
(Zabur-e-Ajam-23) Part 1-20: Aqal Hum Ishq Ast Wa Az Zauq Nigah Begana Neest عقل ہم عشق است و از ذوقِ نگہ بیگانہ نیست


عقل ہم عشق است و از ذوقِ نگہ بیگانہ نیست
لیکن ایں بیچارہ را آں جراتِ رندانہ نیست
گرچہ میدانم خیالِ منزل ایجادِ من است
در سفر از پا نشستن ہمتِ مردانہ نیست
ہر زماں یک تازہ جولاں گاہ می خواہم ازو
تا جنوں فرمائے من گوید دگر ویرانہ نیست
با چنیں زورِ جنوں پاسِ گریباں داشتم
در جنوں از خود نرفتن کارِ ہر دیوانہ نیست
Roman Urdu of Ashaar
Aqal ham ishq ast o az zauq-e-nigah begana neest
Lekin een bechara ra aan juraat-e-rindana neest
Garcha medanam khayal-e-manzil ayjad-e-man ast
Dar safar az pa-nishastan himmat-e-mardana neest
Har zaman yak taza jolan-gah mi-khwaham az-o
Ta junoon-farmaye man goyad digar veerana neest
Ba chaneen zor-e-junoon pas-e-gareeban dashtam
Dar junoon az khwaid na-raftan kaar-e-har deevana neest
English Translation
Intellect too is a form of Love and is not a stranger to the joy of vision; but the poor thing lacks that reckless daring which Love possesses. Although I know that the concept of the “goal” is my own creation, to give up and sit down during the journey is against manly courage.
Every moment I seek a new field of action from Him, until my Guide of Madness says there is no wilderness left to conquer. Despite such intense passion, I kept my self-control (upheld the dignity of the collar); to remain composed within madness is not the feat of every madman.
Urdu Translation
عقل بھی دراصل عشق ہی کی ایک صورت ہے اور وہ حقیقت کو دیکھنے کے ذوق سے محروم نہیں، مگر اس بے چاری میں وہ بے باکی اور ہمت نہیں جو عشق کا خاصہ ہے۔ اگرچہ میں جانتا ہوں کہ منزل کا تصور میرے اپنے ذہن کی تخلیق ہے، لیکن سفر کے دوران تھک کر بیٹھ جانا بہادری کے خلاف ہے۔ میں ہر لمحہ ایک نئے میدانِ عمل کا طالب ہوں تاکہ میرا جذبہء جنون یہ پکار اٹھے کہ اب تسخیر کرنے کے لیے کوئی ویرانہ باقی نہیں بچا۔ عشق کی اس انتہا اور شدت کے باوجود میں نے اپنے ہوش و حواس قائم رکھے اور خود پر قابو پایا؛ جنون کی حالت میں خود کو سنبھالے رکھنا ہر کسی کے بس کی بات نہیں۔

سوز و گدازِ زندگی لذتِ جستجوئے تو
راہ چو مارے گزد گر نروم بسوئے تو
سینہ کشادہ جبریل از برِ عاشقاں گزشت
تا شررے باوختند آتشِ آرزوئے تو
ہم بہوائے جلوہ پارہ کنم حجاب را
ہم بہ نگاہِ نارسا پردہ کشم بروئے تو
من بہ تلاشِ تو روم یا بہ تلاشِ خود روم
عقل و دل و نظر ہمہ گم شدگانِ کوئے تو
از چمنِ تو رستہ ام قطرہء شبنمے بخش
خاطرِ غنچہ وا شود کم نشود ز جوئے تو
Roman Urdu of Ashaar
Soz o gudaz-e-zindagi lazzat-e-justuju-e-tu
Rah cho maaray gazad gar narau-am baso-ye tu
Seena-kushada Jibrail az bar-e-ashiqan guzasht
Ta shararay ba-wokhtand atash-e-arzoo-e-tu
Ham ba-hawaye jalwa para kunam hijab ra
Ham ba-nigah-e-narasa parda kasham bar-u-ye tu
Man ba talash-e-tu rau-am ya ba talash-e-khwaid rau-am
Aqal o dil o nazar hama gum-shudagan-e-kuye tu
Az chaman-e-tu rasta-am qatra-e-shabnam-ay bakhsh
Khatir-e-ghuncha wa shawadh kam na-shawadh zi jo-ye tu
English Translation
The burning and melting of life is the joy of seeking You; the path bites like a snake if I do not travel toward You. Gabriel passed by the lovers with an open breast, so that they might kindle a spark from the fire of Your desire. In longing for Your manifestation, I tear the veil apart; yet with my limited vision, I draw a veil back over Your face.
Should I go in search of You or in search of myself? Intellect, heart, and sight are all wanderers lost in Your lane. I have grown from Your garden, grant me a drop of dew; the bud’s heart will bloom, and nothing will be lost from Your flowing river.
Urdu Translation
میری زندگی کا تمام سوز اور تڑپ تیری ہی تلاش کی لذت سے ہے؛ اگر میں تیری طرف نہ بڑھوں تو یہ راستہ مجھے سانپ کی طرح ڈستا ہے۔ جبریلِ امیں (علیہ السلام) بھی اہل ہوس کے بجائے عاشقوں کے پاس سے گزرتے ہیں تاکہ وہ بھی تیری آرزو کی آگ سے ایک چنگاری حاصل کر سکیں۔ میری حالت یہ ہے کہ تیرے جلوے کی تڑپ میں پردے چاک کرتا ہوں، مگر اپنی محدود نظر کی وجہ سے تیرے چہرے پر پھر پردہ ڈال دیتا ہوں۔ میں اب حیران ہوں کہ تیری تلاش میں نکلوں یا اپنی پہچان کروں؟ کیونکہ میری عقل، میرا دل اور میری نظر سب تیری ہی گلی میں گم ہو چکے ہیں۔ میں تیرے ہی چمن کا ایک پودا ہوں، مجھے شبنم کا ایک قطرہ عطا کر دے؛ اس سے کلی کا دل کھل جائے گا اور تیرے کرم کے دریا میں کوئی کمی نہیں آئے گی۔
خلاصہ
Urdu Text
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ عقل اگرچہ بصیرت رکھتی ہے مگر منزل تک پہنچنے کے لیے عشق کی جراتِ رندانہ ضروری ہے۔ اقبال کے نزدیک زندگی کا اصل مقصد خدا کی مستقل جستجو ہے، جس میں انسان کبھی اپنی خودی کو تلاش کرتا ہے اور کبھی اپنے خالق کو۔ وہ اللہ تعالیٰ سے اپنی روحانی بالیدگی کے لیے فیض کے طلبگار ہیں تاکہ ان کی فکر کی کلی کھل سکے اور وہ کائنات کے اسرار کو پا سکیں۔
Roman Urdu
Iss ghazal ka khulasa yeh hai keh aqal agarcha baseerat rakhti hai magar manzil tak pahnchnay kay liye ishq ki juraat-e-rindana zaroori hai. Iqbal kay nazdeek zindagi ka asal maqsad Khuda ki mustaqil justuju hai, jis mein insaan kabhi apni khudi ko talash karta hai aur kabhi apnay Khaliq ko. Woh Allah Ta’ala say apni roohani bardaari kay liye faiz kay talabgar hain.




