
(Payam-e-Mashriq-130) Kharabat-e-Farang خرابات فرنگ


دوش رفتم بہ تماشائے خراباتِ فرنگ
شوخ گفتاریِ رندی دلم از دست ربود
ایں نہ کلیساست کہ یابی دروے
صحبتِ دخترکِ زہرہوش و نائے و سرود
Roman Urdu Translation
Dosh raftam ba tamasha-e-kharabat-e-Farang,
Shokh guftari-e-rindi dilam az dast rabood.
Een na kaleesast ki yabi daroo-e,
Sohbat-e-dukhtarak-e-Zohra-wash o naay o sarood.
English Translation
Last night I went to witness the tavern of the West; the bold speech of a drunkard stole my heart away. He said, “This is not a church, where you might find the company of Venus-faced maidens, or flutes, and songs.”
Urdu
اقبال کہتے ہیں کہ میں نے جب مغرب کی مادی تہذیب کا گہرائی سے مشاہدہ کیا تو وہاں کے ایک باشعور رند (مفکر) کی گفتگو نے مجھے متوجہ کیا۔ اس نے طنزیہ طور پر کہا کہ یہ یورپ کی تہذیب کوئی کلیسا نہیں ہے جہاں تم روحانیت یا مذہب تلاش کرو، بلکہ یہ تو محض عیش و عشرت، گانے بجانے اور حسی لذتوں کا مرکز ہے۔ اقبال یہاں یہ باور کرانا چاہتے ہیں کہ مغرب کی تہذیب نے کلیسا (مذہب) کو چھوڑ کر مادیت کو اپنا اوڑھنا بچھونا بنا لیا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke main ne jab Maghrib ki maadi tehzeeb ka gehrai se mushahida kiya to wahan ke ek ba-shaoor rind (mufakkir) ki guftagu ne mujhe mutawajja kiya. Us ne tanziya taur par kaha ke ye Europe ki tehzeeb koi kaleesa nahi hai jahan tum ruhaniyat ya mazhab talash karo, balkey ye to mahz aish-o-ashrat, gaane bajane aur hissi lazzaton ka markaz hai. Iqbal yahan ye bawar karna chahte hain ke Maghrib ki tehzeeb ne kaleesa (mazhab) ko chhor kar maadiyat ko apna orhna bichona bana liya hai.

ایں خراباتِ فرنگ است و از تاثیرِ مئےاش
آنچہ مذموم شمارند نماید محمود
نیک و بد را ز دگر سنجیدیم
چشمہ داشت ترازوئے نصاریٰ و یہود
Roman Urdu Translation
Een kharabat-e-Farang ast o az taseer-e-may-ash,
Ancha mazmoom shumarand numayad mahmood.
Nik o bad ra zi dugar sanjeedim,
Chashma dasht tarazo-e-Nasara o Yahood.
English Translation
This is the tavern of the West, and through the influence of its wine, what they count as blameworthy appears praiseworthy. We weighed good and evil on a different scale; the scale of the Christians and Jews had a bias (was tilted).
Urdu
اس میخانے (مغربی تہذیب) کی شراب کا اثر یہ ہے کہ یہاں اقدار بدل گئی ہیں۔ جو کام اخلاقی طور پر برے سمجھے جاتے تھے، یہاں وہ اچھے لگنے لگے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ جب ہم نے نیکی اور بدی کو اپنی فطری اور الہامی ترازو میں تولا تو ہمیں معلوم ہوا کہ عیسائیوں اور یہودیوں (مغربی دنیا) کی ترازو تو پہلے سے ایک طرف جھکی ہوئی ہے، یعنی ان کے معیارِ اخلاق غیر متوازن اور مصلحت پسندانہ ہیں۔
Roman Urdu
Is maikhane (Maghribi tehzeeb) ki sharab ka asar ye hai ke yahan aqdar badal gayi hain. Jo kaam akhlaqi taur par bure samjhe jate thay, yahan wo achhay lagne lage hain. Iqbal kehte hain ke jab hum ne neki aur badi ko apni fitri aur ilhami tarazoo mein tola to hamein maloom hua ke Isaiyon aur Yahudiyon (Maghribi duniya) ki tarazoo to pehle se ek taraf jhuki hui hai, yani un ke mayar-e-akhlaq ghair-mutawazan aur maslahat-pasandana hain.

