(Zabur-e-Ajam-143) Part 3: Sawal (4) Qadeem Wa Muhaddas Az Hum Choon Jad Ashad قدیم و محدث از ہم چوں جدا شد؟


سوال (4): قدیم و محدث کی حقیقت
قدیم و محدث از ہم چوں جدا شد؟
کہ ایں عالم شد آں دیگر خدا شد
اگر معروف و عارف ذاتِ پاک است
چہ سودا در سرِ ایں مشتِ خاک است؟
Roman Urdu
Qadeem o muhaddas az hum choon juda shud
Keh een alam shud aan digar Khuda shud
Agar ma’roof o aarif zat-e-pak ast
Che sauda dar sar-e-een musht-e-khak ast
تفصیلی اردو ترجمہ
قدیم (خدا) اور محدث (کائنات) ایک دوسرے سے الگ کیسے ہو گئے کہ ایک جہان بن گیا اور دوسرا خدا؟ اگر پہچاننے والا (عارف) اور جس کی پہچان ہو رہی ہے (معروف) دونوں ایک ہی ہیں، تو پھر اس مٹی کے انسان کے سر میں خدا کی طلب کا یہ کیسا جنون ہے؟
Roman Urdu
Qadeem (Khuda) aur Muhaddas (Kainat) ek dusre se alag kaise ho gaye ke ek jahan ban gaya aur dusra Khuda? Agar pehchan-ne wala (Aarif) aur jis ki pehchan ho rahi hai (Ma’roof) dono ek hi hain, to phir is mitti ke insan ke sar mein Khuda ki talab ka yeh kaisa junoon hai

جواب: حصہ اول (خودی کی زندگی اور فراق)
خود را زندگی ایجادِ غیر است — فراقِ عارف و معروف خیر است
قدیم و محدثِ ما از شمار است — شمارِ ما طلسمِ روزگار است
دمادم دوش و فردادایِ شماریم — بہ ہست و بود و باشد کار داریم
از و خود را بریدن فطرتِ ماست — تپیدن نارسیدن فطرتِ ماست
نہ مارا در فراقِ او عیارے — نہ او را بے وصالِ ما قرارے
نہ ادبے ماند مابے او ! چہ حال است — فراقِ ما فراقِ اندر وصال است
Roman Urdu
Khudi ra zindagi eejaad-e-ghair ast
Firaq-e-aarif o ma’roof khair ast
Qadeem o muhaddas-e-ma az shumar ast
Shumar-e-ma talism-e-rozgar ast
Damadam dosh o fardaday-e-shumarim
Ba hast o bood o bashad kar dareem
Az o khud ra bureedan fitrat-e-mast
Tapeedan na-raseedan fitrat-e-mast
Na mara dar firaq-e-o ayaray
Na o-ra be-wisal-e-ma qararay
Na adbay mand ma-be o! che haal est
Firaq-e-ma firaq-e-andar wisal ast
تفصیلی اردو ترجمہ
خودی کی زندگی کا راز یہ ہے کہ وہ اپنے “غیر” کو پیدا کرے۔ اس لیے بندے اور خدا کے درمیان یہ دوری ایک نعمت ہے۔ قدیم اور جدید کا فرق صرف ہماری گنتی اور زمانے کا جادو ہے؛ ہم ماضی اور مستقبل کے حساب میں الجھے رہتے ہیں۔ اپنے اصل سے الگ ہونا اور تڑپنا ہی ہماری فطرت ہے، کیونکہ اسی سے ہماری ہستی قائم ہے۔ نہ ہجر میں ہمارا کوئی مرتبہ ہے اور نہ خدا کو ہمارے وصال کے بغیر قرار؛ یہ کیسا عجیب معاملہ ہے کہ ہمارا فراق (جدائی) اصل میں وصال کے اندر ہی ایک فراق ہے۔
Roman Urdu
Khudi ki zindagi ka raaz yeh hai ke woh apne “ghair” ko paida kare. Is liye banday aur Khuda ke darmiyan yeh doori ek ne’mat hai. Qadeem aur jadeed ka farq sirf hamari ginti aur zamane ka jadoo hai; hum maazi aur mustaqbil ke hisab mein uljhe rehte hain. Apne asal se alag hona aur tarapna hi hamari fitrat hai, kyunke isi se hamari hasti qaim hai.
