
(Rumuz-e-Bekhudi-12) Dar Ma’ani Huriyat-e-Islamia Wa Sirr-e-Hadsa Karbala
در معنی حریت اسلامیہ و سر حادثہ کربلا


پیماں باہو الموجود بست،
ہر گردنش از بندِ ہر معبود رست
مومن از عشق است و عشق از مومن است،
عشق را ناممکنِ ما ممکن است
عقل سفاک است و او سفاک تر،
پاک تر، چالاک تر، بیباک تر
عقل در پیچاکِ اسباب و علل،
عشق چوگاں بازِ میدانِ عمل
Paiman ba-Huwal Maujood bast,
har gardanash az band-e-har mabood rast
Momin az ishq ast o ishq az momin ast,
ishq ra namumkin-e-ma mumkiin ast
Aql saffak ast o oo saffak tar, paak tar, chalak tar,
be-baak tar Aql dar peechak-e-asbab o ilal,
ishq chogan-baz-e-maidan-e-amal
English Translation
One who binds himself to the “Ever-Present God” delivers his neck from the yoke of every false idol. The believer exists through Love, and Love through the believer; for Love, our “impossible” is “possible.” Reason is ruthless, but Love is even more so—purer, swifter, and more unafraid. Reason is lost in the maze of cause and effect; Love is the champion in the field of action.
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ جو شخص سچے اور ہمیشہ رہنے والے خدا (اللہ) سے بندگی کا عہد کر لیتا ہے، وہ دنیا کی تمام باطل قوتوں اور جھوٹے آقاؤں کی غلامی سے آزاد ہو جاتا ہے۔ مومن اور عشق ایک دوسرے کے لیے لازم و ملزوم ہیں۔ جہاں عقل ہار مان جاتی ہے اور اسے کوئی راستہ نظر نہیں آتا، وہاں عشق ناممکن کو بھی ممکن کر دکھاتا ہے۔ عقل ہمیشہ نفع و نقصان اور اسباب کی تگ و دو میں پھنسی رہتی ہے، جبکہ عشق بے خوف ہو کر میدانِ عمل میں کود پڑتا ہے اور اسے نتائج کی پروا نہیں ہوتی۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke jo shakhs sache aur hamesha rehne wale Khuda (Allah) se bandagi ka ahad kar leta hai, wo duniya ki tamam baatil quwwaton aur jhoote aaqaon ki ghulami se azad ho jata hai. Momin aur Ishq ek doosre ke liye lazim-o-malzoom hain. Jahan aql haar maan jati hai aur usay koi rasta nazar nahi aata, wahan Ishq namumkin ko bhi mumkin kar dikhata hai. Aql hamesha nafa-o-nuqsan aur asbab ki tag-o-do mein phansi rehti hai, jabke Ishq be-khauf ho kar maidan-e-amal mein kood parta hai aur usay nataij ki parwa nahi hoti.

آں امامِ عاشقاں پورِ بتول،
سردِ آزادی ز بستانِ
رسول اللہ اللہ بائے بسم اللہ پدر،
معنیِ ذبحِ عظیم آمد پسر بر
ہر آں شہزادہِ خیر الملل،
دوشِ ختم المرسلین نعم الجمل
Aan Imam-e-ashiqan pur-e-Batool,
sarv-e-azadi zi bustan-e-Rasool Allah
Allah ba-ye Bismillah padar,
ma’ni-e-zibhe azeem amad pisar
Bar har aan shehzada-e-Khair-ul-Millal,
dosh-e-Khatam-ul-Mursaleen na’mal jamal
That leader of lovers, the son of Batool (Fatima RA),
is the cypress tree of freedom from the garden of the Prophet ﷺ.
Subhan Allah! His father is the “B” of Bismillah,
and the son is the reality of the “Great Sacrifice” (Zibhe Azeem).
For that Prince of the best of nations,
the shoulders of the Seal of Prophets ﷺ were the most excellent of mounts.
Urdu
حضرت امام حسینؓ تمام عاشقوں کے امام ہیں، جو حضرت فاطمہ بتولؓ کے فرزند اور رسول اللہ ﷺ کے گلشنِ آزادی کے سروِ آزاد ہیں۔ آپؓ کی شان یہ ہے کہ آپ کے والدِ ماجد حضرت علیؓ علم کے باب میں “بائے بسم اللہ” کی حیثیت رکھتے ہیں اور آپؓ خود قرآن کی آیت “ذبحِ عظیم” کی عملی تفسیر بن کر سامنے آئے۔ آپؓ وہ شہزادے ہیں جنہیں بچپن میں سرکارِ دو عالم ﷺ نے اپنے کندھوں پر سوار کیا، اور کیا ہی مبارک وہ سواری تھی اور کیا ہی عظیم وہ سوار تھے۔
Roman Urdu
Hazrat Imam Hussain (RA) tamam ashiqan ke Imam hain, jo Hazrat Fatima Batool (RA) ke farzand aur Rasool Allah ﷺ ke gulshan-e-azadi ke sarv-e-azad hain. Aap ki shan ye hai ke aap ke walid-e-majid Hazrat Ali (RA) ilm ke baab mein “Ba-ye Bismillah” ki haisiyat rakhte hain aur aap khud Quran ki ayat “Zibhe Azeem” ki amli tafseer ban kar samne aaye. Aap wo shehzade hain jinhein bachpan mein Sarkar-e-Do Alam ﷺ ne apne kandhon par sawar kiya, aur kya hi mubarak wo sawari thi aur kya hi azeem wo sawar thay.