خوب، زشت است اگر پنجہگیرات شکست
زشت، خوب است اگر تاب و توانِ تو فزود
تو اگر در نگری جز بہ ریا نیست حیات
ہر کہ اندر گروِ صدق و صفا بود، نبود
Roman Urdu Translation
Khoob, zesht ast agar panja-geerat shikast,
Zesht, khoob ast agar taab o tawan-e-tu fazood.
Tu agar dar nigari juz ba riya neest hayat,
Har ki andar garo-e-sidq o safa bood, nabood.
English Translation
Good is evil if it breaks your grip (strength); evil is good if it increases your power and vigor. If you look closely, life is nothing but hypocrisy; whoever remained committed to truth and purity, ceased to exist.
Urdu
اقبال مغربی مادیت کا اصل فلسفہ بیان کر رہے ہیں: یہاں اخلاق کا معیار “افادیت” ہے۔ اگر کوئی نیکی تمہیں کمزور کر دے تو وہ برائی ہے، اور اگر کوئی برائی تمہیں طاقتور بنا دے تو وہ اچھائی ہے۔ اقبال اسے “ریا” (منافقت) قرار دیتے ہیں، کیونکہ یہاں سچائی اور پاکیزگی کی کوئی قیمت نہیں۔ جو انسان سچ اور اخلاص پر کاربند رہنا چاہے، وہ اس بے رحم مادی دنیا میں زندہ نہیں رہ سکتا۔
Roman Urdu
Iqbal Maghribi madiyat ka asal falsafa bayan kar rahe hain: yahan akhlaq ka mayar “ifadiyat” hai. Agar koi neki tumhein kamzor kar de to wo burai hai, aur agar koi burai tumhein taqatwar bana de to wo achhai hai. Iqbal isay “riya” (munafiqat) qarar dete hain, kyunke yahan sachai aur pakeezgi ki koi qeemat nahi. Jo insan sach aur ikhlas par karband rehna chahe, wo is be-reham madi duniya mein zinda nahi reh sakta.

دعوئے صدق و صفا پردۂ ناموسِ ریاست
پیرِ ما گفت: مس از سیم باید اندود
فاش گفتم بہ تو اسرارِ نہاں خانۂ زیست
بلے باز گو، تا کہ بیابی مقصود
Roman Urdu Translation
Da’wa-e-sidq o safa parda-e-namoos-e-riyasat,
Peer-e-ma guft: mis az seem bayad andood.
Fash guftam ba tu asrar-e-nehan khana-e-zeest,
Balay baz go, ta ki yabi maqsood.
English Translation
The claim of truth and purity is merely a veil for the honor of hypocrisy; our elder said, “Copper must be coated with silver.” I have revealed to you the secrets of life’s hidden chambers; yes, speak it out, so that you may attain your objective.
Urdu
اقبال کہتے ہیں کہ آج کی دنیا میں سچائی کا دعویٰ صرف دوسروں کو دھوکہ دینے کے لیے ہے۔ سیاست میں سچائی ایک نقاب ہے جس کے پیچھے مکاریاں چھپی ہوتی ہیں۔ ہمارے پیر (دورِ حاضر کے مکار مفکر) نے کلیہ دیا ہے کہ “تانبے (جھوٹ) پر چاندی (سچ) کا ملمع چڑھا دو”۔ یعنی جھوٹ کو اتنا خوبصورت بنا کر پیش کرو کہ وہ سچ لگے۔ اقبال نے یہ راز کھول دیا ہے کہ آج کی دنیا میں کامیاب ہونے کا طریقہ یہی مکاری ہے۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke aaj ki duniya mein sachai ka dawa sirf dusron ko dhoka dene ke liye hai. Siyasat mein sachai ek niqab hai jis ke peeche makariyan chhipi hoti hain. Hamare peer (daur-e-hazir ke makkar mufakkir) ne kulliya diya hai ke “tanbay (jhoot) par chandi (sach) ka malamma charha do”. Yani jhoot ko itna khubsurat bana kar pesh karo ke wo sach lage. Iqbal ne ye raaz khol diya hai ke aaj ki duniya mein kamyab hone ka tariqa yahi makari hai.