Na hijr mein hamara koi martaba hai aur na Khuda ko hamare wisal ke baghair qarar; yeh kaisa ajeeb mamla hai ke hamara firaq (judai) asal mein wisal ke andar hi ek firaq hai.

جواب: حصہ دوم (جدائی کا سرمایہ اور اسرارِ الٰہی)
جدائی خاک را بخشد نگاہے — دہد سرمایہِ کوہے بکاہے
جدائی عشق را آئینہ دار است — جدائی عاشقاں را سازگار است
اگر ما زندہ ایم از دردمندی است — وگر پایندہ ایم از دردمندی است
من و او چیست ؟ اسرارِ الٰہی است — من و او ہر دوامِ ما گواہی است
خلوتِ ہم بخلوت نورِ ذات است — میانِ انجمن بودن حیات است
محبت دیدہ و رے انجمن نیست — محبت خود نگر بے انجمن نیست
Roman Urdu
Judai khak ra bakhshad nigahe
Dehad sarmaya-e-kohe ba-kahe
Judai ishq ra aaina-dar ast
Judai ashiqan ra sazgara ast
Agar ma zinda em az dardmandi ast
Wa-gar payanda em az dardmandi ast
Man o o cheest? Asrar-e-Ilahi ast
Man o o har dawam-e-ma gawahi ast
Khalwat-e-hum ba-khalwat noor-e-zat ast
Miyan-e-anjuman boodan hayat ast
Muhabbat deeda wa re anjuman neest
Muhabbat khud-nagar be-anjuman neest
تفصیلی اردو ترجمہ
جدائی ہی انسان کو وہ نظر عطا کرتی ہے جو ایک حقیر تنکے کو پہاڑ جیسی عظمت بخش دے۔ جدائی عشق کا آئینہ ہے اور عاشقوں کے لیے سازگار ہے۔ ہم اسی دردمندی اور تڑپ کی وجہ سے زندہ اور قائم ہیں۔ “میں اور وہ” اللہ کے وہ راز ہیں جو ہماری ہمیشگی کی گواہی دیتے ہیں۔ تنہائی ہو یا محفل، ہر جگہ اسی کا نور ہے، مگر زندگی کا اصل کمال محفل (انجمن) میں ہونے میں ہے۔ محبت بغیر انجمن کے نہ کچھ دیکھ سکتی ہے اور نہ اپنی پہچان کر سکتی ہے۔
Roman Urdu
Judai hi insan ko woh nazar ata karti hai jo ek haqeer tinke ko pahar jaisi azmat bakhsh de. Judai ishq ka aaina hai aur ashiqon ke liye sazgara hai. Hum isi dardmandi aur tarap ki wajah se zinda aur qaim hain. “Mein aur Woh” Allah ke woh raaz hain jo hamari hameshgi ki gawahi dete hain. Tanhai ho ya mehfil, har jagah isi ka noor hai, magar zindagi ka asal kamal mehfil (anjuman) mein hone mein hai. Muhabbat baghair anjuman ke na kuch dekh sakti hai aur na apni pehchan kar sakti hai.

