
(Rumuz-e-Bekhudi-23) Dar Ma’ani Aynke Kamal-e-Hayat-e-Millia Ayn Ast…
در معنی ایں کہ کمال حیات ملیه این است که ملت


کودکے را دیدی اے بالغ نظر،
کو بود از معنیِ خود بے خبر
ناشناسِ دور و نزدیک آنچناں،
با مہِ نو خواهد کہ بر گیرد عناں
از ہمہ بیگانہ آں مامک پرست،
گریہ مست و شیر مست و خواب مست
زیر و بم را گوشِ او در گیر نیست،
نغمہ اش جز شورشِ زنجیر نیست
Kudake ra deedi ay baligh-nazar,
ko buwad az ma’ni-e-khud be-khabar
Nashinas-e-door o nazdeek aan-chunan,
ba mah-e-nau khwahid ke bar geerad inan
Az hama begana aan mamak-parast,
girya-mast o sheer-mast o khwab-mast
Zeer-o-bam ra gosh-e-oo dargeer neest,
Naghma-ash juz shorish-e-zanjeer neest
O person of insight! Have you seen a child
Who is unaware of his own reality?
He is so ignorant of distance and proximity
that he reaches out to grab the reins of the new moon.
Stranger to all but his mother, he is lost in crying, lost in milk, and lost in sleep.
His ear cannot distinguish high and low notes;
For him, the rattling of a chain is music.
Urdu
علامہ اقبال ایک بچے کی مثال دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ آغازِ زندگی میں انسان اپنی ذات سے بالکل بے خبر ہوتا ہے۔ اسے نہ دوری کا علم ہوتا ہے نہ نزدیکی کا، وہ آسمان کے چاند کو پکڑنے کے لیے ہاتھ پاؤں مارتا ہے۔ اس کی پوری کائنات اس کی ماں تک محدود ہوتی ہے اور اس کی زندگی صرف رونے، دودھ پینے اور سونے کے گرد گھومتی ہے۔ اسے موسیقی کے سروں کی پہچان نہیں ہوتی، وہ دروازے کی زنجیر کے کھڑکنے کو بھی ایک نغمہ سمجھ کر خوش ہوتا ہے۔ بالکل یہی حالت ایک نو آموز قوم کی ہوتی ہے جو اپنی پہچان سے ناواقف ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal ek bachay ki misal dete hue farmate hain ke aghaz-e-zindagi mein insan apni zaat se bilkul be-khabar hota hai. Usay na doori ka ilm hota hai na nazdeeki ka, wo aasman ke chand ko pakarne ke liye hath paon marta hai. Us ki poori kainaat us ki maan tak mahdood hoti hai aur us ki zindagi sirf rone, doodh peene aur sone ke gird ghoomti hai. Usay mauseeqi ke suron ki pehchan nahi hoti, wo darwaze ki zanjeer ke kharakne ko bhi ek naghma samajh kar khush hota hai. Bilkul yehi haalat ek nau-amoz qaum ki hoti hai jo apni pehchan se nawaqif hoti hai.

سادہ افکارش ہنوز و دوشیزہ،
جستجو سرمایہِ پندارِ او
از چرا و چوں و کے و کجا گفتارِ او،
نقش گیرِ ایں و آں اندیشہ اش
چشمِ گیرایش فتد بر خویشتن،
دستکے بر سینہ می گوید کہ «من»
Sada afkar-ash hanooz o dosheeza,
justuju sarmaya-e-pindar-e-oo
Az chira o chun o kay o kuja guftar-e-oo,
naqsh-geer-e-een o aan andesha-ash
Chashm-e-geeray-ash fatad bar khweshtan,
dastkay bar seena mi-goyad ke “Man”
His thoughts are still simple and untouched;
inquiry is the only wealth of his imagination.
His speech is filled with “Why?”, “How?”, “When?”, and “Where?”;
his mind records every impression.
Finally, when his capturing eye falls upon himself,
he beats his chest and says, “I!”
