
(Pas Che Bayad Kard-17) Masafir Wared Mee Shood Ba Sheher-e-Kabal Wa Hazir Mee Shood BaHuzoor Aali Hazrat Shaheed(R.A.) مسافر وارد می شود به شهر کابل و حاضر می شود بحضور اعلیحضرت شہید


شہرِ کابل ! خطۂ جنت نظیر
آبِ حیواں از رگِ تاکش بگیر !
چشمِ صائب از سوادش سرمہ چیں
روشن و پائندہ باد آں سرزمیں !
در ظلامِ شب سمن زارش نگر
بر بساطِ سبزہ مے غلظد سحر !
آں دیارِ خوش سواد و پاک بوم
بادِ او خوشتر ز بادِ شام و روم !
Roman Urdu)
Shahr-e-Kabul ! Khitta-e-jannat-nazeir
Aab-e-haiwaan az rag-e-taak-ash bageir !
Chashm-e-Sa’ib az sawad-ash surma-chein
Roshan o painda baad aan sarzamein !
Dar zulaam-e-shab saman-zaar-ash nigar
Bar bisaat-e-sabza may ghalzad sahar !
Aan diyaar-e-khush sawad o paak boom
Baad-e-o khush-tar zi baad-e-Shaam o Room !
English Translation
“Oh, the historic City of Kabul! You are a territory that mirrors the ultimate beauty of Paradise; one can extract the very water of eternal life (Aab-e-Hayat) from the veins of your grapevines!”
“The appreciative eyes of the great poet Sa’ib drew spiritual illumination from its dust; may this sacred and beautiful land remain radiant and eternal forever!”
“Behold the breathtaking beauty of its jasmine gardens during the darkness of the night; it appears as if the morning dawn itself is joyfully rolling upon the carpet of its lush greenery!”
“That region possesses an exquisitely beautiful landscape and a pure, unblemished soil; its refreshing breeze is far superior and more pleasant than the weather of Damascus or Rome!”
Urdu
تشریح: جب علامہ اقبال کابل شہر میں داخل ہوتے ہیں تو اس کی بے مثال اور جادوئی قدرتی خوبصورتی سے مسحور ہو کر فرماتے ہیں کہ کابل کا یہ تاریخی شہر اپنی دلکشی اور مناظر کے اعتبار سے زمین پر جنت کا ایک ٹکڑا (خطۂ جنت نظیر) معلوم ہوتا ہے۔ یہاں کے انگور کے باغات اس قدر شاداب اور لذیذ ہیں کہ ایسا لگتا ہے جیسے انسان ان انگور کی بیلوں کی رگوں سے انگوری پانی نہیں بلکہ ہمیشہ زندہ رکھنے والا آبِ حیات نچوڑ رہا ہو۔ فارس کے نامور اور عظیم کلاسک شاعر مرزا محمد علی صائب تبریزی بھی جب کابل آئے تھے تو اس شہر کی مٹی اور سرمئی حسن سے ان کی چشمِ بصیرت روشن ہو گئی تھی اور انہوں نے کابل کی تعریف میں لاجواب قصائد لکھے تھے۔ اقبال دعا دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ اللّٰہ تعالیٰ اس خوبصورت سرزمین کو ہمیشہ اندرونی و بیرونی فتنوں سے محفوظ، روشن اور رہتی دنیا تک قائم و دائم (پائندہ باد) رکھے۔ رات کی گہری اور کالی تاریکی (ظلامِ شب) میں کابل کے چنبیلی اور یاسمین کے باغات (سمن زار) کا منظر اس قدر سحر انگیز ہوتا ہے کہ اسے دیکھ کر ایسا گمان ہوتا ہے جیسے صبحِ صادق کی معصوم روشنی خود بے تاب ہو کر یہاں کی مخملی ہریالی اور سبزے کے بستر (بساطِ سبزہ) پر کروٹیں بدل رہی ہو اور فرطِ مسرت سے لوٹ پوٹ ہو رہی ہو۔ کابل کا پورا علاقہ ایک دلکش گرد و پیش، صاف ستھری فضا اور پاکیزہ مٹی (پاک بوم) کا امین ہے، جس کی وجہ سے اس کی روح پرور ہواؤں کی تاثیر دنیا کے تاریخی اور خوشگوار ترین شہروں جیسے دمشق (شام) اور روم کی ہواؤں سے بھی کہیں زیادہ دلنشین اور صحت بخش ہے۔
Roman Urdu
Jab Allama Iqbal Kabul shahr mein dakhil hote hain to us ki be-misal aur jadooi qudrati khoobsoorati se mashoor ho kar farmate hain ke Kabul ka ye tareikhi shahr apni dilkashi aur mazahir ke aitbar se zameen par jannat ka ek tukra (khitta-e-jannat-nazeir) maaloom hota hai. Yahan ke angoor ke baaghat is qadar shaadab aur lazeiz hain ke aisa lagta hai jaise insan in angoor ki beilon ki ragon se angoori pani nahi balke hameisha zinda rakhne wala aab-e-hayat nichoor raha ho. Fars ke namwar aur azeim classic shair Mirza Muhammad Ali Sa’ib Tabrezi bhi jab Kabul aaye the to is shahr ki mitti aur surmayi husn se un ki chashm-e-baseerat roshan ho gayi thi aur unhon ne Kabul ki tareef mein la-jawab qasaid likhe the. Iqbal dua dete hue kehte hain ke Allah Ta’ala is khoobsoorat sarzamein ko hameisha androoni wa beirooni fitnon se mahfooz, roshan aur rehtee dunya tak qaim wa daim (painda baad) rakhe. Raat ki gheiree aur kaali tareekee (zulaam-e-shab) mein Kabul ke chanbeili aur yasmeen ke baaghat (saman-zaar) ka manzar is qadar sahar-angeiz hota hai ke ise dekh kar aisa guman hota hai jaise subh-e-sadiq ki maasoom roshni khud be-tab ho kar yahan ki makhmali haryali aur sabze ke bistar (bisaat-e-sabza) par karwatein badal rahi ho aur fart-e-masarrat se lot-pot ho rahi ho. Kabul ka poora ilaqa ek dilkash gird o peish, saaf-suthree faza aur pakeeza mitti (paak boom) ka amein hai, jis ki wajah se us ki rooh-parwar hawaon ki taseer dunya ke tareikhi aur khush-gawar tarein shahron jaise Dimashq (Shaam) aur Room ki hawaon se bhi kahein zyada dilnashin aur sehat-bakhsh hai.

