
(Zabur-e-Ajam-66) Part 2-5: Zamana Qasid Tayyar Aan Dilaram Ast زمانہ قاصدِ طیّارِ آں دلارام است


زمانہ قاصدِ طیّارِ آں دلارام است
چہ قاصدے کہ وجودش تمام پیغام است!
گماں مبر کہ نصیبِ تو نیست جلوہء دوست
دروںِ سینہ ہنوز آرزوئے تو خام است!
گرفتم ایں کہ چو شاہیں بلند پردازی
بہوش باش کہ صیّادِ ما کہن دام است!
باوجِ مشتِ غبارے کجا رسید جبریل
بلند نامیِ او از بلندیِ بام است!
Roman Urdu
Zamana qasid-e-tayyar-e-aan dilaram ast
Che qasidey keh wujood-ash tamam paigham ast
Guman mabar keh naseeb-e-tu neest jalwa-e-dost
Darun-e-seena hanooz arzoo-e-tu khaam ast
Giraftam een keh cho shaheen buland-pardazi
Ba-hosh baash keh sayyad-e-ma kuhan-daam ast
Ba-auj-e-musht-e-ghubaray kuja raseed Jibreel
Buland naami-e-oo az bulandi-e-baam ast
English Translation
Time is but a swift messenger of that Heart-easer (God); what a messenger, whose entire existence is a message! Do not imagine that the vision of the Beloved is not in your destiny; it is just that the desire within your breast is still immature. I grant that you soar high like a falcon; but beware, for our Hunter (Divine Love) has an ancient snare! Gabriel can never reach the heights attained by this handful of dust (Man); his fame is merely because he dwells upon the roof of heaven.
Urdu Translation
یہ زمانہ اس دل کو قرار دینے والے محبوب (خالق) کا ایک ایسا تیز رفتار قاصد ہے جس کا وجود سر تا پا پیغام ہی پیغام ہے۔ یہ کبھی نہ سوچ کہ محبوب کا جلوہ تیری قسمت میں نہیں؛ اصل بات یہ ہے کہ تیرے سینے میں ابھی وہ سچی تڑپ اور آرزو پیدا ہی نہیں ہوئی جو دیدار کے لیے لازم ہے۔ میں مانتا ہوں کہ تو شاہین کی طرح بلند پرواز ہے، مگر ہوشیار رہ کہ عشق کا شکاری (خدا) بہت تجربہ کار ہے اور اس کا جال بہت قدیم ہے۔ مٹی کا بنا ہوا انسان (مشتِ غبار) جس بلندی تک پہنچا ہے، وہاں جبرائیل کی رسائی بھی نہیں؛ جبرائیل کا بلند نام صرف اس لیے ہے کہ وہ آسمان کے اونچے مقام پر رہتا ہے، ورنہ انسانی رفعت کے سامنے وہ کچھ بھی نہیں۔

تو از شمارِ نفس زندہء نمی دانی
کہ زندگی بہ شکستِ طلسمِ ایّام است!
ز علم و دانشِ مغرب ہمیں قدر گویم
خوش است آہ و فغاں تا نگاہ ناکام است
من از ہلال و چلیپا دگر نیندیشم
کہ فتنہء دگرے در ضمیرِ ایّام است!
Roman Urdu
Tu az shumar-e-nafas zinda-ay nami-daani
Keh zindagi ba shikast-e-tilism-e-ayyam ast
Zi ilm o danish-e-maghrib hameen qadar goyam
Khush ast aah o faghan ta nigah-e-nakaam ast
Man az hilal o chalipa digar na-andesh-am
Keh fitna-e-digaray dar dhameer-e-ayyam ast
English Translation
You think you are alive just by the counting of breaths; you do not know that true life lies in breaking the spell of Time! Of Western knowledge, I say only this: its lamentations are pleasant as long as its vision remains unsuccessful. I no longer worry about the conflict of the Crescent and the Cross; for I see a different, greater turmoil brewing within the womb of time
Urdu Translation
اے انسان! تو صرف اپنی سانسیں گننے کو زندگی سمجھتا ہے، تجھے نہیں معلوم کہ حقیقی زندگی تو زمانے کے اس جادو (وقت کی قید) کو توڑ دینے کا نام ہے۔ مغرب کے علم و دانش کے بارے میں بس اتنا کہوں گا کہ ان کی آہ و فغاں میں ظاہری لذت تو ہے مگر ان کی فکری نگاہ حقیقت تک پہنچنے میں ناکام ہے۔ مجھے اب ہلال (مسلمانوں) اور صلیب (عیسائیوں) کی پرانی جنگ کا اتنا خوف نہیں، جتنا اس نئے فتنے (اشتراکیت یا لادینیت) کا ڈر ہے جو زمانے کے پردے کے پیچھے جنم لے رہا ہے اور دونوں کے لیے خطرناک ثابت ہو سکتا ہے۔
خلاصہ
Urdu Text
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال انسان کو زمانے کی مادی قید سے نکل کر روحانی آزادی حاصل کرنے کی ترغیب دیتے ہیں۔ وہ بتاتے ہیں کہ انسان کا مقام فرشتوں سے بھی بلند ہے بشرطیکہ وہ اپنی “خودی” کو پہچان لے۔ وہ مغربی تہذیب کی ظاہری چمک اور بے روح علم سے خبردار کرتے ہوئے مسلمانوں کو نئے ابھرنے والے عالمی فتنوں سے ہوشیار رہنے کا پیغام دیتے ہیں۔
Roman Urdu
Iss ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal insaan ko zamanay ki madi qaid say nikal kar ruhani azadi hasil karnay ki targeeb detay hain. Woh batatay hain keh insaan ka maqam farishton say bhi buland hai. Woh Maghribi tehzeeb kay be-ruh ilm say khabardar kartay hain aur naye dunya-vi fitno say hoshiyar rehnay ka paigham detay hain.