Urdu
جیسے جیسے بچہ بڑا ہوتا ہے، اس کی سوچ میں تجسس پیدا ہوتا ہے۔ وہ ہر چیز کے بارے میں سوال کرتا ہے کہ یہ کیوں ہے؟ کیسے ہے؟ کہاں سے آئی؟ اس کا ذہن ہر نئی بات کو جذب کر لیتا ہے۔ پھر ایک وقت ایسا آتا ہے جب وہ دوسروں کو دیکھنے کے بجائے اپنی ذات پر نظر ڈالتا ہے۔ وہ اپنے سینے پر ہاتھ مار کر “میں” کا نعرہ لگاتا ہے۔ یہی وہ مقام ہے جہاں “خودی” یا اپنی شناخت کا احساس پیدا ہوتا ہے۔ یہی عمل قوموں کے ساتھ بھی ہوتا ہے جب وہ اپنی تاریخ پر غور کر کے اپنی پہچان بناتی ہیں۔
Roman Urdu
Jaise jaise bacha bara hota hai, us ki soch mein tajassus paida hota hai. Wo har cheez ke bare mein sawal karta hai ke ye kyun hai? Kaise hai? Kahan se aayi? Us ka zehen har nayi baat ko jazb kar leta hai. Phir ek waqt aisa aata hai jab wo doosron ko dekhne ke bajaye apni zaat par nazar dalta hai. Wo apne seene par hath maar kar “Main” ka nara lagata hai. Yehi wo muqam hai jahan “Khudi” ya apni shinakht ka ehsas paida hota hai. Yehi amal qaumon ke sath bhi hota hai jab wo apni tareekh par ghaur kar ke apni pehchan banati hain.

یادِ او با خود شناسایش کند،
حفظِ ربطِ دوش و فردایش کند
سُفتہ ایامش دریں تارِ زراند،
ہچو گہر از پے یک دیگر اند
گرچہ ہر دم کاہد و افزاید گِلش،
«من ہما نستم کہ بودم» در دلش
Yaad-e-oo ba khud shinasayash kunad,
hifz-e-rabt-e-dosh o fardayash kunad
Sufta ayyam-ash dareen taar-e-zar-and,
hamchu guhar az paye yak deegar-and
Garche har dam kahad o afzayad gil-ash,
“Man haman astam ke boodam” dar dil-ash
His memory introduces him to himself and preserves
the link between his yesterday and tomorrow.
His days are threaded upon this golden string;
they follow one another like pearls in a necklace.
Though his physical body (clay) constantly changes,
his heart insists: “I am exactly who I was.”
Urdu
انسان کی یادداشت اسے اپنی ذات سے روشناس کرواتی ہے۔ یہی یاد ماضی (گزشتہ کل) اور مستقبل (آنے والے کل) کو آپس میں جوڑتی ہے۔ زندگی کے تمام ایام اس یاد کے سنہری دھاگے میں موتیوں کی طرح پروئے ہوئے ہوتے ہیں۔ انسان کا جسم تو وقت کے ساتھ بدلتا رہتا ہے، بچہ جوان اور جوان بوڑھا ہو جاتا ہے، لیکن انسان کا اندرونی احساس یعنی اس کی “خودی” اسے ہمیشہ یہ بتاتی ہے کہ “میں وہی ہوں جو پہلے تھا”۔ قوموں کے لیے ان کی تاریخ (روایات) وہی یادداشت ہے جو انہیں بکھرنے سے بچاتی ہے۔
Roman Urdu
Insan ki yaddasht usay apni zaat se roshanas karwati hai. Yehi yaad maazi (guzishta kal) aur mustaqbil (aane wale kal) ko aapas mein jorti hai. Zindagi ke tamam ayyam is yaad ke sunehri dhage mein motiyon ki tarah piroye hue hote hain. Insan ka jism to waqt ke sath badalta rehta hai, bacha jawan aur jawan boodha ho jata hai, lekin insan ka androni ehsas yani us ki “Khudi” usay hamesha ye batati hai ke “Main wohi hoon jo pehle tha”. Qaumon ke liye un ki tareekh (rawayat) wohi yaddasht hai jo unhein bikharne se bachati hai.