آبِ او برّاق و خاکش تابناک
زندہ از موجِ نسیمش مُردہ خاک !
نتاید اندر حرف و صوت اسرارِ او
آفتاباں خفتہ در کہسارِ او !
ساکنانش سیر چشم و خوش گہر
مثلِ تیغ از جوہرِ خود بے خبر !
قصرِ سلطانی کہ نامش دلکشاست
زائران را گردِ راہش کیمیاست !
Roman Urdu)
Aab-e-o barraq wa khaak-ash tabnak
Zinda az mauj-e-naseem-ash murda khaak !
Na-tayad andar harf o saut asrar-e-o
Aaftabaan khufta dar kohsaar-e-o !
Sakinaan-ash seir-chashm o khush-gahar
Misl-e-teigh az jauhar-e-khud be-khabar !
Qasr-e-sultani keh naam-ash Dilkusha-st
Zairaan ra gard-e-rah-ash keemiya-st !
English Translation
“Its flowing water is crystal clear like a diamond, and its soil is radiant; the dead and barren earth comes back to life by the mere wave of its cool morning breeze!”
“The ultimate spiritual mysteries of this land can never be captured within words or human voice; for within its rugged mountains sleep a hundred potential suns!”
“Its inhabitants are extraordinarily content, generous of eye, and noble in nature; yet, just like a newly forged sword, they remain entirely unaware of their own inner sharpness and value!”
“The royal palace, whose beautiful name is ‘Dilkusha’ (The Heart-Pleasing); for its visitors, the very dust of the path leading to it acts as precious alchemy (Keemiya)!”
Urdu
تشریح: کابل کی ماحولیاتی خصوصیات کو بیان کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس شہر کا پانی شیشے کی طرح چمکدار اور شفاف (براق) ہے اور اس کی مٹی چمکنے والی ہے۔ یہاں کی صبح کی ٹھنڈی ہوا کے جھونکے (موجِ نسیم) میں وہ الٰہی معجزہ چھپا ہوا ہے کہ یہ افسردہ اور مردہ دلوں کو دوبارہ زندگی اور تازگی بخش دیتی ہے۔ کابل اور افغان مٹی کے اندر جو پوشیدہ اور روحانی اسرار چھپے ہوئے ہیں، انہیں دنیا کے الفاظ اور انسانی آواز (حرف و صوت) کے ذریعے بیان کرنا ناممکن ہے۔ اس سنگلاخ سرزمین کے پہاڑوں کے سینے میں علم، حکمت، غیرت اور انقلاب کے نہ جانے کتنے ہی روشن سورج (آفتاباں) اس وقت مصلحت کی چادر اوڑھے سوئے ہوئے ہیں جو وقت آنے پر دنیا کو بدلیں گے۔ یہاں کے رہنے والے افغان پٹھان حد درجہ خوددار، غیرت مند، لالچ سے پاک (سیر چشم) اور اپنی اصل نسل کے اعتبار سے نہایت شریف النفس اور نیک طینت (خوش گہر) ہیں۔ مگر ان کا سب سے بڑا المیہ یہ ہے کہ وہ اس چمکتی ہوئی تیز تلوار کی مانند ہیں جو اپنی میان میں بند ہونے کی وجہ سے اپنی ہی دھار، کاٹ اور جوہر سے بالکل ناواقف اور بے خبر رہتی ہے۔ آگے چل کر اقبال کابل کے اس تاریخی شاہی محل کا تذکرہ کرتے ہیں جس کا خوبصورت نام ‘قصرِ دلکشا’ ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ یہ محل افغان غیرت اور آزادی کا مرکز ہے، اور جو لوگ اس پاکیزہ مرکز کی زیارت کے لیے آتے ہیں، ان کے لیے اس کے راستے کی مٹی بھی عام خاک نہیں بلکہ تانبے کو سونا بنانے والی قیمتی ‘کیمیا’ کا درجہ رکھتی ہے۔
Roman Urdu
Kabul ki maholiyati khusoosiyat ko bayan karte hue Allama Iqbal farmate hain ke is shahr ka pani sheishe ki tarah chamkdar aur shaffaf (barraq) hai aur us ki mitti chamkne wali hai. Yahan ki subh ki thandee hawa ke jhonke (mauj-e-naseem) mein wo Ilahi mojaza chhupa hua hai ke ye afsoorda aur murda dilon ko dobara zindagi aur tazgi bakhsh detee hai. Kabul aur Afghan mitti ke andar jo poshida aur roohani asrar chhupe hue hain, unhein dunya ke alfaz aur insani aawaz (harf o saut) ke zariye bayan karna namumkin hai. Is sanglaakh sarzamein ke paharon ke seine mein ilm, hikmat, ghairat aur inqilab ke na jaane kitne hi roshan suraj (aaftabaan) is waqt maslahat ki chadar odhe soye hue hain jo waqt aane par dunya ko badlein ge. Yahan ke rehne wale Afghan Pathan hadd darja khuddaar, ghaiyoor, lalach se paak (seir chashm) aur apni asl nasl ke aitbar se nihayat shareif-un-nafs aur naik teenat (khush gahar) hain. Magar un ka sab se bada almiya ye hai ke wo us chamktee hui teiz talwar ki manand hain jo apni miyan mein band hone ki wajah se apni hi dhaar, kaat aur jauhar se bilkul nawaqif aur be-khabar rehtee hai. Aage chal kar Iqbal Kabul ke is tareikhi shaahi mahal ka tazkera karte hain jis ka khoobsoorat naam ‘Qasr-e-Dilkusha’ hai. Wo farmate hain ke ye mahal Afghan ghairat aur aazaadi ka markaz hai, aur jo log is pakeeza markaz ki ziyarat ke liye aate hain, un ke liye us ke raaste ki mitti bhi aam khaak nahi balke tanbe ko sona banane wali qeemti ‘keemiya’ ka darja rakhtee hai.

شاہ را دِیدم دراں کاخِ بلند
پیشِ سلطانے ، فقِیرے دردمند !
خُلقِ او اقلیمِ دلہا را کشور
رسم و آئِینِ ملوک آنجا نبود !
من حضورِ آں شہِ والا گہر
بے نوا مردے بار بارِ عمر !
Roman Urdu)
Shah ra deidam daran kaakh-e-buland
Peish-e-sultane, faqeere dardmand !
Khuluq-e-o aqleim-e-dil-ha ra kushaas
Rasm o aiyen-e-malook aanja nabood !
Man huzoor-e-aan shah-e-wala gahar
Be-nawa marde bar-ay baar-e-Umar !
English Translation
“I had the honor of meeting the great King (Nadir Shah) within that majestic, high-towered palace; it was a sublime encounter between a ruling Monarch and a deeply grieved Dervish (Iqbal)!”
“His exquisite manners and noble humility were capable of conquering the entire empire of human hearts; the arrogant protocols and stiff customs of ordinary kings did not exist there at all!”
“In the presence of that spiritually noble and high-born King; I felt exactly like a penniless, humble commoner standing with dignity in the historic court of Caliph Umar Farooq (R.A)!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال افغانستان کے غازی اور عادل حکمران اعلیٰ حضرت محمد نادر شاہ شہید کے ساتھ ہونے والی اپنی اس تاریخی ملاقات کا احوال بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میں نے اس اونچے اور عالی شان شاہی محل کے اندر جب افغان بادشاہ کو دیکھا، تو وہ ملاقات بظاہر ایک حاکم وقت اور عام انسان کی تھی، مگر حقیقت میں وہ ایک عظیم، بااختیار سلطان کے سامنے امت کا درد اپنے سینے میں چھپائے ہوئے ایک دردمند، سچے فقیر اور قلندر (خود علامہ اقبال) کی حاضری تھی۔ اقبال بادشاہ کے اخلاقِ حسنہ کی تعریف کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اللّٰہ تعالیٰ نے نادر شاہ کو اتنی عاجزی اور سادگی عطا فرمائی تھی کہ ان کا یہ خوبصورت اور مخلصانہ اخلاق لوگوں کے دلوں کی سلطنتوں (اقلیمِ دلہا) کو طاقت کے بغیر محبت سے فتح کر لینے والا تھا۔ وہاں دنیا کے عام مغرور بادشاہوں کے مادی رسم و رواج، کبر و غرور، شاہی دبدبے کے سخت قوانین اور عام انسانوں کو خود سے دور رکھنے کے فرعونیت پر مبنی پروٹوکولز (رسم و آئینِ ملوک) کا نام و نشان تک نہ تھا۔ اقبال فرماتے ہیں کہ جب میں اس عظیم المرتبہ، عالی نسب اور بلند کردار بادشاہ (شہِ والا گہر) کے سامنے جا کر بیٹھا، تو مجھے یوں محسوس ہوا جیسے میں دنیا کے کسی بادشاہ کے دربار میں نہیں بلکہ کائنات کے سب سے منصف اور سادہ عادل، خلیفۂ دوم حضرت عمر فاروق رضی اللّٰہ عنہ کے دربارِ خلافت میں حاضر ہوں، جہاں ایک بے سہارا، مفلس اور بے نوا شخص بھی بغیر کسی خوف اور جھجک کے پورے وقار کے ساتھ امیر المؤمنین کے سامنے کھڑا ہو جاتا ہے۔ یعنی نادر شاہ کی حکومت میں فاروقی عاجزی اور اسلامی مساوات کی جھلک صاف نظر آتی تھی۔
Roman Urdu
Allama Iqbal Afghanistan ke ghazi aur aadil hukmran Ala Hazrat Muhammad Nadir Shah Shaheed ke saath hone wali apni is tareikhi mulaqat ka ahwal bayan karte hue farmate hain ke mein ne is oonche aur aali-shan shaahi mahal ke andar jab Afghan badshah ko dekha, to wo mulaqat bazahir ek hakim-e-waqt aur aam insan ki thi, magar haqeeqat mein wo ek azeim, ba-ikhtiyar sultan ke saamne ummat ka dard apne seine mein chhupaye hue ek dardmand, sacche faqeer aur qalandar (khud Allama Iqbal) ki hazri thi. Iqbal Badshah ke akhlaq-e-hasana ki tareef karte hue farmate hain ke Allah Ta’ala ne Nadir Shah ko itni aajzi aur saadgi ata farmai thi ke un ka ye khoobsoorat aur mukhlisana akhlaq logon ke dilon ki saltanaton (aqleim-e-dil-ha) ko taqat ke bghair mohabbat se fateh kar leine wala tha. Yahan dunya ke aam maghroor badshahon ke maadi rasm o riwaj, kibr o ghuroor, shaahi dabdabe ke sakht qawanein aur aam insanon ko khud se door rakhne ke firauniyat par mabni protocols (rasm o aiyen-e-malook) ka naam o nishan tak na tha. Iqbal farmate hain ke jab mein is azeim-ul-martaba, aali-nasab aur buland-kirdar badshah (shah-e-wala gahar) ke saamne ja kar baitha, to mujhe yon mehsoos hua jaise mein dunya ke kisi badshah ke darbar mein nahi balke kainat ke sab se munsif aur saada aadil, Khaleefa-e-Doam Hazrat Umar Farooq (R.A) ke darbar-e-khilafat mein hazir hoon, jahan ek be-sahara, muflis aur be-nawa shakhs bhi bghair kisi khauf aur jhijhak ke poore waqar ke saath Ameir-ul-Momineen ke saamne khara ho jata hai. Yani Nadir Shah ki hukumat mein Farooqi aajzi aur Islami masawat ki jhalak saaf nazar aati thi.

جانم از سوزِ کلامش در گداز
دستِ او بوسیدم از راہِ نیاز !
پادشاہے خوش کلام و سادہ پوش
سخت کوش و نرم خُو و گرم جوش !
صدق و اخلاص از نگاہش آشکار
دِین و دولت از وجودش استوار !
خاکی و از نوریاں پاکیزہ تر
از مقامِ فقر و شاہی باخبر !
Roman Urdu)
Jan-am az soz-e-kalam-ash dar gudaz
Dast-e-o boseidam az raah-e-niyaz !
Padshahe khush-kalam o saada-posh
Sakht-kosh o narm-khoo o garm-josh !
Sidq o ikhlas az nigah-ash aashikar
Dein o daulat az wajood-ash ustuwar !
Khaaki wa az nooriyan pakeeza-tar
Az maqam-e-faqr o shaahi ba-khabar !
English Translation
“My very soul melted away due to the profound warmth of his discourse; and out of deep devotion and reverence, I kissed his hand!”
“He was a monarch exquisitely eloquent in speech, remarkably simple in attire; a tireless worker, gentle in temperament, and profoundly warm-hearted!”
“Truthfulness and absolute sincerity were vividly manifest in his gaze; and through his noble existence, both Faith and State found firm stability!”
“Though composed of humble clay (earthly), he was purer than the angelic beings (celestials); and he was thoroughly aware of the true essence of both Dervishhood and Sovereignty!”
Urdu
تشریح: افغان حکمران نادر شاہ شہید کے ساتھ گفتگو کے گہرے روحانی اثرات کا نقشہ کھینچتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ جب بادشاہ نے مجھ سے گفتگو شروع کی تو ان کی باتوں میں امت کا ایسا حقیقی تڑپانے والا سوز چھپا ہوا تھا کہ میری روح فرطِ جذبات سے پگھل (در گداز) اٹھی۔ میں ان کی اس ایمانی سادگی اور درویشی سے اس قدر متاثر ہوا کہ میں نے حد درجہ ارادت مندی، احترام اور عاجزی کے طور پر آگے بڑھ کر ان کے دستِ مبارک کو چوم (بوسیدم) لیا۔ اقبال بادشاہ کے اوصاف بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ وہ ایک ایسا حکمران تھا جس کی گفتگو شیریں اور دلکش (خوش کلام) تھی، وہ ریشمی شاہی لباس کے بجائے نہایت سادہ لباس (سادہ پوش) پہنتا تھا، جفاکش اور انتھک محنت کرنے والا (سخت کوش) تھا، اس کی طبیعت میں بے پناہ نرمی اور عاجزی تھی اور وہ ہر انسان سے کمالِ تپاک اور خلوص (گرم جوش) کے ساتھ ملتا تھا۔ سچائی، امانت داری اور دلی خلوص ان کی آنکھوں سے صاف جھلکتا تھا اور ان کی یہی پاکیزہ شخصیت تھی جس کی بدولت افغانستان میں حقیقی دینِ اسلام اور ملکی سلطنت (دین و دولت) کو مضبوط استحکام اور پائیداری ملی۔ وہ ظاہری طور پر گوشت پوست کے بنے ہوئے ایک عام مٹی کے انسان (خاکی) تھے، لیکن اپنی پاکیزہ خصلت، نیت اور تقویٰ کی وجہ سے وہ فرشتوں (نوریاں) سے بھی زیادہ پوتر اور بلند مرتبے پر فائز دکھائی دیتے تھے۔ وہ مادی بادشاہت کے اصولوں کو بھی جانتے تھے اور اللّٰہ کے دربار کی سچی درویشی اور فقر کے آداب سے بھی پوری طرح باخبر تھے۔
Roman Urdu
Afghan hukmran Nadir Shah Shaheed ke saath guftago ke gheire roohani asraat ka naqsha kheinchte hue Allama Iqbal farmate hain ke jab badshah ne mujh se guftago shuroo ki to un ki baaton mein ummat ka aisa haqeeqi tarpane wala soz chhupa hua tha ke meri rooh fart-e-jazbat se pighal (dar gudaz) uthi. Mein un ki is eimani saadgi aur darweishi se is qadar mutasir hua ke mein ne hadd darja iradat-mandi, ihtiram aur aajzi ke tor par aage barh kar un ke dast-e-mubarak ko choom (boseidam) liya. Iqbal Badshah ke oosaf bayan karte hue farmate hain ke wo ek aisa hukmran tha jis ki guftago sheirein aur dilkash (khush kalam) thi, wo reishmi shaahi libas ke bajaye nihayat saada libas (saada posh) pehenta tha, jafakash aur anthak mehnat karne wala (sakht kosh) tha, us ki tabiyat mein be-panah narmi aur aajzi thi aur wo har insan se kamal-e-tapak aur khuloos (garm josh) ke saath milta tha. Sacha’i, amanat-dari aur dili khuloos un ki aankhon se saaf jhalakta tha aur un ki yehi pakeeza shakhsiyat thi jis ki badolat Afghanistan mein haqeeqi dein-e-Islam aur mulki saltanat (dein o daulat) ko mazboot istahkam aur paidari mili. Wo zahiri tor par gosht-post ke bane hue ek aam mitti ke insan (khaaki) the, lekin apni pakeeza khislat, niyat aur taqwa ki wajah se wo farishton (nooriyan) se bhi zyada powitar aur buland martabay par faiz dikhai dete the. Wo maadi badshahat ke usoolon ko bhi jaante the aur Allah ke darbar ki sachi darweishi aur faqr ke aadab se bhi poori tarah ba-khabar the.

در نگاہش روزگارِ شرق و غرب
حکمتِ او رازدارِ شرق و غرب !
شہریارے چوں حکِیماں نکتہ داں
راز دانِ مدّ و جزرِ اُمتاں !
پردہ ہا از طلعتِ معنی کُشاد
نکتہ ہائے مُلک و دِیں اور وا نمود !
گفت ازاں آتش کہ داری در بدن
من ترا دائم عزِیزِ خویشتن !
Roman Urdu
Dar nigah-ash rozgar-e-Sharq o Gharb
Hikmat-e-o raaz-dar-e-Sharq o Gharb !
Shahriyare chon hakeemaan nukta-dan
Raaz-dan-e-madd o jazr-e-ummatan !
Parda-ha az tal’at-e-ma’ni kushaad
Nukta-ha-ye-mulk o dein o wa-namood !
Guft azan aatish keh daari dar badan
Man tra dā’im azeiz-e-kheishtan !
English Translation
“Within his strategic vision lay the entire contemporary era of both East and West; and his profound statecraft was a true confidant to the secrets of global geopolitics!”
“He was a ruler who possessed the deep intellectual penetration of sages; and was intimately aware of the historical rise and fall (ebb and flow) of nations!”
“He uncovered the hidden veils from the beautiful face of Truth; and brilliantly demonstrated the intricate nexuses between Statecraft and Faith!”
“He remarked to me: ‘Because of that sacred, revolutionary fire that you carry within your body; I shall forever hold you as my dearest friend!'”
Urdu
تشریح: نادر شاہ شہید کی سیاسی بصیرت اور فکری بلندی کا اعتراف کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ وہ محض ایک روایتی حاکم نہیں تھے بلکہ ان کی دور رس نگاہوں میں پوری دنیا یعنی مشرق اور مغرب کے سیاسی حالات (روزگارِ شرق و غرب) بالکل واضح تھے۔ ان کی خدا داد تدبیر، فہم اور دانائی (حکمت) مشرق اور مغرب دونوں کی استعماری سیاست کے چھپے ہوئے رازوں اور سازشوں سے پوری طرح باخبر تھی۔ وہ ایک ایسے بادشاہ (شہریار) تھے جو فلسفیوں اور داناؤں کی طرح گہری فکری باتوں کو منٹوں میں سمجھ جانے والے (نکتہ داں) تھے، اور تاریخ کے اس قانون سے واقف تھے جس کے تحت قوموں کو عروج حاصل ہوتا ہے اور زوال کا سامنا کرنا پڑتا ہے (مد و جزرِ امتاں)۔ اس ملاقات کے دوران انہوں نے حقائق اور فلسفے کے چہرے سے ایسے پردے اٹھائے (طلعتِ معنی کُشاد) اور دینِ اسلام کی سربلندی اور حکومت چلانے کے ایسے ایسے خوبصورت پوشیدہ اصول واضح کیے کہ میں دنگ رہ گیا۔ علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ گفتگو کے دوران بادشاہ نے مجھے کمالِ محبت سے مخاطب کر کے کہا کہ اے اقبال! امتِ مسلمہ کے درد میں تڑپنے والی جو انقلابی اور ایمانی آگ (آتش) تم اپنے سینے اور وجود کے اندر رکھتے ہو، تمہاری اسی مخلص تڑپ کی وجہ سے میں تمہیں ہمیشہ اپنا سب سے قریبی، محبوب اور سچا مخلص دوست (عزیزِ خویشتن) سمجھتا ہوں۔
Roman Urdu
Nadir Shah Shaheed ki siyasi baseerat aur fikri bulandi ka aitraf karte hue Allama Iqbal farmate hain ke wo mahz ek rivayati hakim nahi the balke un ki door-ras nigahon mein poori dunya yani Mashriq aur Maghrib ke siyasi halat (rozgar-e-Sharq o Gharb) bilkul wazih the. Un ki Khuda-dad tadbeer, fahm aur danayi (hikmat) Mashriq aur Maghrib dono ki istahsaali siyasat ke chhupe hue raazon aur sazishon se poori tarah ba-khabar thi. Wo ek aise badshah (shahriyar) the jo falsafiyon aur danaon ki tarah gheiree fikri baaton ko minton mein samajh jaane wale (nukta-dan) the, aur tareikh ke is qanoon se waqif the jis ke tehat qaumon ko urooj haasil hota hai aur zawal ka saamna karna parhta hai (madd o jazr-e-ummatan). Is mulaqat ke doran unhon ne haqaiq aur falsafe ke chehre se aise parde uthaye (tal’at-e-ma’ni kushaad) aur dein-e-Islam ki sar-bulandee aur hukumat chalane ke aise aise khoobsoorat poshida usool wazih kiye ke mein dang reh gaya. Allama Iqbal farmate hain ke guftago ke doran badshah ne mujhe kamal-e-mohabat se mukhatab kar ke kaha ke aey Iqbal! Ummat-e-muslima ke dard mein tarpane wali jo inqilabi aur eimani aag (aatish) tum apne seine aur wajood ke andar rakhte ho, tumhari isi mukhlis tarap ki wajah se main tumhein hameisha apna sab se qareib, mahboob aur saccha mukhlis dost (azeiz-e-kheishtan) samajhta hoon.

ہر کہ او را از محبت رنگ و بُوست
در نگاہم ہاشم و محمودِ اوست !
تُحفہ آوردم ز قرآنِ عظِیم
اور حضورِ آں مسلمانِ کرِیم !
گفتم اِیں سرمایۂ اہلِ حق است
در ضمیرِ او حیاتِ مطلق است !
اندر او ہر ابتدا را انتہا است
حیدرؓ از نیرُوئے او خیبر کُشا است !
Roman Urdu)
Har keh o ra az mohabbat rang o boo-st
Dar nigah-am Hashim o Mahmood-e-oost !
Tuhfa aawardan zi Quran-e-Azeim
War huzoor-e-aan Musalman-e-Kareim !
Guftam een sarmaya-e-ahl-e-Haq ast
Dar zameer-e-o hayat-e-mutlaq ast !
Andar o har ibtida ra intiha ast
Haidar az neiroo-ye-o Khyber-kusha-st !
English Translation
“He added: ‘Whosoever possesses the true fragrance and color of love for the Nation; in my eyes, he holds the same esteemed status as my brothers, Hashim and Mahmood!'”
“Then, into the noble presence of that highly generous and faithful Muslim King, I presented the ultimate gift of the Magnificent Quran!”
“I said to him: ‘This Book is the ultimate, priceless capital of the people of Truth; and within its sacred conscience lies the absolute, eternal life!'”
“Within its divine pages, every beginning finds its perfect ultimate end; and it was solely through the spiritual power of this Quran that Ali Hyder-e-Karrar became the conqueror of the invincible Khyber!'”
Urdu
تشریح: نادر شاہ کے کلام کو جاری رکھتے ہوئے اقبال بیان کرتے ہیں کہ بادشاہ نے اپنے بھائیوں سردار شاہ محمود خان اور محمد ہاشم خان (جو سلطنت کے مایہ ناز سپہ سالار تھے) کا ذکر کرتے ہوئے فرمایا کہ جو انسان بھی امتِ مسلمہ اور وطن کی سچی محبت کے رنگ اور خوشبو (رنگ و بو) سے مالا مال ہے، میری نظر میں اس کا مرتبہ اور مقام میرے ان سگے بھائیوں جیسا ہی محترم ہے۔ ملاقات کے اختتام پر علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ میں نے اس عظیم، سچے اور فیاض مسلمان بادشاہ (مسلمانِ کریم) کی خدمتِ عالیہ میں دنیا کا سب سے قیمتی اور لازوال تحفہ پیش کیا، اور وہ تحفہ اللّٰہ رب العزت کی لافانی کتاب ‘قرآنِ مجید’ کا ایک خوبصورت نسخہ تھا۔ کتاب پیش کرتے ہوئے میں نے نادر شاہ سے عرض کیا کہ عالی جاہ! یہ مقدس کتاب اللّٰہ کے سچے بندوں اور حق پر چلنے والوں کا اصل مال و دولت اور سب سے بڑا اثاثہ (سرمایۂ اہلِ حق) ہے۔ اس کتاب کے پاکیزہ باطن اور ضمیر میں وہ روح چھپی ہوئی ہے جو انسان کو دنیاوی مادی اسباب سے بے نیاز کر کے سچی، ابدی اور لازوال زندگی (حیاتِ مطلق) عطا کر دیتی ہے۔ کائنات کے تمام علوم، انسانی تاریخ اور ہدایت کا آغاز اور انجام (ہر ابتدا را انتہا) اسی ایک کتاب کے اندر موجود ہے۔ تاریخ گواہ ہے کہ اسلام کے چوتھے خلیفہ شیرِ خدا حضرت علی حیدرِ کرار رضی اللّٰہ عنہ نے جو یہود کے ناقابلِ تسخیر قلعہ خیبر کو جڑ سے اکھاڑ پھینکا تھا، ان کے بازوؤں میں وہ بے پناہ طاقت اور جرات (نیرو) کسی مادی ہتھیار سے نہیں بلکہ اسی قرآنِ مجید کے احکامات پر کامل یقین اور ایمانی قوت کی بدولت پیدا ہوئی تھی جس نے انہیں ‘خیبر کُشا’ بنا دیا۔
Roman Urdu
Nadir Shah ke kalam ko jari rakhte hue Iqbal bayan karte hain ke badshah ne apne bhaiyon Sardar Shah Mahmood Khan aur Muhammad Hashim Khan (jo saltnat ke maya-naz sipah-salar the) ka zikr karte hue farmaya ke jo insan bhi ummat-e-muslima aur watan ki sachi mohabbat ke rang aur khushboo (rang o boo) se mala-mal hai, meri nazar mein us ka martaba aur maqam meire in sagei bhaiyon jaisa hi muhtaram hai. Mulaqat ke ikhtitam par Allama Iqbal farmate hain ke mein ne is azeim, sacche aur fayyaz Musalman badshah (Musalman-e-Kareim) ki khidmat-e-aaliya mein dunya ka sab se qeemti aur lazawal tuhfa peish kiya, aur wo tuhfa Allah Rabb-ul-Izzat ki la-fani kitab ‘Quran-e-Majeed’ ka ek khoobsoorat nuskha tha. Kitab peish karte hue mein ne Nadir Shah se arz kiya ke aali-jah! Ye muqaddas kitab Allah ke sacche bandon aur haq par chalne walon ka asl maal o daulat aur sab se bada asaasa (sarmaya-e-ahl-e-Haq) hai. Is kitab ke pakeeza baatin aur zameer mein wo rooh chhupee hui hai jo insan ko dunyawei maadi asbab se be-niyaz kar ke sachi, abdi aur lazawal zindagi (hayat-e-mutlaq) ata kar detee hai. Kainat ke tamam uloom, insani tareikh aur hidayat ka aaghaz aur anjam (har ibtida ra intiha) isi ek kitab ke andar maujood hai. Tareikh gawah hai ke Islam ke chautthe khaleefa sheir-e-Khuda Hazrat Ali Hyder-e-Karrar (R.A) ne jo yahood ke na-qabil-e-tasxeir qila-e-Khyber ko jar se ukhaar pheinka tha, un ke bazuon mein wo be-panah taqat aur jurat (neiroo) kisi maadi hathiyar se nahi balke isi Quran-e-Majeed ke ahkamaat par kamil yaqeen aur eimani quwwat ki badolat paida hui thi jis ne unhein ‘Khyber-kusha’ bana diya.

نشۂ حرفم بہ خونِ او دوِید دانہ
دانہ اشک از چشمش چکِید !
گفت نادر در جہاں بے چارہ بود
از غمِ دِین و وطن آوارہ بود !
کوہ و دشت از اضطرابم بے خبر
از غمانِ بے حسابم بے خبر !
نالہ با بانگِ ہزار آمیختم
اشک با جوئے بہار آمیختم !
Roman Urdu)
Nasha-e-harfam ba khoon-e-o doweid
Dana dana ashk az chashm-ash chakeid !
Guft Nadir dar jahan be-chara bood
Az gham-e-dein o watan aawara bood !
Koh o dasht az iztirab-am be-khabar
Az ghaman-e-be-hisab-am be-khabar!
Nala ba baang-e-hazar aamikhtam
Ashk ba joo-ye-bahar aamikhtam !
English Translation
“The pure ecstasy of my words surged through his very blood; and drop by drop, precious tears began to trickle from his eyes!”
“Nadir Shah remarked: ‘In this vast world, Nadir has lived as a helpless dervish; wandering restlessly due to the constant grief for his Faith and homeland!'”
“The silent mountains and the vast deserts remain entirely unaware of my inner restlessness; they know nothing of my countless, hidden sorrows!'”
“‘I have blended my painful laments with the morning song of the nightingale; and I have mixed my tears with the rushing streams of springtime!'”
Urdu
تشریح: جب علامہ اقبال نے نادر شاہ شہید کو قرآنِ مجید کا تحفہ پیش کیا اور اس کی انقلابی عظمت بیان کی، تو اس کا اثر بیان کرتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ میری باتوں کی سچی تاثیر اور کلام کا ایمانی نشہ (نشۂ حرفم) افغان بادشاہ کے خون کے اندر دوڑ گیا۔ ان کے دل پر اللّٰہ کے کلام اور میری گفتگو کا ایسا گہرا اثر ہوا کہ ان کی آنکھوں سے موتیوں کی طرح آنسو ٹپکنے (اشک چکید) لگے۔ بادشاہ نے روتے ہوئے اپنے دلی جذبات کا اظہار کیا اور کہا کہ اے اقبال! دنیا تو مجھے ایک بڑا بادشاہ سمجھتی ہے، مگر حقیقت یہ ہے کہ یہ نادر اس کائنات میں ایک عاجز، بے بس اور درویش انسان (بے چارہ) بن کر جیا ہے، جو رات دن صرف اپنے دینِ اسلام کی سربلندی اور اپنے پیارے وطن افغانستان کی بقا کے غم میں تڑپتا اور مارا مارا پھرتا (آوارہ) رہا ہے۔ میری اس اندرونی تڑپ اور بے قراری (اضطراب) سے یہ ظاہر کے اونچے پہاڑ اور سنسان بیابان بھی بالکل ناواقف ہیں، اور میرے ان گنت غموں (غمانِ بے حساب) کی گہرائی کو میرے اللّٰہ کے سوا کوئی نہیں جانتا۔ میں نے اپنی قوم کو جگانے کے لیے اپنے دل کی فریاد کو باغ کے بلبل (ہزار) کے نغموں میں شامل کیا، اور تنہائی میں بہنے والے اپنے آنسوؤں کو موسمِ بہار میں بہنے والی ندیوں کے پانی میں ملا دیا تاکہ میری قوم میں آزادی کا جذبہ بیدار ہو سکے۔
Roman Urdu
Jab Allama Iqbal ne Nadir Shah Shaheed ko Quran-e-Majeed ka tuhfa peish kiya aur us ki inqilabi azmat bayan ki, to us ka asar bayan karte hue Iqbal farmate hain ke meri baaton ki sachi taseer aur kalam ka eimani nasha (nasha-e-harfam) Afghan badshah ke khoon ke andar dor gaya. Un ke dil par Allah ke kalam aur meri guftago ka aisa gheira asar hua ke un ki aankhon se motiyon ki tarah aansoo tapakne (ashk chakeid) lagay. Badshah ne rote hue apne dili jazbat ka izhar kiya aur kaha ke aey Iqbal! Dunya to mujhe ek bada badshah samajhti hai, magar haqeeqat ye hai ke ye Nadir is kainat mein ek aajz, be-bas aur darweish insan (be-chara) ban kar jiya hai, jo raat din sirf apne dein-e-Islam ki sar-bulandee aur apne pyare watan Afghanistan ki baqa ke gham mein tarapta aur mara mara phirta (aawara) raha hai. Meri is androoni tarap aur be-qarari (iztirab) se ye zahir ke oonche pahar aur sunsan biyaban bhi bilkul nawaqif hain, aur meire un-gint ghamon (ghaman-e-be-hisab) ki geirai ko meire Allah ke siwa koi nahi jaanta. Mein ne apni qaum ko jagane ke liye apne dil ki faryad ko baag ke bulbul (hazar) ke naghmon mein shamil kiya, aur tanhai mein behne wale apne aansoo’on ko mausam-e-bahar mein behne wali nadiyon ke pani mein mila diya taake meri qaum mein aazaadi ka jazba bidaar ho sake.

غیرِ قرآن غمگسارِ من نہ بود
قوّتش ہر باب را بر من کُشاد !
گفتگوئے خسروِ والا نژاد
باز با من جذبۂ سرشار داد !
وقتِ عصر آمد صدائے الصلوات
آں کہ مومن را کُند پاک از جہات !
انتہائے عاشقاں سوز و گداز
کردم اندر اقتدائے او نماز !
Roman Urdu)
Ghair-e-Quran ghamgusaar-e-man na bood
Quwwat-ash har baab ra bar man kushaad !
Guftago-ye-khusraw-e-wala-nizad
Baaz ba man jazba-e-sarshaar daad !
Waqt-e-asr aamad sada-e-as-salawat
Aan keh momin ra kund paak az jihaat !
Intiha-ye-aashiqaan soz o gudaz
Kardam andar iqtida-ye-o namaz !
English Translation
“‘In my moments of absolute loneliness, none stood as my comforter except the Holy Quran; its divine power opened every closed door of success for me!'”
“The royal discourse of that noble-born Monarch; once again blessed my soul with an overflowing, ecstatic spiritual passion!”
“As the time for the afternoon (Asr) prayer arrived, the resonant call of Azan echoed; that sacred call which purifies a believer from all worldly dimensions and limits!”
“The ultimate destination of true lovers is total absorption and spiritual burning (Soz o Gudaz); and so, I offered my prayer leading under his righteous imamat!”
Urdu
تشریح: نادر شاہ شہید اپنی بات کو مکمل کرتے ہوئے علامہ اقبال سے فرماتے ہیں کہ جب دنیا میں میرا کوئی مددگار نہیں تھا، تو اس وقت اللّٰہ کی پاک کتاب قرآنِ مجید کے سوا کوئی میرا سچا ہمدرد اور غم بانٹنے والا (غمگسار) نہ تھا۔ یہ قرآن ہی کی روحانی طاقت تھی جس نے میری زندگی کی تمام مشکلات، رکاوٹوں اور دشمنوں کے بند دروازوں (ہر باب) کو مجھ پر کامیابی کے ساتھ کھول دیا۔ علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس بلند مرتبہ اور عالی نسل بادشاہ (خسروِ والا نژاد) کے ان سچے اور دردمندانہ الفاظ نے میرے دل پر ایسا جادو کیا کہ مجھے ایک بار پھر ایمان کے بے خود کر دینے والے سچے جذبے (جذبۂ سرشار) سے مالا مال کر دیا۔ ابھی فکری گفتگو جاری ہی تھی کہ سپہالر اور عصر کا وقت ہو گیا اور فضا میں نماز کی پکار یعنی روح پرور اذان کی آواز (صدائے الصلوات) گونج اٹھی۔ یہ اذان کی وہ آواز ہے جو سچے مسلمان کو دنیا کی مادی سمتوں، رنگ و نسل کے فرق اور زمینی حدوں (جہات) کی قید سے آزاد کر کے خدا کے حضور کھڑا کر دیتی ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ سچے عاشقوں کا اصل مقصدِ زندگی اور عروج یہی ہے کہ وہ خدا کے عشق میں سراپا سوز و گداز بن جائیں؛ چنانچہ میں نے اس درویش صفت بادشاہ کے پیچھے مصلے پر کھڑے ہو کر نماز ادا کی اور ان کی امامت کی پیروی (اقتدا) کی۔
Roman Urdu
Nadir Shah Shaheed apni baat ko mukammal karte hue Allama Iqbal se farmate hain ke jab dunya mein mera koi madadgar nahi tha, to us waqt Allah ki paak kitab Quran-e-Majeed ke siwa koi mera saccha hamdard aur gham baantne wala (ghamgusaar) na tha. Ye Quran hi ki roohani taqat thi jis ne meri zindagi ki tamam mushkilaat, rukaawaton aur dushmanon ke band darwazon (har baab) ko mujh par kamyabi ke saath khool diya. Allama Iqbal farmate hain ke is buland-martaba aur aali-nasl badshah (khusraw-e-wala-nizad) ke in sacche aur dardmandana alfaz ne meire dil par aisa jadoo kiya ke mujhe ek baar phir eimaan ke be-khud kar deine wale sacche jazbe (jazba-e-sarshaar) se mala-mal kar diya. Abhi fikri guftago jari hi thi ke sepahlar aur Asr ka waqt ho gaya aur faza mein namaz ki pukaar yani rooh-parwar azan ki aawaz (sada-e-as-salawat) goonj uthi. Ye azan ki wo aawaz hai jo sacche Musalman ko dunya ki maadi samton, rang o nasl ke farq aur zameeni hadon (jihaat) ki qaid se aazaad kar ke Khuda ke huzoor khara kar detee hai. Iqbal farmate hain ke sacche aashiqon ka asl maqsad-e-zindagi aur urooj yehi hai ke wo Khuda ke ishq mein sarapa soz o gudaz ban jayein; chunanche mein ne is darweish-sifat badshah ke peiche musalle par khare ho kar namaz ada ki aur un ki imamat ki pairwi (iqtida) ki.

راز ہائے آں قیام و آں سجود
جز بہ بزمِ محرمان نتواں کُشاد !
Roman Urdu
Raaz-ha-ye-aan qiyaam o aan sujood
Juz ba bazm-e-mahramaan natwaan kushaad !
English Translation
“The deep, sublime mysteries of that standing (Qiyam) and those intense prostrations (Sujood) before God; can never be unveiled anywhere except within the intimate assembly of the spiritually initiated souls!”
Urdu
تشریح: مثنوی کے اس آخری اور نہایت گہرے شعر میں علامہ اقبال اس باجماعت نمازِ عصر کے روحانی تجربے کا تذکرہ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس درویش بادشاہ کی امامت میں گزارے گئے نماز کے ان لمحات، اس عاجزی کے ساتھ اللّٰہ کے سامنے کھڑے ہونے (قیام) اور خشوع و خضوع کے ساتھ خدا کی بارگاہ میں سر جھکانے (سجود) کے اندر معرفت اور جذب و مستی کے جو انوکھے الٰہی راز اور بھید چھپے ہوئے تھے، انہیں دنیا کے عام مادی عقل رکھنے والے انسانوں کے سامنے کبھی بیان نہیں کیا جا سکتا۔ یہ وہ باطنی اسرار ہیں جنہیں الفاظ کا روپ دے کر عام محفلوں میں کھولنا (نتواں کُشاد) ممکن ہی نہیں، بلکہ ان ایمانی کیفیات کا تذکرہ صرف اور صرف ان سچے صاحبِ عارفوں اور اللّٰہ کے محرم راز بندوں کی خاص محفل (بزمِ محرمان) میں ہی کیا جا سکتا ہے جو خود عشقِ الٰہی کی اس تڑدل پ اور لذت سے واقف ہوں۔ یہیں پر اقبال کی یہ گفتگو اور افغان مٹی کا فکری سفر اپنے روحانی عروج کے ساتھ اختتام پذیر ہوتا ہے۔
Roman Urdu
Nazm ke is aakhri aur nihayat gheire shear mein Allama Iqbal is ba-jama’at namaz-e-Asr ke roohani tajribe ka tazkera karte hue farmate hain ke is darweish badshah ki imamat mein guzare gaye namaz ke in lamhaat, us aajzi ke saath Allah ke saamne khare hone (qiyaam) aur khushoo o khuzoo ke saath Khuda ki bargaah mein sar jhukane (sujood) ke andar ma’rifat aur jazb o masti ke jo anokhe Ilahi raaz aur bheid chhupe hue the, unhein dunya ke aam maadi aql rakhne wale insanon ke saamne kabhi bayan nahi kiya ja sakta. Ye wo baatni asrar hain jinhein alfaz ka roop de kar aam mehfilon mein khoolna (natwaan kushaad) mumkin hi nahi, balke in eimani kaifiyyat ka tazkera sirf aur sirf in sacche sahib-e-dil aarifon aur Allah ke mahram-e-raaz bandon ki khaas mehfil (bazm-e-mahramaan) mein hi kiya ja sakta hai jo khud ishq-e-Ilahi ki is tarap aur lazzat se waqif hoon. Yehein par Iqbal ki ye guftago aur Afghan mitti ka fikri safar apne roohani urooj ke saath ikhtitam-pazeir hota hai.




