(Pas Che Bayad Kard-16) Khitab Ba Aqwam-e-Sarhad خطاب به اقوام سرحد (اقوام سرحد سے خطاب)

اے ز خود پوشیدہ خود را بازیاب

 در مسلمانی حرام است ایں حجاب !

رمزِ دِینِ مصطفیٰؐ دانی کہ چیست ؟ 

فاش دِیدن خویش را شاہنشی است !

چیست دِیں ؟ دریافتنِ اسرارِ خویش 

زندگی مرگ است بے دِیدارِ خویش !

آں مسلمانی کہ بیند خویش را

 از جہانے برگزیند خویش را !

Roman Urdu)

Aey zi khud poshida khud ra baazyab

Dar Muslimani haram ast een hijab !

Ramz-e-dein-e-Mustafa daani keh cheist?

Faash deidan kheish ra shahanshi ast !

Che ist dein ? Daryaftan-e-asrar-e-kheish

Zindagi marg ast be deidar-e-kheis!

Aan Muslimani keh beenad kheish ra

Az jahān-ay bargeizeid kheish ra!

English Translation

“Ooh, you who are hidden from your own true potential! Rediscover and reclaim your inner self; for in the path of true Islam, this self-ignorance is strictly forbidden!

“Do you comprehend the ultimate secret of Muhammad’s (PBUH) Faith? To witness your own inner capabilities clearly is the truest form of sovereignty !What is Faith? It is the profound discovery of your own hidden mysteries, and to live without witnessing your own spiritual self is nothing but a living death!”

“That true Muslim who successfully awakens and beholds his inner self, elevates and distinguishes himself above the entire universe!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال سرحد اور افغان قبائل کے غیور نوجوانوں کو مخاطب کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے وہ انسان! جو اپنی ہی اصل طاقت، صلاحیت اور روح سے ناواقف ہو کر غفلت کے پردوں میں چھپا ہوا ہے، اپنی خودی کو بیدار کر اور اپنے آپ کو دوبارہ پہچان۔ اسلام کے ضابطے میں اپنی ذات سے یہ لاعلمی اور غفلت (حجاب) رکھنا بالکل حرام اور ناپسندیدہ ہے۔ آگے چل کر اقبال ایک سوالیہ انداز میں فرماتے ہیں کہ کیا تم جانتے ہو کہ حضور ختمِ مرتبت حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ کے لائے ہوئے سچے دین کا اصل راز اور فلسفہ کیا ہے؟ دینِ اسلام کا بنیادی مقصد انسان کو غلامی سے نکال کر اپنے اندر چھپی ایمانی طاقت کو کھلم کھلا اور واضح طور پر دیکھنے (فاش دیدن) کے قابل بنانا ہے، اور جس دن انسان اپنی اس اندرونی طاقت کو دیکھ لیتا ہے، وہی اصل بادشاہی اور شہنشاہیت ہے۔ اگر تم مجھ سے پوچھو کہ دین کیا ہے؟ تو دین نام ہے اپنے باطن کے چھپے ہوئے رازوں اور الٰہی بھیدوں کو پا لینے کا۔ اپنی خودی اور روح کا مشاہدہ کیے بغیر زندگی گزارنا اصل میں زندگی نہیں بلکہ روح کی موت ہے۔ وہ سچا مسلمان جو کائنات کے مادی ہجوم میں اپنی حقیقت کو پہچان لیتا ہے، وہ دنیا کی تمام مادی قوموں سے برتر اور خدا کی نظر میں منتخب (برگزیدہ) بن جاتا ہے۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Sarhad aur Afghan qabail ke ghaiyoor naujawanon ko mukhatab karte hue farmate hain ke aey wo insan! Jo apni hi asl taqat, salahiyat aur rooh se nawaqif ho kar ghaflat ke pardon mein chhupa hua hai, apni khudi ko bidaar kar aur apne aap ko dobara pehchan. Islam ke zabte mein apni zaat se ye la-ilmey aur ghaflat (hijab) rakhna bilkul haram aur na-pasandeda hai. Aage chal kar Iqbal ek sawaliya andaaz mein farmate hain ke kya tum jaante ho ke Huzoor Khatam-e-Martabat Hazrat Muhammad Mustafa (PBUH) ke laye hue sacche dein ka asl raaz aur falsafa kya hai? Dein-e-Islam ka bunyadi maqsad insan ko ghulāmi se nikal kar apne andar chhupee eimani taqat ko khullam-khulla aur wazih tor par dekhne (faash deidan) ke qabil banana hai, aur jis din insan apni is androoni taqat ko dekh leta hai, wo hi asl badshahi aur shehanshahiyat hai. Agar tum mujh se poochho ke dein kya hai? To dein naam hai apne baatin ke chhupe hue raazon aur Ilahi bheidon ko pa leine ka. Apni khudi aur rooh ka mushahada kiye bghair zindagi guzarna asl mein zindagi nahi balke rooh ki maut hai. Wo saccha Musalman jo kainat ke maadi hajoom mein apni haqeeqat ko pehchan leta hai, wo dunya ki tamam maadi qaumon se bartar aur Khuda ki nazar mein muntakhab (bargeizida) ban jata hai.

از ضمیرِ کائنات آگاہ اوست 

تیغِ ’لا موجود الا اللہ‘ اوست !

در مکان و لامکاں غوغائے او

 نہ سپہر آوارہ در پہنائے او !

تا دلش سرّے ز اسرارِ خداست 

حیف اگر از خویشتن نا آشناست !

بندۂ حق وارثِ پیغمبریاں 

او نگنجد در جہانِ دِیگراں !

Roman Urdu)

Az zameer-e-kainat aagah oost

Teigh-e-La maujood-a-illallah oost !

Dar makan o la-makan ghogha-ye-o

Noh sipehr aawara dar pehna-ye-o !

Taa dil-ash sirray zi asrar-e-Khuda-st

Haif agar az kheishtan na-aashina-st !

Banda-e-Haq waarith-e-paighambarian

O nagunjad dar jahan-e-deigaran !

English Translation

“He alone is intimately aware of the inner conscience of the universe, and his very existence becomes the sharp sword of ‘None exists but Allah’!”

“His spiritual fame and echo resound through both the physical space (Makan) and the infinite timelessness (La-makan); and the nine skies appear lost within the vast expansion of his soul!”

“Since his heart is a divine mystery among the grand secrets of God; what a tragic pity it is if he remains a stranger to his own self!”

“A true servant of God is the ultimate heir to the legacy of the Prophets; he can never fit into or be confined by a world manufactured by others!”