جواب: حصہ سوم (جلوہِ یار اور خودی کا امتحان)
بہ بزمِ ما تجلی ہاست بنگر — جہاں ناپید و او پیداست بنگر
در و دیوار و شہر و کاخ و کو نیست — کہ اینجا ہیچکس جز ما و او نیست
گہے خود راز ما بیگانہ سازد — گہے مارا چو سازے می نوازد
گہے ہر پردہ فطرت دریدیم — جمالِ یار بے باکانہ دیدیم
چہ سود اور سرِ ایں مشتِ خاک است ؟ — ازیں سود اندرونش تابناک است
فراقِ اوچناں صاحب نظر کرد — کہ شامِ خویش را بر خود سحر کرد
خودی را دردمندِ امتحاں ساخت — غمِ دیرینہ را عیشِ جواں ساخت
گہرہا سلک سلک از چشمِ تر برد — ز نخلِ ماتمے شیریں ثمر برد
خودی را تنگ در آغوش کردن — فنا را با بقا ہم دوش کردن
Roman Urdu
Ba-bazm-e-ma tajalli-hast bangar
Jahan na-paid o o paidast bangar
Dar o deewar o shahr o kakh o koo neest
Keh inja hich-kas juz ma o o neest
Gahay khud ra zi ma begana sazad
Gahay mara cho saze mi nawazad
Gahay har parda-e-fitrat dareedeem
Jamal-e-yar be-bakana deedeem
Che sauda dar sar-e-een musht-e-khak ast?
Azeen sauda daroon-ash tabnak ast
Firaq-e-o chunan sahib-e-nazar kard
Keh shaam-e-khwaish ra bar khud sahar kard
Khudi ra dardmand-e-imtihan saakht
Gham-e-deereena ra aish-e-jawan saakht
Gohar-ha silk silk az chashm-e-tar burd
Zi nakhl-e-matamay shireen samar burd
Khudi ra tang dar aaghosh kardan
Fana ra ba baqa hum-dosh kardan
تفصیلی اردو ترجمہ
ہماری اس محفل میں اس کی تجلیاں بکھری ہوئی ہیں؛ جہاں نظر نہیں آتا مگر وہ (خدا) ظاہر ہے۔ یہاں دنیاوی در و دیوار کی کوئی حقیقت نہیں، صرف “بندہ اور خدا” ہیں۔ وہ کبھی ہم سے بیگانہ ہو جاتا ہے اور کبھی ہمیں ساز کی طرح بجاتا ہے۔ ہم نے فطرت کے پردے چاک کر کے یار کا جمال بے باکی سے دیکھا ہے۔
انسان کے سر میں جو دیدار کا جنون ہے، اسی سے اس کا باطن روشن ہے۔ اس کے فراق نے انسان کو ایسا صاحبِ نظر بنا دیا کہ اس نے اپنی شام کو سحر کر لیا۔ اس نے خودی کو امتحان میں ڈالا اور پرانے غم کو عیشِ جواں بنا دیا۔ آنکھوں کے آنسوؤں سے موتی پروئے اور غم کے درخت سے میٹھا پھل حاصل کیا۔ خودی کو پانے کا مطلب فنا کو بقا کے برابر کرنا ہے۔
Roman Urdu
Hamari is mehfil mein us ki tajalliyan bikhri hui hain; jahan nazar nahi aata magar woh (Khuda) zahir hai. Yahan dunyawi dar-o-deewar ki koi haqiqat nahi, sirf “banda aur Khuda” hain. Woh kabhi hum se begana ho jata hai aur kabhi humein saaz ki tarah bajata hai. Hum ne fitrat ke parde chaak kar ke yaar ka jamal be-baki se dekha hai. Insan ke sar mein jo dedaar ka junoon hai, isi se uska batin roshan hai.
Us ke firaq ne insan ko aisa sahib-e-nazar bana diya ke us ne apni shaam ko sahar kar liya. Us ne Khudi ko imtihan mein dala aur purane gham ko aish-e-jawan bana diya. Aankhon ke aansuon se moti piroye aur gham ke darakht se meetha phal hasil kiya. Khudi ko paane ka matlab fana ko baqa ke barabar karna hai.

جواب: حصہ چہارم (محبت کی انتہا اور کمالِ خودی)
محبت؟ در گرہ بستن مقامات — محبت؟ در گذشتن از نہایات
محبت ذوقِ انجامے ندارد — طلوعِ صبحِ او شامے ندارد
برایش چوں خرد پیچ و خمے ہست — جہانے در فروغِ یکدمے ہست
ہزاراں عالم افتد در رہِ ما — بپایاں کے رسد جولانگہِ ما
مسافر! جاوداں زی جاوداں میر — جہانے را کہ پیش آید فرا گیر
بہ بحرش گم شدن انجامِ ما نیست — اگر او را تو در گیری فنا نیست
خود اندر خودی گنجید محال است ! — خودی را عینِ خود بودن کمال است !
Roman Urdu
Muhabbat? Dar girah bastan-e-maqamat
Muhabbat? Dar guzashtan az nihayat
Muhabbat zauq-e-anjame na-darad
Tuloo-e-subh-e-o shame na-darad
Baray-ash choon khirad peech o khamay hast
Jahanay dar furogh-e-yak-damay hast
Hazaran alam uftad dar rah-e-ma
Ba-payan kay rasad jolangah-e-ma
Musafir! Jawadan zi jawadan meer
Jahan-e-ra keh pesh ayad fara geer
Ba-bahr-ash gum shudan anjam-e-ma neest
Agar o-ra tu dar geeri fana neest
Khud andar khudi gunjeed mahal ast
Khudi ra ain-e-khud boodan kamal ast
تفصیلی اردو ترجمہ
محبت کیا ہے؟ تمام مقامات کو سمیٹنے اور آخری حدوں سے گزر جانے کا نام ہے۔ محبت کا کوئی انجام نہیں اور اس کی صبح کی کوئی شام نہیں۔ عقل کے لیے تو یہ پیچ و خم ہے مگر ایک لمحے کی تجلی میں پورا جہان پوشیدہ ہے۔ ہماری راہ میں ہزاروں عالم آتے ہیں، ہمارا میدانِ عمل کبھی ختم نہیں ہوتا۔
اے مسافر! ہمیشہ کی زندگی پاؤ اور جو بھی جہاں سامنے آئے اسے تسخیر کر لو۔ خدا کے سمندر میں گم ہو کر مٹ جانا ہمارا مقصد نہیں؛ اگر تم خدا کو اپنے اندر سمو لو تو یہ فنا نہیں بقا ہے۔ ایک خودی کا دوسری خودی میں جذب ہونا ناممکن ہے؛ خودی کا کمال تو اپنی ہستی برقرار رکھتے ہوئے خدا کا مظہر بننا ہے۔
Roman Urdu
Muhabbat kya hai? Tamam maqamat ko samaitne aur aakhri hadon se guzar jaane ka naam hai. Muhabbat ka koi anjam nahi aur us ki subh ki koi shaam nahi. Aql ke liye to yeh peech-o-kham hai magar ek lamhay ki tajalli mein poora jahan poshida hai. Hamari raah mein hazaran alam aate hain, hamara maidan-e-amal kabhi khatam nahi hota.
Ay musafir! Hamesha ki zindagi pao aur jo bhi jahan samne aaye usay musakh-khar kar lo. Khuda ke samandar mein gum ho kar mit jana hamara maqsad nahi; agar tum Khuda ko apne andar samoo lo to yeh fana nahi baqa hai.
Ek khudi ka dusri khudi mein jazb hona namumkin hai; khudi ka kamal to apni hasti barkarar rakhte huay Khuda ka mazhar banna hai.
خلاصہ
Urdu Khulasa
اس جواب کا خلاصہ یہ ہے کہ انسان کو خدا میں جذب ہو کر اپنی ہستی ختم نہیں کرنی چاہیے، بلکہ اپنی خودی کو اتنا بلند کرنا چاہیے کہ وہ خدا کی صفات کا مظہر بن جائے۔ محبت ایک لامتناہی سفر ہے جس میں فنا نہیں بلکہ دوامی زندگی اور کائنات کی تسخیر پوشیدہ ہے۔
Roman Urdu Khulasa
Is jawab ka khulasa yeh hai ke insan ko Khuda mein jazb ho kar apni hasti khatam nahi karni chahiye, balkay apni Khudi ko itna buland karna chahiye ke woh Khuda ki siffat ka mazhar ban jaye. Muhabbat ek lamatnahi safar hai jis mein fana nahi balkay dawami zindagi aur kainat ki taskheer poshida hai.
.