ملتِ نوزادہ مثلِ طفلک است،
طفلکے کو در کنارِ مامک است
طفلکے از خویشتن نا آگہے،
گوہرِ آلودہِ خاکِ رہـے
بستہ با امروزِ فرداش نیست،
حلقہ ہائے روز و شب در پاش نیست
Millat-e-nozada misl-e-tiflak ast,
tiflake ko dar kinar-e-mamak ast.
Tiflake az khweshtan na-agahe,
guhar-e-aloda-e-khak-e-rahe.
Basta ba imroz-e-fardash neest,
halqa-haye roz o shab dar pash neest
A newborn nation is like a small child
a child held in its mother’s embrace.
A child unaware of its own self,
like a pearl covered in the dust of the road.
Its “tomorrow” is not yet tied to its “today”;
the cycles of time have not yet bound its feet.
Urdu
ایک نئی پیدا ہونے والی قوم بھی اس ننھے بچے کی طرح ہوتی ہے جو ابھی اپنی ماں کی گود میں ہو۔ وہ اپنی حقیقت اور طاقت سے بے خبر ہوتی ہے، جیسے راستے کی خاک میں چھپا ہوا کوئی قیمتی موتی ہو۔ ایسی قوم کا اپنے ماضی اور مستقبل سے کوئی تعلق قائم نہیں ہوا ہوتا اور وہ وقت کی گردشوں سے آزاد ہوتی ہے۔ جب تک قوم اپنی روایات کو نہیں پہچانتی، وہ ایک بے شعور بچے کی طرح رہتی ہے۔ بقا کے لیے ضروری ہے کہ قوم اپنے اجتماعی “میں” (خودی) کو پہچانے۔
Roman Urdu
Ek nayi paida hone wali qaum bhi is nanhe bachay ki tarah hoti hai jo abhi apni maan ki god mein ho. Wo apni haqiqat aur taqat se be-khabar hoti hai, jaise raste ki khak mein chupa hua koi qeemti moti ho. Aisi qaum ka apne maazi aur mustaqbil se koi taluq qayam nahi hua hota aur wo waqt ki gardishon se azad hoti hai. Jab tak qaum apni rawayat ko nahi pechantee, wo ek be-shaur bachay ki tarah rehti hai. Baqa ke liye zaroori hai ke qaum apne ijtimaee “Main” (Khudi) ko pechane.

تا سرِ تارِ خودی پیدا کند،
تازہ گردد پائیدار آید بہ کار
صد گرہ از رشتہِ خود وا کند،
گرم چوں افتد بہ کارِ روزگار
از سرگزشتِ خویش را می سازد او،
نقشہا بردارد اندازد او
فرد چوں پیوندِ ایامش گسیخت،
شانہِ ادراکِ او دندانہ ریخت
Ta sar-e-taar-e-Khudi paida kunad,
taza gardad paidaar aayed ba kaar
Sad girah az rishta-e-khud wa kunad,
garm chun uftad ba kaar-e-rozgar
Az sarguzasht-e-khwesh ra mi-sazad oo,
naqsh-ha bardarad andazad oo
Fard chun paivand-e-ayyam-ash gaseekht,
shana-e-idraak-e-oo dandana rekht
Until the nation finds the end of the thread of Self,
it remains fresh, stable, and effective in its work.
It unties a hundred knots from its own string
when it enters the world’s affairs with passion.
By recording its own history, it shapes its identity;
it creates new patterns and discards old ones.
When an individual breaks the bond with his past days,
the comb of his intellect loses its teeth (becomes useless).
Urdu
علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ جب کسی قوم میں اپنی خودی کا احساس جاگتا ہے، تو وہ دنیا کے معاملات میں ایک نئی توانائی کے ساتھ شامل ہوتی ہے۔ تاریخ دراصل وہ دھاگہ ہے جس کی گرہیں کھول کر قوم اپنی اصل شناخت پاتی ہے۔ جس طرح ایک انسان اگر اپنا ماضی بھول جائے تو اس کی عقل کسی کام کی نہیں رہتی، بالکل اسی طرح اگر کوئی فرد اپنی تاریخ سے ناطہ توڑ لے تو اس کی فہم و ادراک کی کنگھی کے دندانے ٹوٹ جاتے ہیں، یعنی وہ اپنی پہچان کھو کر معاشرے میں بے وقعت ہو جاتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal farmate hain ke jab kisi qaum mein apni Khudi ka ehsas jagta hai, to wo duniya ke muamlaat mein ek nayi tawanayi ke sath shamil hoti hai. Tareekh darasl wo dhaga hai jis ki girhein khol kar qaum apni asl shinakht pati hai. Jis tarah ek insan agar apna maazi bhool jaye to us ki aql kisi kaam ki nahi rehti, bilkul isi tarah agar koi fard apni tareekh se nata tor le to us ki fehm-o-idraak ki kanghi ke dandane toot jate hain, yani wo apni pehchan kho kar muashre mein be-wuqat ho jata hai.

قوم روشن از سوادِ سرگزشت،
خود شناس آمد ز یادِ سرگزشت
سرگزشتِ او گر از یادش رود،
باز اندر نیستی گُم می شود
ربطِ ایام است ما را پیرہن،
سوزنش حفظِ روایاتِ کہن
Qaum roshan az sawad-e-sarguzasht,
khud-shinas aamad zi yaad-e-sarguzasht
Sarguzasht-e-oo gar az yaad-ash rawad,
Baz andar neesti gum mi-shawad
Rabt-e-ayyam ast ma ra pirahan,
suzan-ash hifz-e-rawayat-e-kuhan
A nation is illuminated by the darkness (ink) of its history;
it gains self-knowledge by remembering its past.
If its history vanishes from its memory,
it becomes lost in the abyss of non-existence.
The connection of days (past, present, future) is our garment;
the needle that sews it is the preservation of ancient traditions.
Urdu
قوموں کی زندگی ان کی تاریخ کی روشنائی سے چمکتی ہے۔ تاریخ کی یاد ہی قوم کو یہ بتاتی ہے کہ وہ کیا تھی اور اسے کیا ہونا چاہیے۔ اگر کوئی قوم اپنی داستانِ ماضی بھول جائے تو وہ صفحہ ہستی سے مٹ جاتی ہے۔ ہمارے لیے ماضی، حال اور مستقبل کا باہمی ربط ایک لباس کی مانند ہے جو ہماری حفاظت کرتا ہے، اور اس لباس کو سینے والی سوئی ہماری وہ قدیم روایات ہیں جنہیں ہم سینے سے لگا کر رکھتے ہیں۔ روایات کا تحفظ ہی قوم کو بکھرنے سے بچاتا ہے۔
Roman Urdu
Qaumon ki zindagi un ki tareekh ki roshnaye se chamakti hai. Tareekh ki yaad hi qaum ko ye batati hai ke wo kya thi aur usay kya hona chahiye. Agar koi qaum apni dastan-e-maazi bhool jaye to wo safha-e-hasti se mit jati hai. Hamare liye maazi, haal aur mustaqbil ka bahami rabt ek libas ki manind hai jo hamari hifazat karta hai, aur is libas ko seene wali sui hamari wo qadeem rawayat hain jinhein hum seene se laga kar rakhte hain. Rawayat ka tahaffuz hi qaum ko bikharne se bachata hai.

چیست تاریخ اے ز خود بیگانہ،
داستانی قصہ ای افسانہ ای؟
روح را سرمایہِ تاب است ایں،
جسمِ ملت را چو اعصاب است ایں ہچو
خنجر بر فسانت می زند،
باز بر روئے جہانت می زند
Chist tareekh ay zi khud begana,
dastane qissaye afsanaye?
Rooh ra sarmaya-e-taab ast een,
jism-e-millat ra chu a’saab ast een
Hamchu khanjar bar fasan-at mi-zanad,
baz bar roye jahan-at mi-zanad
What is history, O you who are a stranger to yourself?
Is it just a story, a tale, or a myth?
No, it is the source of brilliance for the soul;
it is like the nerves in the body of the nation.
It strikes you like a dagger upon a whetstone (to sharpen you),
then hurls you back into the face of the world.
Urdu
اے اپنی حقیقت سے بے خبر انسان! کیا تو سمجھتا ہے کہ تاریخ محض چند قصے کہانیوں کا نام ہے؟ ہرگز نہیں! تاریخ تو وہ قوت ہے جو قوم کی روح کو جلا بخشتی ہے اور ملت کے وجود میں اعصاب کی طرح کام کرتی ہے۔ یہ تمہیں ایک کند چھری کی طرح تجربات کی “سان” پر چڑھاتی ہے تاکہ تمہاری ہمت اور عقل تیز ہو جائے، اور پھر تمہیں زمانے کے چیلنجز کا مقابلہ کرنے کے لیے تیار کر دیتی ہے۔ تاریخ ہمیں ماضی کے تجربات سے سیکھ کر حال میں جینا سکھاتی ہے۔
Roman Urdu
Ay apni haqiqat se be-khabar insan! Kya tu samajhta hai ke tareekh mahz chand qisse kahaniyon ka naam hai? Hargiz nahi! Tareekh to wo quwwat hai jo qaum ki rooh ko jala bakhshti hai aur millat ke wajood mein a’saab ki tarah kaam karti hai. Ye tumhein ek kund churi ki tarah tajurbaat ki “saan” par charhati hai taake tumhari himmat aur aql tez ho jaye, aur phir tumhein zamane ke challenges ka muqabla karne ke liye tayyar kar deti hai. Tareekh humein maazi ke tajurbaat se seekh kar haal mein jeena sikhati hai.

ضبط کن تاریخ را پائندہ شو،
از نفسہاے رمیدہ زندہ شو
دوش را پیوند با امروز کن،
زندگی را مرغِ دست آموز کن
زندہ از ماضیِ تو حالِ تو،
خیزد از جاں تو استقبالِ تو
Zabt kun tareekh ra painda sho,
az nafas-haye rameeda zinda sho
Dosh ra paivand ba imroz kun,
zindagi ra murgh-e-dast amoz kun
Zinda az maazi-e-tu haal-e-tu,
khezad az jaan-e-tu istiqbaal-e-tu
Preserve your history and become eternal;
gain life from the breaths that have already departed.
Link your “yesterday” with your “today”;
make life a bird trained to your hand.
Your “present” draws life from your “past,”
and your “future” springs forth from your very soul.
Urdu
اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ اپنی تاریخ کو محفوظ کر لو تاکہ تمہاری قوم کو ہمیشگی کی زندگی مل جائے۔ ماضی کے بزرگوں کے کارناموں سے فیض حاصل کرو۔ جب تم اپنے گزرے ہوئے کل کو اپنے آج سے جوڑ دو گے، تو زندگی تمہاری تابع ہو جائے گی جیسے کوئی سدھایا ہوا پرندہ شکاری کے اشاروں پر چلتا ہے۔ یاد رکھو! تمہارا حال تمہارے ماضی ہی کی مرہونِ منت ہے، اور تمہارا شاندار مستقبل تمہاری اج اجتماعی تڑپ اور محنت سے جنم لے گا۔
Roman Urdu
Iqbal nasihat karte hain ke apni tareekh ko mahfooz kar lo taake tumhari qaum ko hamesha ki zindagi mil jaye. Maazi ke buzurgon ke karnamon se faiz hasil karo. Jab tum apne guzre hue kal ko apne aaj se jor do ge, to zindagi tumhari tabay ho jaye gi jaise koi sudhaya hua parinda shikari ke isharon par chalta hai. Yaad rakho! Tumhara haal tumhare maazi hi ki marhoon-e-minnat hai, aur tumhara shandar mustaqbil tumhari ijtimaee tarap aur mehnat se janam le ga.