Urdu 

تشریح: مردِ مومن کی کائناتی وسعت کا ذکر کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ جب مسلمان خود کو پا لیتا ہے تو وہ اس کائنات کے ضمیر اور چھپے ہوئے مادی و روحانی قوانین سے واقف ہو جاتا ہے۔ اس کی زبان اور اس کا کردار شرک اور باطل کو مٹانے کے لیے اللّٰہ کی توحید یعنی ‘لا موجود الا اللّٰہ’ کی کاٹ دار اور فیصلہ کن تلوار بن جاتا ہے۔ اس بیدار مسلمان کا چرچا اور دھوم (غوغا) صرف زمین پر نہیں بلکہ مکان اور لامکاں کی حدوں تک پہنچ جاتی ہے، اور اس کے باطن کی وسعت اور روح کی گہرائی کا یہ عالم ہوتا ہے کہ کائنات کے نو آسمان (نہ سپہر) بھی اس کے باطنی پھیلاؤ میں چھوٹے اور گم ہوتے ہوئے دکھائی دیتے ہیں۔ چونکہ مومن کا دل اللّٰہ تعالیٰ کی معرفت کا مرکز اور اس کے چھپے ہوئے رازوں میں سے ایک عظیم راز (سرّے) ہے، اس لیے اس سے بڑھ کر اور کوئی افسوس اور حسرت کی بات (حیف) نہیں ہو سکتی کہ وہ دوسروں کی تہذیب کی نقالی میں کھو کر اپنی اصل حقیقت اور ذات سے ناآشنا ہو جائے۔ اللّٰہ کا سچا بندہ زمین پر پیغمبروں کے مشن کا سچا وارث اور امین ہوتا ہے۔ ایسا غیور انسان دوسروں کے بنائے ہوئے سیاسی، معاشی اور فکری نظام (جہانِ دیگران) میں کبھی فٹ نہیں بیٹھتا اور نہ ہی عارضی دنیا کی غلامی کو قبول کرتا ہے۔

Roman Urdu 

Mard-e-momin ki kainati wus’at ka zikr karte hue Allama Iqbal farmate hain ke jab Musalman khud ko pa leta hai to wo is kainat ke zameer aur chhupe hue maadi wa roohani qawanein se waqif ho jata. Us ki zabaan aur us ka kirdar shirk aur baatil ko mitane ke liye Allah ki tauheed yani ‘La maujood-a-illallah’ ki kaat-daar aur faisla-kun talwar ban jata hai. Is bidaar Musalman ka charcha aur dhoom (ghogha) sirf zameen par nahi balke makan aur la-makan ki hadon tak pohanch jati hai, aur us ke baatin ki wus’at aur rooh ki geirai ka ye aalam hota hai ke kainat ke noh aasmaan (noh sipehr) bhi us ke baatni pfailao mein chote aur gum hote hue dikhai dete hain. Chunke momin ka dil Allah Ta’ala ki ma’rifat ka markaz aur us ke chhupe hue raazon mein se ek azeim raaz (sirray) hai, is liye us se barh kar aur koi afsoos aur hasrat ki baat (haif) nahi ho sakti ke wo doosron ki tehzeeb ki naqali mein kho kar apni asl haqeeqat aur zaat se na-aashina ho jaye. Allah ka saccha banda zameen par paighambaron ke mission ka saccha waarith aur amein hota hai. Aisa ghaiyoor insan doosron ke banaye hue siyasi, maashi aur fikri nizaam (jahan-e-deigaran) mein kabhi fit nahi baithta aur na hi aarzi dunya ki ghulāmi ko qabool karta hai.

پیدا کند آں کہ جہانِ کہنہ را برہم زند 

زندہ مرد از غیرِ حق دارد فراغ !

از خودی اندر وجودِ او چراغ 

پائے او محکم بہ رزمِ خیر و شر !

ذکرِ او شمشیر و فکرِ او سپر 

صبحِ اش از بانگے کہ برخیزد ز جاں !

نے ز نورِ آفتابِ خاوراں 

فطرتِ او بے جہات اندر جہات !

Roman Urdu)

Paida kund aan keh jahan-e-kuhna ra barham zanad

Zinda mard az ghair-e-Haq daarad faragh !

Az khudi andar wajood-e-o chiragh

Paaye o muhkam ba razm-e-khair o shar !

Zikr-e-o shamsheer o fikr-e-o sipar

Subh-e-ash az baang-ay keh barkheizad zi jān !

Nay zi noor-e-aaftab-e-khawaran

Fitrat-e-o be-jihaat andar jihaat !

English Translation

“He shatters and overthrows this oppressive, ancient world order; to construct a completely new world of justice!”

“A spiritually living man possesses total detachment from everything other than God; for the bright lamp of Selfhood (Khudi) illuminates his entire existence!”

“In the ongoing, cosmic battle between good and evil, his feet remain unshakably firm; his constant remembrance of God (Zikr) is his sword, and his deep reflection (Fikr) is his protective shield!”

“His morning dawns from that profound call of faith (Azan) that arises from the depths of his own soul; not from the physical light of the sun rising from the East!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال صاحبِ ایمان مردِ حر کی خصوصیات بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ وہ باطل کے سامنے سر تسلیم خم کرنے کے بجائے اس فرسودہ، ظالمانہ اور پرانے مادی نظامِ عالم (جہانِ کہنہ) کو درہم برہم اور تہ و بالا (برہم زند) کر کے رکھ دیتا ہے تاکہ اس کی جگہ عدل اور ایمان پر مبنی نیا جہان پیدا کرے۔ وہ ایک ایسا زندہ انسان (زندہ مرد) ہوتا ہے جو اللّٰہ کے سوا کائنات کی تمام جابر مادی طاقتوں (غیرِ حق) سے مکمل طور پر بے نیاز اور فارغ ہوتا ہے، کیونکہ اس کے وجود کے اندر غیرت اور خودی کا ایک لازوال چراغ ہمیشہ روشن رہتا ہے۔ جب دنیا میں نیکی اور بدی، حق اور باطل کی جنگ (رزمِ خیر و شر) برپا ہوتی ہے، تو مصلحت پسندی کے بجائے اس کے قدم میدانِ کارزار میں پہاڑ کی طرح جم جاتے ہیں۔ اس معرکے میں اللّٰہ کی یاد اور اس کی تسبیح (ذکر) اس کی کاٹ دار تلوار بن جاتی ہے اور کائنات کے حقائق پر غور کرنا (فکر) اس کے لیے باطل کے وار سے بچنے کی حفاظتی ڈھال (سپر) بن جاتی ہے۔ اس سچے مومن کی صبح اور دن کا آغاز مشرق سے نکلنے والے مادی سورج کی روشنی (نورِ آفتابِ خاوراں) کا محتاج نہیں ہوتا، بلکہ اس کی صبح تو اس سچی اور ولولہ انگیز اذان سے طلوع ہوتی ہے جو خود اس کے اپنے باطن اور روح کی گہرائیوں سے اللّٰہ اکبر کی صدا بن کر ابھرتی ہے۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal sahib-e-eimaan mard-e-hur ki khusoosiyat bayan karte hue farmate hain ke wo baatil ke saamne sar-e-tasleem kham karne ke bajaye is farsooda, zalimana aur purane maadi nizaam-e-aalam (jahan-e-kuhna) ko darham-barham aur tah o bala (barham zanad) kar ke rakh deta hai taake us ki jagah adl aur eimaan par mabni naya jahan paida kare. Wo ek aisa zinda insan (zinda mard) hota hai jo Allah ke siwa kainat ki tamam jaabar maadi taqatghein (ghair-e-Haq) se mukammal tor par be-niyaz aur faragh hota hai, kyunke us ke wajood ke andar ghairat aur khudi ka ek lazawal chiragh hameisha roshan rehta hai. Jab dunya mein naiki aur badi, haq aur baatil ki jang (razm-e-khair o shar) barpa hoti hai, to maslahat-pasandi ke bajaye us ke qadam maidan-e-karzar mein pahar ki tarah jam jate hain. Is ma’rake mein Allah ki yaad aur us ki tasbeeh (zikr) us ki kaat-daar talwar ban jati hai aur kainat ke haqaiq par ghaur karna (fikr) us ke liye baatil ke waar se bachne ki hifazati dhaal (sipar) ban jati hai. Is sacche momin ki subh aur din ka aaghaz mashriq se nikalne wale maadi suraj ki roshni (noor-e-aaftab-e-khawaran) ka muhtaj nahi hota, balke us ki subh to us sachi aur walwala-angeiz azan se tuloo hoti hai jo khud us ke apne baatin aur rooh ki geiraiyon se Allah-o-Akbar ki sada ban kar ubharti hai.