موسیٰ و فرعون و شبیر و یزید،
ایں دو قوت از حیات آید پدید
زندہ حق از قوتِ شبیری است،
باطل آخر داغِ حسرت میری است
تا قیامت قطعِ استبداد کرد،
موجِ خونِ او چمن ایجاد کرد
Musa o Firaun o Shabbir o Yazid,
een do quwwat az hayat ayad padeed
Zinda haq az quwwat-e-Shabbiri ast,
baatil aakhir daagh-e-hasrat meeri ast
Ta qiyamat qata-e-istibdad kard,
mauj-e-khoon-e-oo chaman ayjad kard
Moses and Pharaoh, Shabbir and
Yazid, these two forces emerge from the core of Life.
Truth lives through the strength of Shabbir (Hussain);
Falsehood finally dies in the stain of regret.
He uprooted tyranny until the Day of Resurrection;
the wave of his blood created a blooming garden.
Urdu
تاریخِ انسانی میں حق اور باطل کی کشمکش ہمیشہ سے رہی ہے، جیسے حضرت موسیٰؑ کا مقابلہ فرعون سے تھا، ویسے ہی حضرت امام حسینؓ کا مقابلہ یزید سے ہوا۔ اقبال کہتے ہیں کہ حق کی زندگی آج بھی قوتِ شبیری (حسینی جذبے) کی مرہونِ منت ہے۔ یزیدیت یا باطل ہمیشہ عبرت کا نشان بن کر مٹ جاتا ہے۔ امام حسینؓ نے اپنی شہادت کے ذریعے ظلم و ستم اور ملوکیت کی جڑوں کو ہمیشہ کے لیے کاٹ کر رکھ دیا اور اپنے خون سے حریت (آزادی) کا وہ گلشن آباد کیا جو رہتی دنیا تک مہکتا رہے گا۔
Roman Urdu
Tareekh-e-insani mein haq aur baatil ki kashmakash hamesha se rahi hai, jaise Hazrat Musa (AS) ka muqabla Firaun se tha, waise hi Hazrat Imam Hussain (RA) ka muqabla Yazid se hua. Iqbal kehte hain ke haq ki zindagi aaj bhi quwwat-e-Shabbiri (Hussaini jazbe) ki marhoon-e-minnat hai. Yazidiyat ya baatil hamesha ibrat ka nishan ban kar mit jata hai. Imam Hussain (RA) ne apni shahadat ke zariye zulm-o-sitam aur mulookiyat ki jaron ko hamesha ke liye kaat kar rakh diya aur apne khoon se hurriyat (azadi) ka wo gulshan aabad kiya jo rehti duniya tak mehakta rahe ga.

بہرِ حق در خاک و خوں غلطیدہ است،
پس بنائے لا الہ گردیدہ است
مدعایش سلطنت بودے اگر،
خود نکردے با چنیں ساماں سفر
تیغِ لا چوں از میاں بیرون کشید،
از رگِ اربابِ باطل خوں کشید
نقشِ الا اللہ بر صحرا نوشت،
سطرِ عنوانِ نجاتِ ما نوشت
Bahr-e-haq dar khak o khoon ghalatida ast,
pas banaye La-ilah gardida ast
Muddayash saltanat boode agar,
khud na-karde ba chaneen saman safar
Tegh-e-La chun az miyan beroon kasheed,
az rag-e-arbab-e-baatil khoon kasheed
Naqsh-e-Illallah bar sahra nawisht,
satr-e-unwan-e-najat-e-ma nawisht
For the sake of Truth, he rolled in dust and blood;
thus he became the foundation of “There is no god but He.”
Had his aim been worldly kingdom,
he would not have journeyed with such meager resources.
When he drew the sword of “La” (No),
he drained the blood from the veins of the lords of falsehood.
He inscribed the pattern of “Illallah” (But Allah) upon the desert,
writing the opening line of our salvation.
Urdu
امام عالی مقامؓ صرف حق کی سربلندی کے لیے کربلا کی خاک پر تڑپے اور اپنے خون کا نذرانہ پیش کیا، اسی لیے آپؓ توحید (لا الہ) کی اصل بنیاد بن گئے۔ اگر آپؓ کا مقصد حکومت یا تخت حاصل کرنا ہوتا تو آپؓ اپنے بچوں اور تھوڑے سے ساتھیوں کے ساتھ اس طرح سفر نہ کرتے۔ آپؓ نے جب “لا” (نفیِ باطل) کی تلوار نکالی تو تمام جھوٹے خداؤں کا غرور خاک میں ملا دیا اور صحرائے کربلا کی تپتی ریت پر اپنے خون سے “الا اللہ” (صرف اللہ کی حاکمیت) کا نقش ثبت کر دیا، جو ہماری نجات کا اصل عنوان ہے۔
Roman Urdu
Imam-e-Ali Maqam (RA) sirf haq ki sarbulandi ke liye Karbala ki khak par tarpe aur apne khoon ka nazrana pesh kiya, isi liye aap Tauheed (La-ilah) ki asl buniyaad ban gaye. Agar aap ka maqsad hukumat ya takht hasil karna hota to aap apne bacho aur thore se sathiyon ke sath is tarah safar na karte. Aap ne jab “La” (nafi-e-baatil) ki talwar nikali to tamam jhoote khudaon ka guroor khak mein mila diya aur sehra-e-Karbala ki tapti rait par apne khoon se “Illallah” (sirf Allah ki hakimiyat) ka naqsh sabt kar diya, jo hamari najat ka asl unwan hai.

رمزِ قرآن از حسین آموختیم،
ز آتشِ او شعلہ ہا اندوختیم
تارِ ما از زخمہ اش لرزاں ہنوز،
تازہ از تکبیرِ او ایماں ہنوز
اے صبا اے پیکِ دور افتادگان،
اشکِ ما بر خاکِ پاکِ او رساں
Ramz-e-Quran az Hussain amokhtim,
zi aatish-e-oo sho’la ha andokhtim
Tar-e-ma az zakhma-ash larzan hanooz,
taza az takbeer-e-oo iman hanooz
Ay saba ay paik-e-door uftadagan,
ashk-e-ma bar khak-e-paak-e-oo rasan
We learned the hidden secrets of the Quran from Hussain;
from his fire, we gathered our flames.
The strings of our souls still vibrate from his touch;
our faith is still kept fresh by his call of “Allahu Akbar.”
O morning breeze! O messenger of those who are far away!
Carry our tears to his sacred dust.
Urdu
اقبال اعتراف کرتے ہیں کہ قرآن کے حقیقی مفہوم اور قربانی کے فلسفے کو ہم نے امام حسینؓ کی زندگی سے سیکھا۔ ہماری زندگیوں میں جو تھوڑی بہت تڑپ اور ایمانی حرارت ہے، وہ انہی کے عشق کی آگ سے ملی ہے۔ ہماری روح کا ساز آج بھی انہی کی یاد سے لرزتا ہے اور ہمارا ایمان انہی کی پکار (تکبیر) سے ترو تازہ ہے۔ آخر میں اقبال صبا (صبح کی ہوا) سے التجا کرتے ہیں کہ اے دور رہنے والوں کی پیغام رساں! ہمارے محبت بھرے آنسو امام حسینؓ کی اس مقدس خاک تک پہنچا دے جہاں وہ آرام فرما ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal aiteraf karte hain ke Quran ke haqiqi mafhoom aur qurbani ke falsafe ko hum ne Imam Hussain (RA) ki zindagi se seekha. Hamari zindagiyon mein jo thori bohat tarap aur imani hararat hai, wo unhi ke ishq ki aag se mili hai. Hamari rooh ka saaz aaj bhi unhi ki yaad se larzta hai aur hamara iman unhi ki pukaar (takbeer) se tar-o-taza hai. Aakhir mein Iqbal Saba (subah ki hawa) se ilteja karte hain ke ay door rehne walon ki paigham-rasan! Hamare mohabbat bhare aansu Imam Hussain (RA) ki us muqaddas khak tak pohancha de jahan wo aaram farma hain.




