گرِ فریاد زاد،
از حکمِ سلطان مراد
خوش نیامد شاہ را تعمیرِ او،
گردید از تقصیرِ او آتشِ سوزندہ
از خشمش چکید،
دستِ آں بیچارہ از خنجر برید
Bood memare az iqlim-e-Najand,
dar fun-e-tameer naam-e-oo buland
Sakht aan sanat-gar-e-Faryad zad,
az hukm-e-Sultan Murad Khush nayamad
Shah ra tameer-e-oo,
khashm-geen gardeed az taqseer-e-oo
Aatish-e-sozanda az khashmash chakeed,
dast-e-aan bechara az khunjar bureed
There was an architect from the region of Najand,
whose name was renowned in the art of building.
That craftsman, a true descendant of Farhad,
built a mosque at the order of Sultan Murad.
The King did not like his work and flew into a rage over his perceived flaw.
The burning fire of anger dripped from the Sultan’s eyes,
and he cut off the poor man’s hand with a dagger.
Urdu
نجند کے علاقے میں ایک بہت ہی ماہر اور نامور معمار رہتا تھا جس کی کاریگری کی مثال دی جاتی تھی۔ اس عظیم کاریگر نے سلطان مراد کے حکم پر ایک عالی شان مسجد تعمیر کی۔ جب تعمیر مکمل ہوئی تو سلطان کو اس میں کوئی کمی محسوس ہوئی یا نقشہ پسند نہ آیا۔ غصے کے عالم میں سلطان آپے سے باہر ہو گیا اور اس نے سزا کے طور پر اس غریب معمار کا ہاتھ خنجر سے کاٹ ڈالا۔ یہ ایک ایسا ظلم تھا جس نے فنکار کی زندگی بھر کی محنت اور صلاحیت کو چھین لیا۔
Roman Urdu
Najand ke ilaqay mein ek bohat hi mahir aur namwar memar rehta tha jis ki karigari ki misal di jati thi. Is azeem karigar ne Sultan Murad ke hukm par ek aali-shaan masjid tameer ki. Jab tameer mukammal hui to Sultan ko us mein koi kami mehsoos hui ya naqsha pasand na aaya. Gussay ke aalam mein Sultan aapay se bahar ho gaya aur us ne saza ke tor par is ghareeb memar ka hath khunjar se kaat dala. Ye ek aisa zulm tha jis ne fankar ki zindagi bhar ki mehnat aur salahiyat ko cheen liya.

جوئے خوں از ساعدِ معمار رفت،
پیشِ قاضی ناتواں و زار رفت
آں ہنر مندے کہ دستش سنگ سفت،
داستاںِ جورِ سلطان باز گفت
گفت اے حفظِ آئینِ محمد کارِ تو،
سفتہ گوشِ سطوتِ شاہاں نیم
قطع کن از روئے قرآن دعویم
Joye khoon az sa’ad-e-memar raft,
pesh-e-qazi natawan o zaar raft
Aan hunar-mande ke dastash sang suft,
dastan-e-jaur-e-Sultan baaz guft
Guft ay hifz-e-aeen-e-Muhammad kar-e-tu,
sufta-gosh-e-satwat-e-shahan neyam
Qata kun az roye Quran dawyam
A river of blood flowed from the architect’s wrist.
weak and lamenting, he went before the Judge (Qazi).
That artist whose hands used to pierce stones,
retold the tale of the Sultan’s tyranny.
He said: “O Judge, whose duty is to protect the Law of Muhammad ﷺ!
I am not a slave to the majesty of kings.
Settle my claim according to the commands of the Quran.”
Urdu
معمار کی کلائی سے خون بہہ رہا تھا، وہ اسی زخمی حالت میں انصاف کے لیے قاضی کی عدالت میں پہنچ گیا۔ وہ ہنرمند شخص جس کے ہاتھ کبھی پتھروں کو موم کر دیتے تھے، اس نے روتے ہوئے سلطان کے ظلم کی داستان سنائی۔ اس نے قاضی سے کہا کہ اے وہ شخص جس کا فرض شریعتِ محمدی ﷺ کا تحفظ ہے، میں کسی بادشاہ کے جاہ و جلال سے نہیں ڈرتا اور نہ ہی میں ان کا غلام ہوں۔ میرا مقدمہ اللہ کی کتاب کی روشنی میں سنا جائے اور مجھے انصاف دیا جائے۔
Roman Urdu
Memar ki kalayi se khoon beh raha tha, wo isi zakhmi haalat mein insaf ke liye Qazi ki adalat mein pohanch gaya. Wo hunarmand shakhs jis ke hath kabhi pattharon ko mom kar dete thay, us ne rote hue Sultan ke zulm ki dastan sunayi. Us ne Qazi se kaha ke ay wo shakhs jis ka farz Shariat-e-Muhammadi ﷺ ka tahaffuz hai, mein kisi badshah ke jaho-jalal se nahi darta aur na hi mein un ka ghulam hoon. Mera muqadma Allah ki kitab ki roshni mein suna jaye aur mujhe insaf diya jaye.

گفت قاضی فی القصاص آمد حیات،
زندگی گیری بایں قانونِ ثبات
عبدِ مسلم کمتر از احرار نیست،
خوںِ شہ رنگیں تر از معمار نیست
Guft Qazi fil qisas amad hayat,
zindagi geeri ba-een qanoon-e-subat
Abd-e-Muslim kamtar az ahrar neest,
khoon-e-Shah rangeen tar az memar neest
The Judge said: “In retribution (Qisas) there is life;
Through this firm law, you obtain true life.”
A Muslim slave is not inferior to a free man,
nor is the blood of a King redder than that of an architect.
Urdu
قاضی نے سلطان کو طلب کیا اور قرآن کا فیصلہ سناتے ہوئے کہا کہ اللہ کا حکم ہے کہ ‘قصاص میں تمہارے لیے زندگی ہے’۔ اس قانون سے معاشرے کو استحکام ملتا ہے۔ قاضی نے تاریخی الفاظ کہے کہ اسلام میں ایک غلام کی حیثیت بھی آزاد شہری سے کم نہیں، اور نہ ہی کسی بادشاہ کا خون کسی معمار کے خون سے زیادہ سرخ یا قیمتی ہے۔ قانون کی نظر میں سب برابر ہیں، اس لیے سلطان کے ہاتھ کے بدلے ہاتھ کاٹا جائے گا۔
Roman Urdu
Qazi ne Sultan ko talab kiya aur Quran ka faisla sunate hue kaha ke Allah ka hukm hai ke ‘Qisas mein tumhare liye zindagi hai’. Is qanoon se muashre ko istihkam milta hai. Qazi ne tareekhi alfaz kahe ke Islam mein ek ghulam ki haisiyat bhi azad shehri se kam nahi, aur na hi kisi badshah ka khoon kisi memar ke khoon se zyada surkh ya qeemti hai. Qanoon ki nazar mein sab barabar hain, is liye Sultan ke hath ke badle hath kaata jaye ga.

چوں مراد ایں آیہِ محکم شنید،
دستِ خویش از آستیں بیروں کشید
مدعی را تابِ خاموشی نماند،
آیہِ بالعدل والاحسان خواند
گفت از بہرِ خدا بخشیدمِش،
از برائے مصطفیٰ ﷺ بخشیدمِش
Chun Murad een aya-e-muhkam suneed,
dast-e-khoish az aasteen beroon kasheed
Muddayi ra taab-e-khamoshi namanad,
aya-e-bil-adl wal-ihsan khwand
Guft az bahr-e-Khuda bakhshidam-ash,
az baraye Mustafa ﷺ bakhshidam-ash
When Murad heard this firm verse,
he drew his hand out of his sleeve (to be cut).
The accuser (architect) could no longer remain silent;
he recited the verse of Justice and Kindness.
He said: “For the sake of God, I have forgiven him;
for the sake of Mustafa ﷺ, I have forgiven him.”
Urdu
سلطان مراد نے جب قرآن کا یہ اٹل فیصلہ سنا تو اس نے بلا چوں و چرا اپنا ہاتھ آگے کر دیا تاکہ قصاص لیا جا سکے۔ یہ دیکھ کر معمار کا دل بھر آیا اور اس سے رہا نہ گیا۔ اس نے قرآن کی وہ آیت پڑھی جس میں عدل کے ساتھ ساتھ احسان (معاف کرنے) کی ترغیب دی گئی ہے۔ اس نے کہا کہ جب بادشاہ اللہ کے قانون کے سامنے جھک گیا ہے، تو میں بھی اللہ اور اس کے رسول ﷺ کی رضا کے لیے اپنا حق چھوڑتا ہوں اور سلطان کو معاف کرتا ہوں۔
Roman Urdu
Sultan Murad ne jab Quran ka ye atal faisla suna to us ne bila chu-o-chara apna hath aage kar diya taake qisas liya ja sakay. Ye dekh kar memar ka dil bhar aaya aur us se raha na gaya. Us ne Quran ki wo ayat parhi jis mein adl ke sath sath ihsan (maaf karne) ki targheeb di gayi hai. Us ne kaha ke jab badshah Allah ke qanoon ke samne jhuk gaya hai, to mein bhi Allah aur us ke Rasool ﷺ ki raza ke liye apna haq chorta hoon aur Sultan ko maaf karta hoon.

یافت مورے بر سلیمانے ظفر،
سطوتِ آئینِ پیغمبر نگر
پیشِ قرآن بندہ و مولا یکی است،
بوریا و مسندِ دیبا یکی است
Yaft more bar Sulemane Zafar,
satwat-e-aeen-e-Paighambar nigar
Pesh-e-Quran banda o maula yakke ast,
boriya o masnad-e-deeba yakke ast
An ant gained victory over Solomon;
Behold the majesty of the Prophet’s ﷺ Law!
Before the Quran, the slave and the master were one;
the straw mat and the silk throne are equal.
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ دیکھو کس طرح ایک معمولی معمار (چیونٹی) نے ایک عظیم بادشاہ (سلیمان) پر کامیابی حاصل کی۔ یہ ہے دینِ محمدی ﷺ کے قانون کی عظمت کہ قرآن کے سامنے آقا اور غلام میں کوئی فرق نہیں۔ اللہ کے قانون کی نظر میں شاہی تخت پر بیٹھنے والا اور ٹاٹ کی بوری پر سونے والا بالکل برابر ہیں۔ یہی وہ مساوات ہے جو اسلام کا اصل حسن اور طاقت ہے۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke dekho kis tarah ek mamooli memar (cheonti) ne ek azeem badshah (Suleman) par kamyabi hasil ki. Ye hai deen-e-Muhammadi ﷺ ke qanoon ki azmat ke Quran ke samne aaqa aur ghulam mein koi farq nahi. Allah ke qanoon ki nazar mein shahi takht par bethne wala aur taat ki bori par sone wala bilkul barabar hain. Yehi wo musawat hai jo Islam ka asl husn aur taqat hai.