او دریم و در طوافش کائنات 

ذرّہ از گردِ راہش آفتاب !

شاہد آمد بر عروجِ او کتاب 

فطرتِ او را کشاد از ملت است !

چشمِ او را روشن سواد از ملت است 

اندکے گم شو بہ قرآن و خبر !

باز اے ناداں بہ خویش اندر نگر

 در جہاں آوارہ و بیچارہ ای !

Roman Urdu 

O darim wa dar tawaf-ash kainat

Zarra az gard-e-rah-ash aaftab !

Shahied aamad bar urooj-e-o Kitaab

Fitrat-e-o ra kushaad az millat ast !

Chashm-e-o ra roshan sawad az millat ast

Andakay gum sho ba Quran o Khabar !

Baaz aey nadan ba kheish andar nigar

Dar jahān aawara o beichara ey !

English Translation

“His spiritual essence stands as the sacred Sanctuary (Kaaba) around which the entire universe revolves in continuous circumambulation (Tawaf)!”

“Even a single speck of dust kicked up from his path is as majestic as the sun; and the Holy Book (Quran) itself stands as a direct witness to his supreme ascension!”

“The grand expansion of his inner nature is nurtured solely by the collective Nation (Millat); and the brilliant light of his vision derives its brightness from the community!”

“Lose yourself for a brief moment within the eternal ocean of the Quran and Prophetic traditions (Hadith); and then, O naive traveler, look deep inside your own self!”

Urdu 

تشریح: مومن کی بے مثال روحانی عظمت کو بیان کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ سچا صاحبِ دل مسلمان اپنی بلند صفت کی وجہ سے خود ایک مقدس چاردیواری اور خانہ کعبہ (حریم) کی طرح مرکز بن جاتا ہے جس کے گرد یہ پوری کائنات عقیدت سے چکر کاٹتی (طوافش کائنات) ہے۔ اس کے عزم و ہمت اور جدوجہد کے راستے سے اڑنے والے غبار کا ایک معمولی سا ذرہ بھی اپنی چمک اور اہمیت میں آسمان کے چمکتے ہوئے سورج (آفتاب) کے برابر ہوتا ہے۔ اس بیدار مسلمان کے مرتبے، عروج اور عظمت پر خود اللّٰہ تعالیٰ کی سچی کتاب، یعنی قرآنِ مجید سب سے بڑی گواہ (شاہد) بن کر سامنے آئی ہے۔ یہاں اقبال فرد اور ملت کے تعلق کو واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ایک سچے مسلمان کی باطنی طبیعت اور فطرت کو یہ بے پناہ وسعت اور پھیلاؤ (کشاد) صرف اور صرف مسلم قوم اور اجتماعیت (ملت) کے ساتھ جڑے رہنے سے حاصل ہوتا ہے، اور اس کی آنکھ کی بصیرت اور ایمانی روشنی کا نور بھی اسی ملت کے سواد اور مرکز سے قائم ہے۔ اقبال افغان نوجوانوں کو نصیحت کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اے نادان انسان! اگر تو اپنی مٹی ہوئی طاقت دوبارہ پانا چاہتا ہے تو کچھ دیر کے لیے دنیا کے فلسفوں کو چھوڑ کر قرآنِ پاک اور احادیثِ نبوی ﷺ کے گہرے سمندر (قرآن و خبر) میں غوطہ زن اور گم ہو جا۔ اس الٰہی فیض کو حاصل کرنے کے بعد پھر اپنی ذات کے اندر گہرائی سے جھانک کر دیکھ کہ تو دنیا میں کیوں اس طرح آوارہ، پریشان حال اور بے بس (بیچارہ) بن کر زندگی گزار رہا ہے۔

Roman Urdu 

Momin ki be-misal roohani azmat ko bayan karte hue Allama Iqbal farmate hain ke saccha sahib-e-dil Musalman apni buland sifat ki wajah se khud ek muqaddas chaar-diwari aur Khana-e-Kaaba (hareem) ki tarah markaz ban jata hai jis ke gird ye poori kainat aqeedat se chakkar kaat-tee (tawaf-ash kainat) hai. Us ke azm wa himmat aur jad-o-jhad ke raaste se urne wale ghubar ka ek mamooli sa zarra bhi apni chamak aur ahemeyat mein aasmaan ke chamakte hue suraj (aaftab) ke barabar hota hai. Is bidaar Musalman ke martabay, urooj aur azmat par khud Allah Ta’ala ki sachi kitab, yani Quran-e-Majeed sab se badi gawah (shahied) ban kar saamne aayi hai. Yahan Iqbal fard aur millat ke ta’alluq ko wazih karte hue farmate hain ke ek sacche Musalman ki baatni tabiyat aur fitrat ko ye be-panah wus’at aur pfailao (kushaad) sirf aur sirf Muslim qaum aur ijtima’iyyat (millat) ke saath jude rehne se haasil hota hai, aur us ki aankh ki baseerat aur eimani roshni ka noor bhi isi millat ke sawad aur markaz se qaim hai. Iqbal Afghan naujawanon ko nasihat karte hue kehte hain ke aey nadan insan! Agar tu apni mitee hui taqat dobara pana chahta hai to kuch deir ke liye dunya ke falsafon ko choor kar Quran-e-Paak aur aahadeith-e-nabwi (PBUH) ke gheire samandar (Quran o khabar) mein ghootah-zan aur gum ho ja. Is Ilahi faiz ko haasil karne ke baad phir apni zaat ke andar geirai se jhaank kar dekh ke tu jahān mein kyun is tarah aawara, pareshan-haal aur be-bas (beichara) ban kar zindagi guzar raha hai.

وحدتے گم کردہ، صد پارہ ای

 بندِ غیر اللہ اندر پائے تست !

دانم از داغے کہ در سیمائے تست

 مِیرِ خیل ! از مکرِ پنہانی بترس !

از ضیاعِ روحِ افغانی بترس 

ز آتشِ مردانِ حق مےسوزمت !

نکتہ از پیرِ روم آموزمت 

رزق از حق جو، مجو از زید و عمر !

Roman Urdu)

Wahdatay gum karda, sad paara ey

Band-e-ghair-Allah andar paaye tust !

Danam az daagh-ay keh dar seemaye tust

Meer-e-kheil ! az makr-e-pinhani batars !

Az ziya-e-rooh-e-Afghani batars

Zi aatish-e-mardan-e-Haq may-sozam-at !

Nukta az Peer-e-Room aamozam-at

Rizq az Haq joo, majoo az Zaid o Umar !

English Translation

“Having tragically lost your core unity, you are now shattered into a hundred scattered factions, and the chains of slavery to other than God are wrapped around your feet!”

“I can clearly recognize this submission from the shameful scar of servitude visible upon your forehead; O leader of the tribe, beware and fear this hidden, deceptive conspiracy of the West!”

“Tremble with fear at the total loss and destruction of the authentic Afghan spirit; I am igniting you with the sacred fire of the righteous men of God!”

“Let me instruct you in a profound, golden secret from my master, the Sage of Rum (Jalaluddin Rumi): Seek your sustenance exclusively from God, and never beg for it from the elite likes of Zaid or Umar!”

Urdu

تشریح: افغان قبائل کے باہمی تفرقے پر افسوس کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ تمہاری سب سے بڑی تباہی یہ ہے کہ تم نے اسلامی اخوت کی مرکزیت اور اپنی قومی وحدت (وحدتے) کو خود ہی کھو دیا ہے، جس کے نتیجے میں تم سٹو، گروہوں اور سینکڑوں ٹکڑوں (صد پارہ) میں تقسیم ہو چکے ہو۔ تمہاری اس کمزوری کا فائدہ اٹھا کر باطل قوتوں نے تمہارے پاؤں میں اللّٰہ کے سوا دوسروں (غیر اللّٰہ) کی فکری اور سیاسی غلامی کی بیڑیاں ڈال دی ہیں۔ تمہاری پیشانی پر غلامی اور جھکنے کا جو یہ عارضی داغ (داغے کہ در سیمائے تست) نظر آ رہا ہے، اسے دیکھ کر میں تمہاری اندرونی محکومی کو اچھی طرح جان گیا ہوں۔ اقبال قبیلے کے سرداروں اور رہنماؤں (میرِ خیل) کو جھنجھوڑتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے قوم کے قائد! فرنگیوں اور استعماری طاقتوں کے اس چھپے ہوئے سیاسی مکر، فریب اور چلاک سازشوں (مکرِ پنہانی) سے ڈرو اور ہوشیار ہو جاؤ۔ ڈرو اس بات سے کہ تمہاری اس غفلت کی وجہ سے پٹھانوں کی وہ پرانی ایمانی غیرت، آزادی کا جذبہ اور سچی افغان روح ہمیشہ کے لیے ضائع (ضیاع) نہ ہو جائے۔ میں تمہارے ٹھنڈے پڑے ہوئے جذبات کو اللّٰہ کے سچے ولیوں اور مردانِ حق کے عشق کی تڑپاتی ہوئی آگ (آتشِ مردانِ حق) سے دوبارہ گرما رہا ہوں اور سلگا رہا ہوں۔ آؤ، میں تمہیں میرے روحانی استاد، مرشد پیرِ روم (مولانا جلال الدین رومی) کا وہ لافانی نکتہ اور راز سکھاتا ہوں جو انہوں نے امت کو دیا: “اپنی زندگی کا رزق، اپنی معاشی عزت اور بقا صرف اور صرف سچے خالق اللّٰہ تعالیٰ سے مانگو، دنیا کے مادی خداؤں، چلاک حکمرانوں اور عام انسانوں (زید و عمر) کے سامنے کبھی ہاتھ مت پھیلاؤ۔”

Roman Urdu 

Afghan qabail ke bahami tafarruqe par afsoos karte hue Allama Iqbal farmate hain ke tumhari sab se badi tabahi ye hai ke tum ne Islami ukhuwat ki markaziyyat aur apni qaumi wahdat (wahdate) ko khud hi kho diya hai, jis ke nateeja mein tum jathon, guroohon aur sainkroan tukron (sad paara) mein taqseem ho chuke ho. Tumhari is kamzoori ka faida utha kar baatil quwwaton ne tumhare paon mein Allah ke siwa doosron (ghair-e-Haq) ki fikri aur siyasi ghulāmi ki beireiyan daal di hain. Tumhari peishani par ghulāmi aur jhukne ka jo ye aarzi daagh nazar aa raha hai, ise dekh kar mein tumhari androoni mahkoomi ko acchi tarah jaan gaya hoon. Iqbal qabeile ke sardaron aur rehnumaon (meer-e-kheil) ko jhanjhoorte hue kehte hain ke aey qaum ke qaid! Farangiyon aur istahsaali taqatgon ke is chhupe hue siyasi makr, fareib aur chalak sazishon (makr-e-pinhani) se daro aur hoshiyar ho jao. Daro is baat se ke tumhari is ghaflat ki wajah se Pathanon ki wo purani eimani ghairat, aazaadi ka jazba aur sachi Afghan rooh hameisha ke liye zaya (ziya) na ho jaye. Mein tumhare thande pare hue jazbat ko Allah ke sacche waliyon aur mardan-e-Haq ke ishq ki tarpati hui aag se dobara garma raha hoon aur sulga raha hoon. Aao, mein tumhein mere roohani ustad, murshid Peer-e-Room (Jalaluddin Rumi) ka wo la-fani nukta aur raaz sikhata hoon jo un hon ne ummat ko diya: “Apni zindagi ka rizq, apni maashi izzat aur baqa sirf aur sirf sacche Khaaliq Allah Ta’ala se mango, dunya ke maadi khudaon, chalak hukmranon aur aam insanon (Zaid o Umar) ke saamne kabhi haatth mat pfailao.”

مستی از حق جو، مجو از بنگ و خمر 

تجلّی رزقِ را از خاک مجو !

گِل مخر، گِل را مخور، گِل را مجو 

زاں کہ گِل خوار است دائم زرد رو !

دردِ دل بجو تا جاوداں باشی جواں 

چہرہ ات چوں ارغواں روشن شود !

بندہ باش و بر زمیں رو چوں سمند 

چوں جنازہ نے بر گردنِ دیگران !

Roman Urdu)

Masti az Haq joo, majoo az bang o khamr

Tajalli rizq ra az khaak majoo !

Gil makhar, gil ra makhor, gil ra majoo

Zan-ay keh gil-khwar ast dā’im zard-roo !

Dard-e-dil bajoo ta javidan baashi jawan

Chehra-at chon arghawan roshan shawad !

Banda baash o bar zameen rau chon samand

Chon janaza nay bar gardan-e-deigaran !

English Translation

“Seek the true spiritual ecstasy directly from the Divine Truth; never pursue it through the filthy intoxication of hemp (Bang) or wine (Khamr)!”

“Do not endlessly chase after the material mud and clay; neither purchase it, nor consume it, nor seek your spiritual nourishment from pure dust!”

“For the consumer of base clay is always destined to remain pale-faced and sickly; instead, seek the authentic, burning pain of the heart so that you may remain eternally young!”

“Live as a proud, dedicated servant of God alone, and gallop across this earth like a majestic, high-spirited steed; never live as a corpse carried heavily upon the shoulders of others!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال نوجوانوں کو سچی روحانیت اور غیرت کا سبق دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگر تم اپنے اندر ایک سچی بے خودی، سرور اور زندگی کا ولولہ پیدا کرنا چاہتے ہو تو یہ مستی اللّٰہ تعالیٰ کے عشق اور سچی توحید (حق) سے حاصل کرو۔ اس پاکیزہ مستی کو بھنگ، چرس اور شراب (بنگ و خمر) جیسے مادی، غلیظ اور عارضی نشوں میں تلاش کرنے کی ناپاک کوشش کبھی مت کرنا۔ تم اپنی تمام تر توجہ اس عارضی زمین، جائیداد، سونے چاندی اور مادی مصلحتوں پر مت لگاؤ؛ اس مادی مٹی (گل) کو نہ اپنا مقصد بناؤ، نہ اس کی ہوس میں اندھے بنو اور نہ ہی اس کے پیچھے دوڑو۔ کیونکہ جو انسان دن رات صرف مادی فائدوں اور مٹی کا اسیر بن جاتا ہے (گل خوار)، قدرت کا اصول ہے کہ اس کا چہرہ ہمیشہ خوف، حسرت اور ذلت کی وجہ سے پیلا اور زرد (زرد رو) رہتا ہے۔ اس کے برعکس، تم اپنے اندر امت کا تڑپانے والا سچا درد، اللّٰہ کی محبت کا باطنی سوز اور دردِ دل تلاش کرو؛ کیونکہ جس انسان کو یہ دردِ دل مل جاتا ہے وہ ہمیشہ ہمیشہ کے لیے روحانی طور پر جوان (جاوداں جواں) ہو جاتا ہے اور اس کا چہرہ ارغوان کے سُرخ پھول کی طرح عزم و غیرت کی روشنی سے چمک اٹھتا ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ زمین پر اگر جینا ہے تو صرف ایک سچے خدا کے وفادار بندے بن کر جیو، اور اس دنیا کے میدان میں غلام بن کر رینگنے کے بجائے ایک آزاد، تیز رفتار اور بلند ہمت شاہی گھوڑے (سمند) کی طرح پورے دبدبے سے چلو۔ تمہاری زندگی ایسی خوددار ہونی چاہیے کہ تم دوسروں کے کندھوں پر بوجھ بن کر رہنے والے کسی بے جان جنازے کی طرح ذلیل زندگی گزارنے پر راضی نہ ہو۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal naujawanon ko sachi roohaniyat aur ghairat ka sabaq dete hue farmate hain ke agar tum apne andar ek sachi be-khudi, saroor aur zindagi ka walwala paida karna chahte ho to ye masti Allah Ta’ala ke ishq aur sachi tauheed (Haq) se haasil karo. Is pakeeza masti ko bhang, chars aur sharab (bang o khamr) jaise maadi, ghaleez aur aarzi nashon mein talash karne ki na-paak koshish kabhi mat karna. Tum apni tamam tar tawajjo is aarzi zameen, jaidad, sone chandi aur maadi maslahaton par mat lagao; is maadi mitti (gil) ko na apna maqsad banao, na us ki hawas mein andhe bano aur na hi us ke peiche dooro. Kyunke jo insan raat din sirf maadi faidon aur mitti ka aseir ban jata hai (gil khwar), qudrat ka usool hai ke us ka chehra hameisha khauf, hasrat aur zalaat ki wajah se peila aur zard (zard-roo) rehta hai. Is ke bar-aks, tum apne andar ummat ka tarpane wala saccha dard, Allah ki mohabbat ka baatni soz aur dard-e-dil talash karo; kyunke jis insan ko ye dard-e-dil mil jata hai wo hameisha hameisha ke liye roohani tor par jawan (javidan jawan) ho jata hai aur us ka chehra arghawan ke surkh phool ki tarah azm wa ghairat ki roshni se chamak uthta hai. Iqbal farmate hain ke zameen par agar jeena hai to sirf ek sacche Khuda ke wafadar bande ban kar jiyo, aur is dunya ke maidan mein ghulam ban kar reingne ke bajaye ek aazaad, teiz-raftar aur buland-himmat shaahi ghoore (samand) ki tarah poore dabdabe se chalo. Tumhari zindagi aisi khuddaar honi chahiye ke tum doosron ke kandhon par bojh ban kar rehne wale kisi be-jan janaze ki tarah zaleil zindagi guzarne par raazi na ho.

شکوہ کم کن از سپہرِ لاجورد 

جز بہ گردِ آفتابِ خود مگرد !

از مقامِ ذوق و شوق آگاہ شو 

ذرّہ ای ؟ صیادِ مہر و ماہ شو !

عالمِ موجود را اندازہ کن

 در جہاں خود را بلند آوازہ کن !

برگ و سازِ کائنات از وحدت است

 اندریں عالم حیات از وحدت است !

Roman Urdu)

Shikwa kam kun az sipehr-e-lajward

Juz ba gird-e-aaftab-e-khud magard !

Az maqam-e-zauq o shauq aagah sho

Zarra ey ? Sayyad-e-mihr o maah sho !

Aalam-e-maujood ra andaza kun

Dar jahān khud ra buland-aawaza kun !

Barg o saaz-e-kainat az wahdat ast

Andareen aalam hayat az wahdat ast !

English Translation

“Cease your endless complaining against the blue, indifferent sky; and resolve never to revolve around any sun other than your own inner sun of selfhood!”

“Awaken yourself to the high stations of divine ecstasy and passion; are you merely a tiny speck of dust? Rise and become the conqueror of both the sun and the moon!”

“Accurately measure the true worth of this existing, material world; and make your own righteous voice echo with power across the entire universe!”

“The total strength, harmony, and structure of the universe stem from absolute Unity (Wahdat), and within this realm, life itself thrives only through oneness!”

Urdu 

تشریح: مسلمانوں کی مایوسی اور شکوہ گزاری پر چوٹ کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس نیلگوں اور بے حس آسمان (سپہرِ لاجورد) کے سامنے اپنی قسمت کا رونا اور شکوے شکایتیں کرنا بند کرو۔ اگر تمہیں طواف ہی کرنا ہے اور آگے بڑھنا ہے، تو دوسروں کے فکری و معاشی نظام کے پیچھے بھاگنے کے بجائے صرف اپنی خودی اور اسلامی روایات کے سورج کے گرد چکر کاٹو (اپنے مرکز پر قائم رہو)۔ تم اپنے اندر چھپے ہوئے اللّٰہ کی محبت کے سچے ذوق و شوق اور اس کے عظیم مرتبے سے واقف ہو جاؤ۔ اگر تم ظاہری طور پر مادی دنیا کی نظر میں ایک معمولی اور عاجز ذرہ بھی ہو، تو اپنے ایمان کی طاقت سے اتنی بلند پرواز پیدا کرو کہ تم آسمان کے چاند اور سورج (مہر و ماہ) کو اپنی کمند میں لینے والے شکاری (صیاد) بن جاؤ۔ اس موجودہ مادی اور سرمایہ دارانہ نظامِ عالم (عالمِ موجود) کی کھوکھلی حقیقت کا صحیح اندازہ لگاؤ کہ یہ کتنا فانی ہے، اور اس غلامانہ دنیا میں سچی توحید کا نعرہ بلند کر کے اپنے نام اور کردار کو تاریخ میں ہمیشہ کے لیے بلند اور لازوال (بلند آوازہ) کر دو۔ یاد رکھو کہ اس کائنات کا جتنا بھی ساز و سامان، خوبصورتی، طاقت اور توازن (برگ و ساز) قائم ہے، وہ صرف اور صرف توحید اور یکجائی (وحدت) کی بدولت ہے۔ اگر اس دنیا میں کوئی قوم عزت کے ساتھ زندہ رہنا چاہتی ہے، تو اس کی زندگی کا واحد راز آپسی اتحاد، یکجہتی اور کلمہ واحد پر یکجا ہو جانے میں چھپا ہوا ہے۔

Roman Urdu 

Musalmanon ki mayousi aur shikwa-guzari par chot karte hue Allama Iqbal farmate hain ke is neilgoan aur be-his aasmaan (sipehr-e-lajward) ke saamne apni qismat ka rona aur shikwe shikayatein karna band karo. Agar tumhein tawaf hi karna hai aur aage barhna hai, ko doosron ke fikri wa maashi nizaam ke peiche bhaagne ke bajaye sirf apni khudi aur Islami rivayat ke suraj ke gird chakkar kaato (apne markaz par qaim raho). Tum apne andar chhupe hue Allah ki mohabbat ke sacche zauq o shauq aur us ke azeim martabay se waqif ho jao. Agar tum zahiri tor par maadi dunya ki nazar mein ek mamooli aur aajz zarra bhi ho, to apne eimaan ki taqat se itni buland parwaz paida karo ke tum aasmaan ke chaand aur suraj (mihr o maah) ko apni kamand mein leine wale shikari (sayyad) ban jao. Is maujooda maadi aur sarmaya-darana nizaam-e-aalam (aalam-e-maujood) ki khokhli haqeeqat ka sahi andaza lagao ke ye kitna fani hai, aur is ghulamana dunya mein sachi tauheed ka na’ra buland kar ke apne naam aur kirdar ko tareikh mein hameisha ke liye buland aur lazawal (buland aawaza) kar do. Yaad rakho ke is kainat ka jitna bhi saaz o saman, khoobsoorati, taqat aur tawazun (barg o saaz) qaim hai, wo sirf aur sirf tauheed aur yakjayi (wahdat) ki badolat hai. Agar is dunya mein koi qaum izzat ke saath zinda rehna chahte hai, to us ki zindagi ka wahid raaz aapsi ittihad, yak-jehtee aur kalma-e-wahid par yakja ho jaane mein chhupa hua hai.

گذر از رنگ و بو ہائے کہن

 پاک شو از آرزو ہائے کہن !

ایں کہن ساماں نیر زد با دو جو

 نقشبندِ آرزوئے تازہ شو !

Roman Urdu)

Guzar az rang o boo-ha-ye-kuhan

Paak sho az aarzoo-ha-ye-kuhan !

Een kuhan saamaan nay-arzad ba do jau

Naqshband-e-aarzoo-ye-taza sho !

English Translation

“Move past the faded colors and stale fragrances of obsolete, dead traditions; and completely purify your heart from ancient, regressive desires!”

“This decayed, outdated machinery of the old world order is not worth even two grains of barley; rise and become the master architect of a completely fresh and dynamic desire!”

Urdu 

تشریح: نظم کے اس آخری خوبصورت حصے میں علامہ اقبال مسلم معاشرے کو ماضی پرستی اور ذہنی جمود سے نکلنے کی ترغیب دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اب وقت آ گیا ہے کہ تم پرانی فرسودہ روایتوں، تعصبات، خرافات اور ماضی کے بے اثر رنگ و بو (رنگ و بو ہائے کہن) کو ہمیشہ کے لیے پیچھے چھوڑ دو۔ اپنے دل اور دماغ کو ان پرانی، کم ہمت اور غلامانہ آرزوؤں سے بالکل پاک اور صاف کر لو جو تمہیں آگے بڑھنے سے روکتی ہیں۔ یہ جو پرانا مادی سامان، استعماری نظام اور باطل روایات کا ڈھیر تمہارے سامنے ہے، حقیقت میں اس کی قیمت اور اوقات اللّٰہ کی نظر میں دو جو کے برابر (با دو جو) بھی نہیں ہے، یہ بالکل کھوکھلا ہو چکا ہے۔ اب وقت کی پکار یہ ہے کہ تم اپنے اندر قرآنی انقلاب کی شمع روشن کرو اور ایک سچے مومن کی طرح اپنے باطن میں ایک نئی، اچھوتی، بلند اور تازہ آرزو کا خوبصورت نقشہ بنانے والے (نقشبند) بن جاؤ۔ ایسی آرزو جو دنیا میں حق کا بول بالا کرے اور تمہیں دوبارہ عروج کی سمت لے جائے۔

Roman Urdu 

Nazm ke is aakhri khoobsoorat hisse mein Allama Iqbal Muslim maashare ko maazi-parasti aur zehni jamood se nikalne ki targheeb dete hue farmate hain ke ab waqt aa gaya hai ke tum purani farsooda rivayaton, ta’assubat, khurafat aur maazi ke be-asar rang o boo ko hameisha ke liye peiche choor do. Apne dil aur dimagh ko in purani, kam-himmat aur ghulamana aarzoon se bilkul paak aur saaf kar lo jo tumhein aage barhne se rokti hain. Ye jo purana maadi saman, istahsaali nizaam aur baatil rivayat ka dheir tumhare saamne hai, haqeeqat mein us ki qeemat aur auqat Allah ki nazar mein do jau ke barabar (ba do jau) bhi nahi hai, ye bilkul khokhla ho chuka hai. Ab waqt ki pukaar ye hai ke tum apne andar Qurani inqilab ki shama roshan karo aur ek sacche momin ki tarah apne baatin mein ek nayi, achhooti, buland aur taza aarzoo ka khoobsoorat naqsha banane wale (naqshband) ban jao. Aisi aarzoo jo dunya mein haq ka bol bala kare aur tumhein dobara urooj ki samt le jaye.

زندگی بر آرزو دارد اساس 

خویش را از آرزوئے خود شناس !

چشم و گوش و ہوشِ تیز از آرزو

 مشتِ خاکے لالہ خیز از آرزو !

ہر کہ تخمِ آرزو در دل نہ کشت 

پائمالِ دِیگراں چوں سنگ و خشت !

آرزو سرمایۂ سلطان و مِیر 

آرزو جامِ جہاں بینِ فقیر !

Roman Urdu)

Zindagi bar aarzoo daarad asaas

Kheish ra az aarzoo-ye-khud shinas !

Chashm o gosh o hosh-e-teiz az aarzoo

Musht-e-khaak-ay lala-kheiz az aarzoo !

Har keh tukhm-e-aarzoo dar dil na kisht

Paimal-e-deigaran chon sang o khisht !

Aarzoo sarmaya-e-sultan o meer

Aarzoo jaam-e-jahan-bein-e-faqeer !

English Translation

“Human life relies entirely upon desire for its very foundation; therefore, recognize your true worth through the nature of your aspirations!”

“The clarity of the eye, the sharpness of the ear, and the brilliance of the intellect all spring from desire; and it is through desire alone that a mere handful of dust transforms into a garden blooming with tulips!”

“Whoever fails to sow the seeds of grand desires within his heart, is destined to be trampled under the feet of others like ordinary stones and bricks!”

“Desire is the ultimate capital and wealth of kings and emperors; and for a dervish (mystic), desire serves as the world-revealing goblet (Jaam-e-Jahan-Been)!”

Urdu 

تشریح: فلسفۂ خودی کا ایک بنیادی اصول واضح کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ انسانی زندگی کی پوری عمارت اور اس کا وجود صرف اور صرف بلند آرزو اور تڑپ پر قائم ہے۔ اگر انسان کے اندر آگے بڑھنے کی کوئی تمنا نہ ہو تو زندگی مفلوج ہو کر رہ جاتی ہے۔ اسی لیے تم اپنی حقیقت، اپنے مرتبے اور اپنے باطن کو جاننے کے لیے اپنی آرزوؤں کا معیار دیکھو؛ کیونکہ انسان جیسی آرزو رکھتا ہے، ویسا ہی اس کا مقام بنتا ہے۔ ہمارے دیکھنے کی صلاحیت (چشم)، سننے کی حس (گوش) اور عقل و شعور کی تیزی (ہوش) سب آرزو ہی کے مرہونِ منت ہیں۔ جب دل میں کوئی مقصد پانے کی تڑپ پیدا ہوتی ہے تو انسان کے تمام حواس بیدار اور تیز ہو جاتے ہیں۔ یہ آرزو ہی کا معجزہ ہے کہ ایک بے جان مٹی کی مٹھی (مشتِ خاک) کے اندر زندگی کی لہر دوڑ جاتی ہے اور وہ حسین سُرخ پھول اگانے (لالہ خیز) کے قابل بن جاتی ہے۔ اس کے برعکس، جس انسان نے غفلت کا مظاہرہ کیا اور اپنے دل کی زمین میں کسی تعمیری مقصد یا اعلیٰ آرزو کا بیج نہیں بویا، اس کی مثال راستے کے پتھروں اور اینٹوں (سنگ و خشت) جیسی ہو جاتی ہے جسے دنیا کی جابر قومیں اپنے پاؤں تلے روندتی ہوئی گزر جاتی ہیں۔ آرزو کی ہمہ گیری کا ذکر کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ دنیاوی بادشاہوں اور امیروں کا سارا دبدبہ اور سلطنت ان کی بڑی آرزوؤں کا نتیجہ ہوتی ہے، جبکہ اللّٰہ کے سچے فقیر اور درویش کے لیے یہی آرزو اس کے دل کا وہ آئینے دار جام (جامِ جہاں بین) بن جاتی ہے جس میں وہ بیٹھ کر پوری کائنات کے حقائق کا مشاہدہ کر لیتا ہے۔

Roman Urdu 

Falsafa-e-khudi ka ek bunyadi usool wazih karte hue Allama Iqbal farmate hain ke insani zindagi ki poori imarat aur us ka wajood sirf aur sirf buland aarzoo aur tarap par qaim hai. Agar insan ke andar aage barhne ki koi tamanna na ho to zindagi maflooj ho kar reh jati hai. Is liye tum apni haqeeqat, apne martabay aur apne baatin ko jaane ke liye apni aarzoon ka miyar dekho; kyunke insan jaisi aarzoo rakhta hai, waisa hi us ka maqam banta hai. Hamare dekhne ki salahiyat (chashm), sunne ki his (gosh) aur aql o shaoor ki teizi (hosh) sab aarzoo hi ke marhoon-e-minnat hain. Jab dil mein koi maqsad pane ki tarap paida hoti hai to insan ke tamam hawas bidaar aur teiz ho jate hain. Ye aarzoo hi ka mojaza hai ke ek be-jan mitti ki mutthi (musht-e-khaak) ke andar zindagi ki lahar dor jati hai aur wo hasein surkh phool ugane (lala-kheiz) ke qabil ban jati hai. Is ke bar-aks, jis insan ne ghaflat ka mazahira kiya aur apne dil ki zameen mein kisi tameiri maqsad ya aala aarzoo ka beej nahi boya, us ki misal raaste ke pattharon aur einton (sang o khisht) jaisi ho jati hai jise dunya ki jaabar qaumon ke paon tale rondtee hui guzar jati hain. Aarzoo ki hamma-geeri ka zikr karte hue Iqbal kehte hain ke dunyawei badshahon aur ameiron ka sara dabdaba aur saltanat un ki badi aarzoon ka nateeja hoti hai, jabke Allah ke sacche faqeer aur darweish ke liye yehi aarzoo us ke dil ka wo aiyne-dar jaam (jaam-e-jahan-bein) ban jati hai jis mein wo baith kar poori kainat ke haqaiq ka mushahada kar leta hai.

آب و گِل را آرزو آدم کند

 آرزو ما را از خود محرم کند !

چوں شرر از خاکِ ما بر مےجہد

 ذرّہ را پہنائے گردوں مےدہد !

پورِ آذر کعبہ را تعمیر کرد 

از نگاہے خاک را اکسیر کرد !

تو خودی اندر بدن تعمیر کن

 مشتِ خاکِ خویش را اکسیر کن !

Roman Urdu)

Aab o gil ra aarzoo aadam kund

Aarzoo ma ra az khud mahram kund !

Chon sharar az khaak-e-ma bar may-jahad

Zarra ra pehna-ye-girdoon may-dahad !

Poor-e-Aazar Kaaba ra tameir kard

Az nigah-ay khaak ra akseer kard !

Tu khudi andar badan tameir kun

Musht-e-khaak-e-kheish ra akseer kun !

English Translation

“It is desire that elevates mere water and clay into a true human being; and it is desire that makes us intimately aware of our own inner self!”

“When desire sparks like a burning flash out of our humble dust, it bestows the infinite vastness of the highest heavens upon a tiny atom!”

“The glorious son of Aazar (Prophet Abraham) constructed the sacred Kaaba; and through his singular, spiritually charged gaze, he turned ordinary dust into pure gold!”

“Therefore, you too must construct and fortify Selfhood (Khudi) within your physical body; and transform your own handful of dust into priceless alchemy!”

Urdu

تشریح: آرزو کے باطنی ارتقا کا ذکر کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ انسان کا جسم ظاہری طور پر پانی اور مٹی (آب و گل) کا ایک پُتلا ہے، مگر یہ بلند آرزو اور مقصد کی تڑپ ہی ہے جو اس مٹی کے ڈھیر کو ایک باشعور انسان (آدم) بناتی ہے۔ آرزو ہی وہ طاقت ہے جو ہمیں غفلت کے اندھیروں سے نکال کر ہماری اپنی ذات اور حقیقت سے واقف (محرم) کراتی ہے۔ جب ہمارے اس مٹی کے بنے ہوئے جسم (خاک) سے آرزو کی کوئی چنگاری (شرر) اچھل کر باہر نکلتی ہے، تو وہ انسان کے وجود کے ایک چھوٹے سے ذرے کو بھی وسعت دے کر پورے آسمان جتنا پھیلاؤ (پہنائے گردوں) عطا کر دیتی ہے؛ یعنی انسان مادی حدود سے نکل کر کائنات پر حکمرانی کرتا ہے۔ اس کی تاریخی مثال دیتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ آذر کے بیٹے، یعنی حضرت ابراہیم خلیل اللّٰہ علیہ السلام نے اپنے اندر موجود اسی سچی تڑپ اور عشقِ الٰہی کی آرزو کے بل بوتے پر اللّٰہ کے مقدس گھر کعبہ کی تعمیر فرمائی، اور انہوں نے اپنی ایک دور رس ایمانی نگاہ اور عزمِ مصمم سے مٹی کے انسانوں اور حجاز کی بنجر خاک کو سونا بنانے والی دوا (اکسیر) میں تبدیل کر دیا، جس نے پوری دنیا کا رخ بدل دیا۔ اس عظیم الشان تاریخی واقعے سے سبق دیتے ہوئے اقبال عصرِ حاضر کے مسلمان کو پکارتے ہیں کہ اے مسلمان! تو بھی مایوسی کو چھوڑ، اپنے اس فانی جسم اور مادی وجود کے اندر غیرتِ ایمانی اور خودی کی تعمیر کر، اور اپنی اس مٹی کی مٹھی کو عزم و استقلال کی بدولت ایک ایسی اکسیر بنا دے جو تیرے پورے بخت اور مستقبل کو بدل کر رکھ دے۔

Roman Urdu 

Aarzoo ke baatni irtiqa ka zikr karte hue Allama Iqbal farmate hain ke insan ka jism zahiri tor par pani aur mitti (aab o gil) ka ek putla hai, magar ye buland aarzoo aur maqsad ki tarap hi hai jo is mitti ke dheir ko ek ba-shaoor insan (aadam) banati hai. Aarzoo hi wo taqat hai jo hamein ghaflat ke andheiron se nikal kar hamari apni zaat aur haqeeqat se waqif (mahram) karati hai. Jab hamare is mitti ke bane hue jism (khaak) se aarzoo ki koi chingari (sharar) uchhal kar bahar nikalti hai, to wo insan ke wajood ke ek chote se zarre ko bhi wus’at de kar poore aasmaan jitna pfailao (pehna-ye-girdoon) ata kar deti hai; yani insan maadi hudood se nikal kar kainat par hukmraani karta hai. Is ki tareikhi misal dete hue Iqbal farmate hain ke Aazar ke bete, yani Hazrat Ibrahim Khalilullah (A.S) ne apne andar maujood isi sachi tarap aur ishq-e-Ilahi ki aarzoo ke bal-bote par Allah ke muqaddas ghar Kaaba ki tameir farmai, aur unhon ne apni ek door-ras eimani nigah aur azm-e-musammam se mitti ke insanon aur Hijaz ki banjar khaak ko sona banane wali dawa (akseer) mein tabdeil kar diya, jis ne poori dunya ka rukh badal diya. Is azeim-ush-shan tareikhi waqiye se sabaq dete hue Iqbal asr-e-hazir ke Musalman ko pukarte hain ke aey Musalman! Tu bhi mayousi ko choor, apne is fani jism aur maadi wajood ke andar ghairat-e-eimani aur khudi ki tameir kar, aur apni is mitti ki mutthi ko azm wa istiqlal ki badolat ek aisi akseer bana de jo teire poore bakht aur mustaqbil ko badal kar rakh de.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *