(Pas Che Bayad Kard-15) Masafir Masnavi – Oct 1933 مسافر مثنوی

نادرِ افغاں شہِ درویش خو 

رحمتِ حق بر روانِ پاکِ او !

کارِ ملت محکم از تدبیرِ او 

حافظِ دِیں منیش شمشیرِ او !

چوں ابوذر خود گداز اندر نماز 

ضربتش ہنگامِ کیں خارا گداز !

عہدِ صدیق از جمالش تازہ شد 

عہدِ فاروق از جلالش تازہ شد !

Roman Urdu)

Nadir-e-Afghan shah-e-darweish khoo

Rahmat-e-Haq bar rawan-e-paak-e-o !

Kaar-e-millat muhkam az tadbeer-e-o

Hafiz-e-dein-e-mubein shamsheer-e-o !

Chon Abu Zar khud-gudaaz andar namaz

Zarbat-ash hangam-e-kein khara-gudaaz !

Ahd-e-Siddique az jamal-ash taza shud

Ahd-e-Farooq az jalal-ash taza shud !

English Translation

“King Nadir Shah of Afghanistan was a ruler of deep dervish-like nature; may the absolute Mercy of God rain upon his pure, noble soul!”

“Through his wise, strategic vision, the shattered affairs of the Muslim Nation found stability; and his sword stood as a fierce guardian of the Manifest Faith!”

“During his prayers, he would completely melt away in devotion like the great companion Abu Zar; yet in the hour of battle, his powerful strike would shatter even the hardest granite stone!”

“Through the beauty of his character, the blessed era of Abu Bakr Siddique was revived; and through his majestic awe, the glorious era of Umar Farooq was born anew!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال افغانستان کے بادشاہ غازی محمد نادر شاہ شہید کا ذکرِ خیر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ وہ بظاہر تختِ شاہی پر بیٹھنے والے حکمران تھے مگر اپنی عادات، اخلاق اور مزاج کے اعتبار سے ایک سچے صوفی اور درویش صفت انسان (درویش خو) تھے، اللّٰہ تعالیٰ ان کی پاکیزہ روح پر اپنی دائمی رحمتیں نازل فرمائے۔ نادر شاہ نے جب افغانستان کی باگ ڈور سنبھالی تو ملک انتشار کا شکار تھا، مگر ان کی بہترین حکمتِ عملی، تدبیر اور سیاسی فہم کی بدولت افغان ملت اور مجموعی طور پر امتِ مسلمہ کے بگڑے ہوئے معامله کو مضبوطی اور استحکام حاصل ہوا۔ انہوں نے اپنی طاقت اور شمشیر کو ذاتی مفاد کے لیے نہیں بلکہ اسلام (دینِ مبین) کی حفاظت کے لیے استعمال کیا۔ ان کی باطنی حالت کا یہ عالم تھا کہ جب وہ نماز اور عبادت کے لیے اللّٰہ کے حضور کھڑے ہوتے تو مشہور زاہد صحابی حضرت ابوذر غفاری رضی اللّٰہ عنہ کی طرح عاجزی اور خشوع و خضوع سے خود کو پگھلا دیتے تھے (خود گداز)۔ لیکن جب جہاد اور جنگ کا وقت (ہنگامِ کیں) آتا، تو باطل اور دشمنوں پر ان کا وار اتنا شدید ہوتا تھا کہ وہ سخت سے سخت پتھر (خارا) کو بھی پانی کر دیتا تھا۔ اقبال فرماتے ہیں کہ ان کی شخصیت اتنی جامع تھی کہ جب وہ نرمی، انصاف اور حسنِ اخلاق سے پیش آتے تو ان کے اس جمال سے حضرت ابوبکر صدیق رضی اللّٰہ عنہ کے دورِ خلافت کی یاد تازہ ہو جاتی، اور جب وہ دشمنانِ اسلام کے سامنے جلال اور رعب سے کھڑے ہوتے تو ان کی اس ہیبت سے حضرت عمر فاروق رضی اللّٰہ عنہ کا دورِ جلال آنکھوں کے سامنے آ جاتا تھا۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Afghanistan ke badshah Ghazi Muhammad Nadir Shah Shaheed ka zikr-e-khair karte hue farmate hain ke wo bzahair takht-e-shaahi par baithne wale hukmran the magar apni aadat, akhlaq aur mizaj ke aitibar se ek sacche soofi aur darweish sifat insan (darweish khoo) the, Allah Ta’ala un ki pakeeza rooh par apni daimi rahmatien nazil farmaye. Nadir Shah ne jab Afghanistan ki baag-door sanbhali to mulk intishar ka shikaar tha, magar un ki behtareen hikmat-e-amli, tadbeer aur siyasi fahm ki badolat Afghan millat aur majmooi tor par ummat-e-muslima ke bigray hue maamle ko mazbooti aur istahsaal haasil hua. Un hon ne apni taqat aur shamsheer ko zaati mfaad ke liye nahi balke Islam (dein-e-mubein) ki hifazat ke liye istemal kiya. Un ki baatni halat ka ye aalam tha ke jab wo namaz aur ibadat ke liye Allah ke huzoor khare hote to mashhoor zahid sahabi Hazrat Abu Zar Ghifari (R.A) ki tarah aajzi aur khushu wa khuzu se khud ko pghla dete the (khud-gudaaz). Lekin jab jihaad aur jang ka waqt (hangam-e-kein) aata, to baatil aur dushmanon par un ka waar itna shadeed hota tha ke wo sakht se sakht patthar (khara) ko bhi paani kar deta تھا. Iqbal farmate hain ke un ki shakhsiyat itni jami’ thi ke jab wo narmi, insaaf aur husn-e-akhlaq se pesh aate to un ke is jamal se Hazrat Abu Bakr Siddique (R.A) ke dor-e-khilafat ki yaad taza ho jati, aur jab wo dushmanan-e-Islam ke saamne jalal aur raub se khare hote to un ki is haibat se Hazrat Umar Farooq (R.A) ka dor-e-jalal aankhon ke saamne aa jata tha.

از غمِ دِیں در دلش چوں لالہ داغ

 در شبِ خاور وجودِ او چراغ !

در نگاہش مستیِ اربابِ ذوق 

جوہرِ جانش سراپا جذب و شوق !

خسروی شمشیر و درویشی نگہ 

ہر دو گوہر از محیطِ ’لا الہ‘ !

فقر و شاہی وارداتِ مصطفیٰؐ است

 ایں تجلی ہائے ذاتِ مصطفیٰؐ است !

Roman Urdu)

Az gham-e-dein dar dil-ash chon lala daagh

Dar shab-e-khaawar wajood-e-o chiragh !

Dar nigah-ash masti-e-arbab-e-zauq

Jauhar-e-jaan-ash sarapa jazb o shauq !

Khusravi shamsheer o darweishi nigah

Har do gauhar az muheet-e-La ilah !

Faqr o shaahi وارداتِ Mustafa-st

Een tajalli-ha-ye-zaat-e-Mustafa-st !

English Translation

“Due to his profound concern for the Faith, his heart bore a deep mark like the fiery tulip; amidst the dark, colonized night of the East, his existence was a guiding lamp!”

“His vision possessed the spiritual ecstasy of the lovers of God; and the very essence of his soul was entirely made of divine absorption and passion!”

“An imperial majesty in his sword, yet a dervish-like humility in his gaze; he discovered both of these priceless pearls from the deep ocean of ‘La ilah’ (The Creed)!”

“True spiritual poverty (Faqr) and righteous sovereignty (Shahahi) are the sublime inner states experienced by Muhammad (PBUH); they are the direct reflections of the Holy Prophet’s majestic personality!”

Urdu

تشریح: نادر شاہ کے باطنی سوز و ساز کا نقشہ کھینچتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ ان کے دل کے اندر اسلام کی سربلندی اور ملت کا تڑپانے والا ایسا غم موجود تھا جیسے گلِ لالہ کے سینے میں سیاہ داغ ہوتا ہے۔ برصغیر اور عالمِ مشرق جب مغربی استعمار کے اندھیروں (شبِ خاور) میں ڈوبا ہوا تھا، اس مایوس کن دور میں نادر شاہ کا آزاد وجود مشرق کے مسلمانوں کے لیے امید کے ایک روشن چراغ کی حیثیت رکھتا تھا۔ ان کی آنکھوں میں دنیاوی حاکموں جیسی تکبر کی سرخی نہیں تھی بلکہ اللّٰہ کے سچے عاشقوں اور عارفوں (اربابِ ذوق) جیسی مےِ عرفان کی مستی جھلکتی تھی۔ ان کی روح کا اصل کمال اور جوہر سراپا محبت، اللّٰہ کی تڑپ اور جذب و شوق سے عبارت تھا۔ ان کی ذات میں ایک عجیب و غریب توازن تھا؛ ان کے ہاتھ میں بادشاہوں جیسی ہیبت ناک تلوار (خسروی شمشیر) تھی، مگر ان کی آنکھوں کے اندر عاجزی اور درویشی پر مبنی نگاہ (درویشی نگہ) تھی۔ اقبال فرماتے ہیں کہ جلال اور جمال کا یہ خوبصورت امتزاج اور یہ دونوں نایاب موتی نادر شاہ کو کسی مادی سلطنت سے نہیں بلکہ توحید کے سمندر، یعنی کلمہ طیبہ ‘لا الہ الا اللّٰہ’ کے گہرے فکری محیط سے حاصل ہوئے تھے۔ دراصل، فقر (دنیا سے بے نیازی) اور شاہی (حکومت و انصاف) کوئی متضاد چیزیں نہیں ہیں، بلکہ یہ دونوں صفتیں اور کیفیات حضور نبی کریم حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ کے قلبِ اطہر کی باطنی واردات اور احوال ہیں؛ یہ بادشاہی اور درویشی کائنات میں حضور ﷺ کی پاکیزہ ذاتِ بابرکات کی خوبصورت تجلیات اور عکسِ جمیل کا نتیجہ ہیں۔

Roman Urdu 

Nadir Shah ke baatni soz wa saaz ka naqsha kheinchte hue Allama Iqbal farmate hain ke un ke dil ke andar Islam ki sar-bulandee aur millat ka tarpa-ne wala aisa gham maujood tha jaise gul-e-lala ke seine mein siyah daagh hota hai. Bar-asagheer aur aalam-e-khawar (mashriq) jab Maghribi istahsaal ke andheiron mein dooba hua تھا, is mayous-kun dor mein Nadir Shah ka aazaad wajood Mashriq ke Musalmanon ke liye umeid ke ek roshan chiragh ki haasiyat rakhta tha. Un ki aankhon mein dunyawei haakimon jaisi takabbur ki surkhi nahi thi balke Allah ke sacche aashiqon aur aarifon (arbab-e-zauq) jaisi maey-e-irfan ki masti jhalakti thi. Un ki rooh ka asl kamal aur jauhar sarapa mohabbat, Allah ki tarap aur jazb o shauq se ibarat tha. Un ki zaat mein ek ajeeb wa ghareib tawazun tha; un ke haatth mein badshahon jaisi haibat-naak talwar (khusravi shamsheer) thi, magar un ki aankhon ke andar aajzi aur darweishi par mabni nigah (darweishi nigah) thi. Iqbal farmate hain ke jalal aur jamal ka ye khoobsoorat imtizaj aur ye dono nayab moti Nadir Shah ko kisi maadi saltanat se nahi balke tauheed ke samandar, yani kalma-e-tayyaba ‘La ilah illallah’ ke gheire fikri muheet se haasil hue the. Darasl, faqr (dunya se be-niyazi) aur shaahi (hukoomat wa insaaf) koi mutazad cheizein nahi hain, balke ye dono siftein aur kaifiyat Huzoor Nabi Kareem Hazrat Muhammad Mustafa (PBUH) ke qalb-e-at-har ki baatni واردات aur ahwal hain; ye badshahi aur darweishi kainat mein Huzoor (PBUH) ki pakeeza zaat-e-ba-barakat ki khoobsoorat tajalliyat aur aks-e-jameil ka nateeja hain.

ایں دو قوت از وجودِ مؤمن است

 ایں قیام و آں سجودِ مؤمن است !

فقر سوز و درد و داغ و آرزوست

 فقر را در خوں تپیدن آبرو است !

فقرِ نادر آخر اندر خوں تپید

 آفریں بر فقرِ آں مردِ شہید !

اے صبا ! اے رہنوردِ تیز گام 

در طوافِ مرقدش نرمک خرام !

Roman Urdu)

Een do quwwat az wajood-e-momin ast

Een qiyam wa aan sujood-e-momin ast !

Faqr soz o dard o daagh o aarzoost

Faqr ra dar khoon tapeidan aabroo ast !

Faqr-e-Nadir aakhir andar khoon tapeid

Aafrein bar faqr-e-aan mard-e-shaheed !

Aey saba ! Aey rah-navard-e-teiz gaam

Dar tawaf-e-marqad-ash narmak khiraam !

English Translation

“These two monumental powers spring directly from the dynamic existence of a true Believer; one represents his majestic standing (Qiyam) and the other his humble prostration (Sujood)!”

“Authentic spiritual poverty (Faqr) is made of divine burning, inner pain, yearning scars, and noble desires; and the ultimate honor for Faqr lies in being drenched in its own life-blood for the Truth!”

“The royal Faqr of Nadir Shah eventually writhed and culminated in his own blood; absolute praise be upon the dervish-spirit of that martyred hero!”

“O morning breeze! O swift-footed traveler of the earth! When you circle around his sacred resting place, walk with utmost softness and reverence!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال مومن کی حیاتِ طیبہ کا فلسفہ بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ یہ جو دو متضاد طاقتیں (بادشاہی اور فقر) ہیں، یہ دراصل ایک سچے مومن کے وجود کی گواہی ہیں۔ ان میں سے بادشاہی (شاہی) مومن کا جلال اور اس کا معرکہِ زندگی میں ڈٹ کر کھڑا ہونا (قیام) ہے، اور فقر اس کی عاجزی، للّٰہیت اور بارگاہِ الٰہی میں گر جانا (سجود) ہے۔ آگے چل کر اقبال سچے فقر کی تعریف کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ فقر کوئی کمزوری یا بزدلی کا نام نہیں ہے بلکہ یہ دل کے اندر اللّٰہ کی محبت کا سوز، امت کا درد، ایمان کا داغ اور اعلیٰ ترین آرزوئیں رکھنے کا نام ہے۔ فقر کی معراج اور اس کی اصل عزت و آبرو (آبرو است) یہ ہے کہ وہ حق کی بالادستی اور مظلوموں کے دفاع کے لیے میدانِ جنگ میں اپنے ہی خون میں تڑپنا (خوں تپیدن) قبول کر لے۔ نادر شاہ کا فقر بھی اسی بلند ترین درجے پر فائز تھا، جو بالاآخر ملک اور دین کی خدمت کرتے ہوئے غداری کا نشانہ بنے اور اپنے ہی خون میں تڑپ کر شہادت کے مرتبے پر فائز ہو گئے۔ اقبال تڑپ کر فرماتے ہیں کہ اس مردِ شہید کے فقر اور غیرت پر لاکھوں آفرین اور سلام ہوں! نظم کے اختتام کی طرف بڑھتے ہوئے علامہ اقبال شاعرانہ حُسن کے ساتھ صبح کی ٹھنڈی ہوا کو مخاطب کر کے فرماتے ہیں کہ اے بادِ صبا! اے زمین کے فاصلے تیزی سے طے کرنے والی تیز گام ہوا! جب تو کابل میں اس غازی و شہید بادشاہ نادر شاہ کے مزارِ اقدس (مرقد) کے پاس سے گزرے اور اس کا طواف کرے، تو اپنی رفتار کو انتہائی دھیما کر لینا اور وہاں بڑے ادب کے ساتھ آہستہ آہستہ اور نرمی سے چلنا۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal momin ki hayat-e-tayyaba ka falsafa bayan karte hue farmate hain ke ye jo do mutazad taqatghein (badshahi aur faqr) hain, ye darasl ek sacche momin ke wajood ki gawahi hain. In mein se badshahi (shaahi) momin ka jalal aur us ka ma’raka-e-zindagi mein dat kar khare hona (qiyam) hai, aur faqr us ki aajzi, lillahiyat aur bargah-e-Ilahi mein gir jana (sujood) hai. Aage chal kar Iqbal sacche faqr ki tareef karte hue farmate hain ke faqr koi kamzoori ya buzdali ka naam nahi hai balke ye dil ke andar Allah ki mohabbat ka soz, ummat ka dard, eimaan ka daagh aur aala-tareen aarzoohein rakhne ka naam hai. Faqr ki me’raj aur us ki asl izzat wa aabroo (aabroo ast) ye hai ke wo haq ki bala-dasti aur mazloomon ke difa ke liye maidan-e-jang mein apne hi khoon mein tarapna (khoon tapeidan) qabool kar le. Nadir Shah ka faqr bhi isi buland-tareen darjay par faiz tha, jo bil-aakhir mulk aur dein ki khidmat karte hue ghaddari ka shikaar hue aur apne hi khoon mein tarap kar shahadat ke martabay par faiz ho gaye. Iqbal tarap kar farmate hain ke is mard-e-shaheed ke faqr aur ghairat par laakhon aafrein aur salaam hon! Nazm ke ikhtitam ki taraf barhte hue Allama Iqbal shairana husn ke saath subh ki thandee hawa ko mukhatab kar ke farmate hain ke aey baad-e-saba! Aey zameen ke faasle teizi se tay karne wali teiz-gaam hawa! Jab tu Kabul mein is ghazi wa shaheed badshah Nadir Shah ke mazar-e-aqdas (marqad) ke paas se guzray aur us ka tawaf kare, to apni raftaar ko intahai dheema kar leina aur wahan bade adab ke saath aahista aahista aur narmi se chalna.

شاہ در خواب است پا آہستہ نہ 

غنچہ را آہستہ تر بکشا گرہ !

از حضورِ او مرا فرماں رسید

 آں کہ جاں تازہ در خاکم دمید !

از گرمیِ آوازِ تو خاکم دمید 

اے خوش آں قومے کہ داند رازِ تو !

Roman Urdu)

Shah dar khwab ast pa aahista neh

Ghunche ra aahista tar buksha girah !

Az huzoor-e-o mura farmaan raseid

Aan keh jaan-e-taza dar khaak-am dameid !

Az garmi-e-aawaz-e-tu khaak-am dameid

Aey khush aan qaumay keh daand raaz-e-tu !

English Translation

“The great King is resting in his eternal sleep, so place your feet with utmost gentleness; and let the flower-bud unlock its petals even more softly!”

“It was directly from his inspiring presence and legacy that a royal command reached my soul; which breathed a completely fresh, vibrant life into my mortal clay!”

“By the glorious warmth of your revolutionary voice, my poetic clay blossomed into life; O blessed indeed is that nation which truly comprehends your hidden secret!”

Urdu 

تشریح: مزارِ نادر شاہ شہید پر حاضری کے تاثرات کو آخری حد تک پہنچاتے ہوئے علامہ اقبال نہایت والہانہ اور باادب انداز میں فرماتے ہیں کہ یہ عظیم بادشاہ اپنی ابدی نیند سو رہا ہے، اس لیے یہاں پاؤں بہت سنبھال کر اور آہستہ رکھو تاکہ ان کے آرام میں کوئی خلل نہ آئے۔ یہاں تک کہ باغ میں جو پھول کی کلی کھلنے کے لیے تیار ہے، وہ بھی اپنی گرہ کو بالکل خاموشی اور آہستہ سے کھولے تاکہ پتیوں کے کھلنے کی آہٹ بھی یہاں سنائی نہ دے۔ اقبال اب اس باطنی فیض کا ذکر کرتے ہیں جو انہیں نادر شاہ کی شخصیت سے ملا، فرماتے ہیں کہ جب میں افغانستان آیا اور اس عظیم مجاہد بادشاہ کی قربت، ان کے افکار اور ان کے مشن کو دیکھا، تو ان کی پاکیزہ روح اور یاد کی حضورِ برکات (حضورِ او) سے میری روح کو ایک نیا ولولہ اور حکم ملا۔ یہ ایک ایسا غیبی اشارہ تھا جس نے میرے اندر ایک نئی تڑپ پیدا کر دی اور میری مردہ مٹی (خاکم) کے اندر ایک نئی اور تازہ انقلابی زندگی پھونک دی۔ علامہ اقبال نادر شاہ شہید کی روح کو مخاطب کر کے فرماتے ہیں کہ اے عظیم رہنما! آپ کے کلام، آپ کے عزم اور آپ کی آواز کی سچی تڑپ اور گرمی (گرمیِ آواز) نے میری شاعری اور فکر کی مٹی کو ایک نیا عروج دیا ہے اور مجھے بیدار کیا ہے۔ وہ اپنی قوم اور افغانوں کے لیے دعا کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ مبارک اور خوش نصیب (اے خوش) ہے وہ قوم جو آپ جیسے عظیم، درویش اور غازی صفت رہنما کے فلسفے، قربانی اور باطنی راز کو سچے دل سے پہچان لے اور اس کے نقشِ قدم پر چل کر اپنی آزادی اور خودداری کی حفاظت کرے۔

Roman Urdu 

Mazar-e-Nadir Shah Shaheed par haziri ke ta’assurat ko aakhri hadd tak pohanchate hue Allama Iqbal nihayat walihana aur ba-adab andaaz mein farmate hain ke ye azeim badshah apni abdi neind so raha hai, is liye yahan paon bahut sanbhal kar aur aahista rakho taake un ke aaram mein koi khalal na aaye. Yahan tak ke baagh mein jo phool ki kaly khulne ke liye tayyar hai, wo bhi apni girah ko bilkul khamoshi aur aahista se khole taake patiyon ke khulne ki aahat bhi yahan sunai na de. Iqbal ab is baatni faiz ka zikr karte hain jo un hen Nadir Shah ki shakhsiyat se mila, farmate hain ke jab mein Afghanistan aaya aur is azeim mujahid badshah ki qurbat, un ke afkar aur un ke mission ko dekha, to un ki pakeeza rooh aur yaad ki huzoor-e-barakat (huzoor-e-o) se meri rooh ko ek naya walwala aur hukm mila. Ye ek aisa ghaibi ishara tha jis ne mere andar ek nayi tarap paida kar di aur meri murda mitti (khaakam) ke andar ek nayi aur taza inqilabi zindagi phoonk di. Allama Iqbal Nadir Shah Shaheed ki rooh ko mukhatab kar ke farmate hain ke aey azeim رہنما! Aap ke kalam, aap ke azm aur aap ki aawaz ki sachi tarap aur garmi (garmi-e-aawaz) ne meri shairi aur fikr ki mitti ko ek naya urooj diya hai aur mujhe bidaar kiya hai. Wo apni qaum aur Afghanon ke liye dua karte hue farmate hain ke mubarak aur khush-naseeb (aey khush) hai wo qaum jo aap jaise azeim, darweish aur ghazi sifat rehnuma ke falsafe, qurbani aur baatni raaz ko sacche dil se pehchan le aur us ke naqsh-e-qadam par chal kar apni aazaadi aur khuddaari ki hifazat kare.

از غمِ تو ملتِ ما آشناست 

مے شناسیم ایں نواہا از کجاست !

اے بآغوشِ سحابِ ما چو برق 

روشن و تابندہ از نورِ تو شرق !

یک زمان در کوہسارِ ما درخش 

عشق را باز آں تب و تابی ببخش !

تو کلیمی ! راہِ سینائے بگیر 

تا کجا در بندِ باب ہا باشی اسیر ؟

Roman Urdu)

Az gham-e-tu millat-e-ma aashina-st

May shinaseim een nawa-ha az kuja-st !

Aey ba-aghosh-e-sahaab-e-ma cho barq

Roshan o tabinda az noor-e-tu Sharq !

Yak zamān dar kohsaar-e-ma dirakhsh

Ishq ra baaz aan tab o taabay babakhsh !

Tu Kaleemi ! Raah-e-Seinai bageir

Taa kuja dar band-e-baab-ha baashi aseir ?

English Translation

“Our nation (the Afghans) is intimately aware of your pain; we fully recognize from which sacred source these melodious laments are arising!”

“In the embrace of our dark clouds, you are like a brilliant flash of lightning; through your spiritual illumination, the entire East is radiant!”

“Flash for a single moment upon our mountain ranges as well; and grant once again that intense, burning passion and fervor back to the heart of Love!”

“You possess the sublime spirit of Moses (The Interlocutor); take the path that leads to Mount Sinai! How long will you remain chained and imprisoned by worldly attachments?”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال افغان قوم کے دلی جذبات کی ترجمانی کرتے ہوئے خود کو مخاطب کر کے فرماتے ہیں کہ اے اقبال! امتِ مسلمہ کے زوال کا جو شدید درد اور رنج تمہارے سینے میں چھپا ہوا ہے، ہماری یہ افغان ملت اس سے پوری طرح باخبر اور ہمدرد ہے۔ ہم تمہاری اس جادوئی شاعری اور کلام کے سوز کو اچھی طرح پہچانتے ہیں کہ یہ تڑپانے والی آوازیں کس مخلص باطنی تڑپ سے ابھر رہی ہیں۔ تم ہمارے کوہستانی اور انقلابی بادلوں کے پہلو میں چمکنے والی اس کڑک دار بجلی (برق) کی مانند ہو، جس کے فکری نور اور معرفت کی بدولت پورا عالمِ مشرق جگمگا رہا ہے اور غفلت کے اندھیرے دور ہو رہے ہیں۔ افغان عوام اقبال سے التجا کرتے ہیں کہ کچھ دیر کے لیے ہماری ان سنگلاخ اور غیرت مند پہاڑیوں پر بھی اپنی فکر کی بجلی چمکا دو، تاکہ یہاں کے غیور مگر غافل لوگوں کے دلوں میں سچے عشقِ الٰہی کا وہی پرانا ولولہ، جوش اور تڑپ (تب و تاب) دوبارہ بیدار ہو جائے جو کبھی ان کا طرۂ امتیاز تھا۔ تم تو اپنی ذات میں حضرت موسیٰ علیہ السلام جیسی حق گوئی اور روحانیت (کلیمی) رکھتے ہو؛ اب دنیا کی عارضی الجھنوں کو چھوڑو اور اللّٰہ سے لو لگانے کے لیے کوہِ سینا کا راستہ اختیار کرو۔ تم کب تک دنیاوی زنجیروں، رسم و رواج اور مادی مصلحتوں کے بندھنوں میں قید اور اسیر بنے رہو گے؟ اٹھو اور اپنے اندر کے موسیٰ کو بیدار کرو۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Afghan qaum ke dili jazbat ki tarjumani karte hue khud ko mukhatab kar ke farmate hain ke aey Iqbal! Ummat-e-muslima ke zawal ka jo shadeed dard aur ranj tumhare seine mein chhupa hua hai, hamari ye Afghan millat us se poori tarah bakhabar aur hamdard hai. Hum tumhari is jadooi shairi aur kalam ke soz ko acchi tarah pehchante hain ke ye tarpane wali aawazein kis mukhlas baatni tarap se ubhar rahi hain. Tum hamare kohistani aur inqilabi badalon ke pehlu mein chamkne wali is karak-daar bijli (barq) ki manand ho, jis ke fikri noor aur ma’rifat ki badolat poora aalam-e-mashriq jagmaga raha hai aur ghaflat ke andheire door ho rahe hain. Afghan awam Iqbal se iltija karte hain ke kuch deir ke liye hamari in sanglaakh aur ghairat-mand pahariyon par bhi apni fikri bijli chamka do, taake yahan ke ghaiyoor magar ghafil logon ke dilon mein sacche ishq-e-Ilahi ka wo hi purana walwala, josh aur tarap (tab o taab) dobara bidaar ho jaye jo kabhi un ka turra-e-imtiaz tha. Tum to apni zaat mein Hazrat Musa (A.S) jaisi haq-goi aur roohaniyat (kaleemi) rakhte ho; ab dunya ki aarzi uljhanon ko chooro aur Allah se lo lagane ke liye Koh-e-Seina ka rasta ikhtiyar karo. Tum kab tak duniyawe zanjeiron, rasm o riwaj aur maadi maslahaton ke bandhanon mein qaid aur aseir bane rahoge? Utho aur apne andar ke Musa ko bidaar karo.

طے نمودم باغ و راغ و دشت و در

 چوں صبا بگذشتم از کوہ و کمر !

خیبر از مردانِ حق بیگانہ نیست 

در دلِ او صد ہزار افسانہ ایست !

جادہ کم دیدم ازو پیچیدہ تر 

جادہ گردد در خمِ پیچش نظر !

سبزہ در دامانِ کہسارش مجوئے 

از ضمیرش برنیاید رنگ و بوئے !

Roman Urdu (Transliteration)

Tay namoodam baagh o raagh o dasht o dar

Chon saba bugzashtam az koh o kamar !

Khyber az mardan-e-Haq beigana neist

Dar dil-e-o sad hazar afsana-e-st !

Jaada kam deidam az-o peicheeda tar

Jaada gardad dar kham-e-peichish nazar !

Sabza dar daaman-e-kohsaar-ash majooy

Az zameer-ash bar-nayayad rang o booy !

English Translation

“I traversed through lush gardens, green meadows, vast deserts, and deep valleys; passing over mountains and rugged paths just like the swift morning breeze!”

“The historic Pass of Khyber is by no means a stranger to the righteous men of Truth; within its rugged heart lie buried a hundred thousand heroic legends!”

“Seldom have I witnessed a path more twisted and hazardous than Khyber; where the traveler’s vision itself gets lost within its sharp, winding curves!”

“Do not seek soft, vibrant greenery upon the lap of its rocky mountains; for from its inner conscience, no ordinary color or fragrance ever emerges!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال افغانستان کے سفر کے مناظر کا نقشہ کھینچتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میں نے کابل کی اس سیاحت کے دوران خوبصورت باغات، پہاڑوں کے سرسبز دامن (راغ)، وسیع و عریض بیابانوں اور گہرے پہاڑی راستوں کو عبور کیا۔ میں صبح کی تازہ اور تیز ہوا (صبا) کی طرح پھرتی سے بلند پہاڑوں اور ان کے دشوار گزار چٹانی حصوں (کوہ و کمر) سے گزرتا ہوا آگے بڑھا۔ جب میرا گزر مشہورِ زمانہ درہ خیبر سے ہوا تو مجھے شدت سے یہ احساس ہوا کہ یہ پتھریلی وادی اللّٰہ کے سچے، غیور اور نڈر بندوں (مردانِ حق) سے بالکل ناواقف نہیں ہے؛ خیبر کی تاریخ گواہ ہے کہ اس کے سینے میں اسلام کے سرفروش مجاہدین اور فاتحین کی شجاعت کے لاکھوں تاریخی قصے اور لازوال افسانے محفوظ ہیں۔ اقبال اس درے کی جغرافیائی ہیبت کا ذکر کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میں نے اپنی زندگی میں درہ خیبر کے راستے سے زیادہ پیچیدہ، خطرناک اور بل کھاتا ہوا راستہ کہیں نہیں دیکھا؛ اس پہاڑی راستے کے موڑ اتنے شدید ہیں کہ انسان کی نظر اس کے خم و پیچ کے اندر ہی گھوم کر رہ جاتی ہے اور آگے کا راستہ یکسر اوجھل ہو جاتا ہے۔ یہاں کے پہاڑ حد درجہ سخت اور چٹانی ہیں۔ تم ان بنجر اور پُرہیبت پہاڑوں کے دامن میں عام وادیوں کی طرح نرم اور شاداب سبزہ تلاش کرنے کی کوشش مت کرنا، کیونکہ خیبر کی مٹی کا خمیر ہی الگ ہے؛ اس کے باطن اور ضمیر سے عام پھولوں کا رنگ اور خوشبو پیدا نہیں ہوتی، بلکہ یہ مٹی صرف غیرت اور تلوار کی دھار کی امین ہے۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Afghanistan ke safar ke mazahir ka naqsha kheinchte hue farmate hain ke mein ne Kabul ki is siyahat ke doran khoobsoorat baaghat, paharon ke sar-sabz daman (raagh), wasee wa areiz biyabanon aur gheire pahari raaston ko uboor kiya. Mein subh ki taza aur teiz hawa (saba) ki tarah phurti se buland paharon aur un ke dushwar-guzaar chitaani hisson (koh wa kamar) se guzarta hua aage barha. Jab mera guzar mashhoor-e-zamana Darra-e-Khyber se hua to mujhe shiddat se ye ehsaas hua ke ye pattheirelee waadi Allah ke sacche, ghaiyoor aur nadar bandon (mardan-e-Haq) se bilkul nawaqif nahi hai; Khyber ki tareekh gawah hai ke is ke seine mein Islam ke sar-faroosh mujahideen aur faatihein ki shajaa’at ke laakhon tareekhi qisse aur lazawal afsane mahfooz hain. Iqbal is darray ki jughrafiyai haibat ka zikr karte hue kehte hain ke mein ne apni zindagi mein Darra-e-Khyber ke raaste se zyada peicheeda, khatarnak aur bal khaata hua rasta kahein nahi dekha; is pahari raaste ke moor itne shadeed hain ke insan ki nazar us ke kham wa peich ke andar hi ghoom kar reh jati hai aur aage ka rasta yak-sar ojhal ho jata hai. Yahan ke pahar hadd darja sakht aur chitaani hain. Tum in banjar aur pur-haibat paharon ke daman mein aam waadiyon ki tarah narm aur shaadab sabza talash karne ki koshish mat karna, kyunke Khyber ki mitti ka khameir hi alag hai; us ke baatin aur zameer se aam phoolon ka rang aur khushboo paida nahi hoti, balke ye mitti sirf ghairat aur talwar ki dhaar ki amein hai.

سرزمینے کبکِ او شاہیں مزاج 

آہوئے او گیرد از شیراں خراج !

در فضایش جُرّہ بازاں تیز چنگ

 لرزہ بر تن از نہیبِ شاں پلنگ !

لیکن از بے مرکزی آشفتہ روز

 بے نظام و ناتمام و نیم سوز !

فکرِ باز آل نیست در پروازِ شاں 

از تَدَروان پست تر پروازِ شاں !

Roman Urdu)

Sar-zameenay kabk-e-o shahein-mizaj

Aahoo-ye-o geerad az sheiraan khiraaj !

Dar faza-yash jurrah-baazaan teiz-chang

Larza bar tan az naheib-e-shaan palang !

Lekin az be-markazi aashufta-roz

Be-nizaam o na-tamaam o neim-soz !

Fikr-e-baaz-aal neist dar parwaz-e-shaan

Az tadruwaan past-tar parwaz-e-shaan !

English Translation

“This is a formidable land where even its humble partridge (Kabk) possesses the fierce temperament of a royal falcon (Shaheen); and its deer are so bold that they extract tribute from mighty lions!”

“Within its skies fly sharp-clawed, powerful male hawks (Jurrah-Baaz); at whose terrifying roar and awe the bodies of wild leopards tremble with fear!”

“Yet, due to a tragic lack of central leadership (Be-Markazi), their days are chaotic; they remain unorganized, incomplete, and smolder like a half-extinguished fire!”

“The high-aiming thought of the imperial eagle no longer exists within their flight; and consequently, their flight has become lower than that of the ground-dwelling pheasants (Tadruw)!”

Urdu 

تشریح: درہ خیبر کے پٹھانوں اور قبائل کی بے مثال جرات اور جنگجوانہ صلاحیتوں کی تعریف کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ یہ ایک ایسی غیرت مند اور منفرد سرزمین ہے جہاں کا ایک معمولی سا پرندہ چکور (کبک) بھی کمزور ہونے کے بجائے شاہین جیسا بلند حوصلہ اور شکاری مزاج رکھتا ہے، اور یہاں کے معصوم ہرن (آہو) اتنے نڈر اور بہادر ہیں کہ وہ جنگل کے بادشاہ شیروں پر اپنا دبدبہ قائم کر کے ان سے ٹیکس اور خراج وصول کرنے کی طاقت رکھتے ہیں؛ یعنی یہاں کا بچہ بچہ غیرتِ ایمانی اور شجاعت کا پیکر ہے۔ اس درے کی فضاؤں میں تیز ناخنوں والے شکاری نر باز (جرہ باز) پرواز کرتے ہیں، جن کے رعب، ہیبت اور خوفناک چنگھاڑ (نہیب) سے چیتے اور پلنگ جیسے خونخوار درندوں کا جسم بھی خوف سے کانپنے لگتا ہے۔ مگر اس بے پناہ شجاعت اور طاقت کے باوجود ان قبائل کا سب سے بڑا المیہ اور نقصان دہ پہلو یہ ہے کہ وہ کسی ایک واحد امیر، متفقہ قیادت یا مرکزی نظام (بے مرکزیتی) کے پابند نہیں ہیں۔ وہ آپسی انتشار اور قبائلی عصبیتوں میں بٹے ہوئے ہیں، جس کی وجہ سے ان کے دن پریشان حال (آشفتہ روز)، ان کی اجتماعی زندگی کسی نظم و ضبط (بے نظام) کے بغیر ادھوری، اور ایک آدھی سلگی ہوئی بجھتی ہوئی آگ (نیم سوز) کی طرح بے اثر ہو کر رہ گئی ہے جو روشنی دینے کے بجائے صرف دھواں دیتی ہے۔ ان قبائل کے پاس افرادی قوت تو ہے مگر ان کی سوچ میں بلند پرواز عقاب اور شاہینوں جیسی امت کو یکجا کرنے والی عظیم فکر باقی نہیں رہی؛ چونکہ ان کا کوئی ایک مرکز اور امام نہیں ہے، اس لیے وہ اعلیٰ مقاصد کے لیے اڑنے کے بجائے زمین کے قریب رہنے والے معمولی پرندوں (تدروان) سے بھی زیادہ نیچے اور پست سطح پر اڑ رہے ہیں اور اپنی قیمتی طاقت آپسی دشمنیوں میں ضائع کر رہے ہیں۔

Roman Urdu 

Darra-e-Khyber ke Pathanon aur qabail ki be-misal jurat aur jangjuana salahiyaton ki tareef karte hue Allama Iqbal farmate hain ke ye ek aisi ghairat-mand aur munfared sar-zameen hai jahan ka ek mamooli sa parinda chakor (kabk) bhi kamzoor hone ke bajaye shaheen jaisa buland-hausla aur shikari mizaj rakhta hai, aur yahan ke maasoom haran (aahoo) itne nadar aur bahadur hain ke wo jangal ke badshah sheiron par apna dabdaba qaim kar ke un se tax aur khiraaj wasool karne ki taqat rakhte hain; yani yahan ka bacha bacha ghairat-e-eimani aur shajaa’at ka paikar hai. Is darray ki fazaon mein teiz naakhunon wale shikari nar baaz (jurrah-baaz) parwaz karte hain, jin ke raub, haibat aur khaufnak chinghaar (naheib) se cheite aur palang jaise khoon-khwar darindon ka jism bhi khauf se kaampne lagta hai. Magar is be-panah shajaa’at aur taqat ke bajaye in qabail ka sab se bada almiya aur nuqsan-deh pehlu ye hai ke wo kisi ek wahid ameer, muttafiqa qiyadat ya markazi nizaam (be-markaziyyat) ke paband nahi hain. Wo aapsi intishar aur qabaili asabiyyatton mein bate hue hain, jis ki wajah se un ke din pareshan-haal (aashufta-roz), un ki ijtima’i zindagi kisi nazm o zabt (be-nizaam) ke bghair adhoori, aur ek aadhi sulgi hui bujhti hui aag (neim-soz) ki tarah be-asar ho kar reh gayi hai jo roshni dene ke bajaye sirf dhuan deti hai. In qabail ke paas afradi quwwat to hai magar un ki soch mein buland-parwaz uqaab aur shaheinon jaisi ummat ko yakja karne wali azeim fikr baqi nahi rahi; kyunke un ka koi ek markaz aur imam nahi hai, is liye wo aala maqaasid ke liye urne ke bajaye zameen ke qareib rehne wale mamooli parindon (tadruwaan) se bhi zyada neeche aur past satah par ur rahe hain aur apni qeemti taqat aapsi dushmaniyon mein zaya kar rahe hain.

آہ ! قومِ بے تب و تابِ حیات

 روزگارش بے نصیب از واردات !

کار و بارش چوں صلوٰۃِ بے امام

 ایں یکے اندر سجود، ایں در قیام !

ریز ریز از سنگِ او مینائے او 

آہ ! از امروزِ بے فردائے او !

Roman Urdu)

Aah ! Qaum-e-be-tab o taab-e-hayat

Rozgar-ash be-naseeb az واردات !

Kaar o baar-ash chon salat-e-be-imam

Een yakay andar sujood, een dar qiyam !

Reiz reiz از سنگِ او مینائے او

Aah ! az imroz-e-be-farda-ye-o !

English Translation

“Alas! This is a tragic nation completely devoid of the vital warmth and dynamic spark of life; its entire history remains bankrupt of any great spiritual experience!”

“All their collective affairs and efforts are like a congregational prayer performed without a leader (Imam); where one individual is lost in prostration (Sujood), while another stands upright in Qiyam!”

“By colliding with its own internal rocks of hatred, its delicate glass of unity has been shattered into tiny pieces; Oh, what a sorrowful present they have, which is entirely empty of any future!”

Urdu

تشریح: اقبال افغان قبائل کی اس بے نظمی اور نااتفاقی پر گہرے دکھ اور دلی افسوس کا اظہار کرتے ہوئے پکار اٹھتے ہیں کہ ہائے! یہ قوم اتنی طاقتور، نڈر اور شجاع ہونے کے باوجود زندگی کی حقیقی گرمی، ولولے اور انقلابی تڑپ (تب و تابِ حیات) سے یکسر محروم ہو چکی ہے۔ ان کا زمانہ اور ان کی روزمرہ زندگی کسی عظیم باطنی تبدیلی، الہام اور تعمیری جذبے (واردات) سے بالکل خالی ہے۔ ان کی اس دردناک حالتِ زار کو واضح کرنے کے لیے علامہ اقبال ایک لاجواب اور اچھوتی تشبیہ دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس قوم کے تمام اجتماعی، سیاسی اور معاشی معاملات بالکل اس باجماعت نماز کی طرح (صلوٰۃِ بے امام) بن کر رہ گئے ہیں جس کا کوئی امام یا رہبر نہ ہو۔ جب نماز کا کوئی امام نہ ہو تو نظم و ضبط کا شیرازہ بکھر جاتا ہے؛ کوئی ایک مقتدی اپنی دھن میں سجدے (سجود) میں گرا ہوا ہوتا ہے تو دوسرا اپنی مرضی سے قیام (کھڑا) کیے ہوئے ہوتا ہے۔ یعنی ان کے اندر اتحاد اور اجتماعیت نام کی کوئی چیز نہیں، ہر کوئی اپنی انفرادی رائے کا غلام بنا ہوا ہے۔ اس آپسی تفرقے، قبائلی عداوت اور جتھہ بندی کا انجام یہ ہوا ہے کہ ان کی قومی یکجہتی کی نازک صراحی اور شیشہ (مینا) ان کے اپنے ہی آپسی حسد اور نفرت کے چٹانی پتھروں (سنگ) سے ٹکرا کر چور چور اور ریزہ ریزہ ہو چکا ہے۔ علامہ اقبال اس قوم کے زوال پر آخری دل دوز آہ بھرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہائے! اس قوم کا ‘آج’ (امروز) کتنا تاریک اور برباد ہے جو کسی بھی اچھے، پرامن اور روشن ‘کل’ یعنی مستقبل (فردا) سے بالکل محروم ہو چکا ہے۔ جب تک یہ کسی ایک قیادت اور مرکز پر اکٹھے نہیں ہوتے، ان کا کوئی مستقبل نہیں بن سکتا۔

Roman Urdu 

Iqbal Afghan qabail ki is be-nazmi aur na-itfaqee par gheire dukh aur dili afsoos ka izhar karte hue pukaar uthte hain ke haaye! Ye qaum itni taqatwar, nadar aur shuja hone ke bajaye zindagi ki haqeeqi garmi, walwale aur inqilabi tarap (tab o taab-e-hayat) se yak-sar mahroom ho chuki hai. Un ka zamana aur un ki roz-marra zindagi kisi azeim baatni tabdeeli, ilham aur tameiri jazbe (uardaat) se bilkul khaali hai. Un ki is dardnak halat-e-zar ko wazih karte hue Allama Iqbal ek la-jawab aur achhooti tashbeih dete hue farmate hain ke is qaum ke tamam ijtima’i, siyasi aur maashi maamlat bilkul us ba-jama’at namaz ki tarah (salat-e-be-imam) ban kar reh gaye hain jis ka koi imam ya rahbar na ho. Jab namaz ka koi imam na ho to nazm o zabt ka sheeraza bikhra jata hai; koi ek muqtadi apni dhun mein sajde (sujood) mein gira hua hota hai to doosra apni marzi se qiyam (khara) kiye hue hota hai. Yani un ke andar ittihad aur ijtima’iyyat naam ki koi cheiz nahi, har koi apni infradi rai ka ghulam bana hua hai. Is aapsi tafarruqe, qabaili adawat aur jatha-bandi ka anjaam ye hua hai ke un ki qaumi yak-jehtee ki nazuk surahi aur sheisha (meina) un ke apne hi aapsi hasad aur nafrat ke chitaani pattharon (sang) se takra kar choor choor aur reiza reiza ho chuka hai. Allama Iqbal is qaum ke zawal par aakhri dil-doz aah bharte hue farmate hain ke haaye! Is qaum ka ‘aaj’ (imroz) kitna tareik aur barbad hai jo kisi bhi acche, pur-aman aur roshan ‘kal’ yani mustaqbil (farda) se bilkul mahroom ho chuka hai. Jab tak ye kisi ek qiyadat aur markaz par ikhtahi nahi hote, un ka koi mustaqbil nahi ban sakta.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *