(Pas Che Bayad Kard-18) Bar Mazar-e-Shehanshah Babar Khild Ashiyani بر مزار شهنشاه با بر خلد آشیانی

بیا کہ سازِ فرنگ از نوا برافتاد است 

درونِ پردۂ او نغمہ نیست، فریاد است !

زمانہ کہنہ بتاں را ہزار بار آراست 

من از حرم نگذشتم کہ پختہ بنیاد است !

درفشِ ملتِ عثمانیاں دوبارہ بلند 

چہ گویمت کہ بہ تیموریاں چہ افتاد است !

خوشا نصیب کہ خاکِ تو آرمید اینجا 

کہ اِیں زمیں ز طلسمِ فرنگ آزاد است !

Roman Urdu)

Biya keh saz-e-Farang az nawa bar-uftad ast

Daroon-e-parda-ye-o naghma neist, faryad ast !

Zamana kuhna butan ra hazar baar aaraast

Man az haram naguzashtam keh pukhta-bunyad ast !

Dirafsh-e-millat-e-Ushmaniyan dobara buland

Cheh goyam-at keh ba Teimooriyan cheh uftad ast !

Khusha naseeb keh khaak-e-tu aameid inja

Keh een zameen zi tilism-e-Farang aazaad ast !

English Translation

“Come and behold, for the musical instrument of the West (Western Hegemony) has lost its harmonious melody; beneath its deceptive curtains, there is no longer a song, but a cry of despair!”

“The changing times adorned the ancient idols of materialism a thousand times; yet I never abandoned the sanctuary of Haram, for its spiritual foundation is indestructible!”

“The glorious banner of the Ottoman Nation (Turks) has risen high once again; but alas, how can I describe to you what catastrophic ruin has befallen the House of Timur (The Mughals)!”

“How exceptionally blessed is your destiny that your earthly remains are resting in this sacred soil; for this land of Kabul remains entirely liberated from the magical spell of British colonialism!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال شہنشاہ ظہیر الدین بابر کے مزار پر کھڑے ہو کر عالمِ اسلام کے سیاسی اور فکری حالات کا نقشہ کھینچتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے بابر! آؤ اور دیکھو کہ مغرب کا جابرانہ نظام، ان کا سیاسی دبدبہ اور استعماری اقتدار (سازِ فرنگ) اب اپنی تال اور نغمگی کھو چکا ہے۔ ان کے ظاہری چمک دمک کے پردے کے پیچھے اب کوئی پائیدار نغمہ نہیں، بلکہ ان کے اپنے ہی مادی نظام کی تباہی کی چیخیں اور مظلوموں کی فریادیں گونج رہی ہیں۔ اس مادی دنیا نے ہمیشہ پرانے بتوں، جیسے قوم پرستی، وطنیت اور مادہ پرستی کو نت نئے خوبصورت روپ دے کر انسانوں کو گمراہ کرنا چاہا، مگر میں ان چمکتے ہوئے باطل بتوں کے پیچھے نہیں بھاگا اور نہ ہی اپنے سچے دین اور مرکزِ توحید (حرم) کو چھوڑا؛ کیونکہ میں جانتا ہوں کہ اسلام اور کعبہ کی روحانی بنیادیں حد درجہ مضبوط اور ابدی (پختہ بنیاد) ہیں۔ آگے چل کر اقبال دنیائے اسلام کا موازنہ کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ایک طرف ترکوں (ملتِ عثمانیاں) نے اپنی جرات سے اپنے زوال کو عروج میں بدلا اور ان کا پرچم دنیا میں دوبارہ بلند ہو گیا، لیکن دوسری طرف میں تمہیں کن الفاظ میں بتاؤں کہ تمہاری اپنی اولاد، یعنی ہندوستان کے تیموریوں (مغلیہ خاندان) پر کیا قیامت ٹوٹی کہ انہوں نے اپنی غفلت کی وجہ سے ایک عظیم الشان سلطنت گنوا دی اور غلامی کی دلدل میں جا گرے۔ تاہم، اقبال بابر کو خراجِ عقیدت پیش کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ تمہاری قسمت کتنی لاجواب اور قابلِ رشک ہے کہ تمہارا جسدِ خاکی دلی یا آگرہ کے بجائے کابل کی اس مٹی میں آسودۂ خاک (آرمید) ہے، کیونکہ کابل کی یہ غیرت مند سرزمین انگریزوں کے غلبے، مادی جادو اور نوآبادیاتی تسلط (طلسمِ فرنگ) سے بالکل پاک اور مکمل آزاد ہے۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Shahanshah Zaheer-ud-Din Babar ke mazar par khare ho kar aalam-e-Islam ke siyasi aur fikri halat ka naqsha kheinchte hue farmate hain ke aey Babar! Aao aur dekho ke Maghrib ka jabirana nizam, un ka siyasi dabdaba aur istahsaali iqtidar (saz-e-Farang) ab apni taal aur naghmagi kho chuka hai. Un ke zahiri chamak-damak ke parde ke peiche ab koi paidar naghma nahi, balke un ke apne hi maadi nizam ki tabahi ki cheikhein aur mazloomon ki faryadein goonj rahi hain. Is maadi dunya ne hameisha purane buton, jaise qaum-parasti, wataniyat aur maada-parasti ko nat-naye khoobsoorat roop de kar insanon ko gumrah karna chaha, magar mein in chamkte hue baatil buton ke peiche nahi bhaga aur na hi apne sacche dein aur markaz-e-tauheed (haram) ko choora; kyunke mein jaanta hoon ke Islam aur Kaaba ki roohani bunyadein hadd darja mazboot aur abdi (pukhta-bunyad) hain. Aage chal kar Iqbal dunya-e-Islam ka muwazna karte hue kehte hain ke ek taraf Turkon (millat-e-Ushmaniyan) ne apni jurat se apne zawal ko urooj mein badla aur un ka parcham dunya mein dobara buland ho gaya, lekin doosri taraf mein tumhein kin alfaz mein bataon ke tumhari apni aulaad, yani Hindustan ke Teimooriyon (Mughliya khandan) par kya qiyamat tootee ke unhon ne apni ghaflat ki wajah se ek azeim-ush-shan saltnat ginwa dee aur ghulami ki daldal mein ja gire. Taham, Iqbal Babar ko khiraj-e-aqeedat peish karte hue kehte hain ke tumhari qismat kitni la-jawab aur qabil-e-rashk hai ke tumhara jasad-e-khaaki Dilli ya Agra ke bajaye Kabul ki is mitti mein aasuda-e-khaak (aameid) hai, kyunke Kabul ki ye ghairat-mand sarzamein Angrezon ke ghalbe, maadi jadoo aur noo-abadayati tasallut (tilism-e-Farang) se bilkul paak aur mukammal aazaad hai.

ہزار مرتبہ کابل نکوتر از دِلی است 

کہ آں عجوزہ عروسِ ہزار داماد است !

درونِ دِیدہ نگہ دارم اشکِ خونِیں را 

کہ من فقِیرم و اِیں دولتِ خدا داد است !

اگرچہ پِیرِ حرم وِردِ لا اِلہٰ دارَد 

کجا نگاہ کہ برّندہ تر ز پولاد است !

Roman Urdu)

Hazar martaba Kabul nako-tar az Dilli ast

Keh aan ajooza aroos-e-hazar daamad ast !

Daroon-e-deida nigah daaram ashk-e-khoonein ra

Keh man faqeer-am wa een daulat-e-Khuda-dad ast !

Agar-cheh peer-e-haram wird-e-la-ilah daarad

Kuja nigah keh barranda-tar zi poolad ast !

English Translation

“Kabul is a thousand times better and nobler than the occupied city of Delhi; for that city has become an exhausted old hag, acting as a bride to a thousand different grooms!”

“I guard and conceal these bloody tears deep within the sanctuary of my eyes; for I am a humble dervish, and these tears are my sole God-given treasure!”

“Although the elderly custodian of the Haram keeps reciting the sacred words of ‘La Ilaha’, where is that piercing, faithful gaze that was sharper than forged steel?”

Urdu

تشریح: دلی کے نوآبادیاتی زوال پر گہرے رنج و غم کا اظہار کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ کابل کا یہ آزاد شہر غلام ہندوستان کے دارالحکومت دلی سے ہزار گنا بہتر اور افضل ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ دلی کی حیثیت اب اس بوڑھی، بدکردار عورت (عجوزہ) جیسی ہو چکی ہے جو ہر نئے آنے والے جابر فاتح اور غاصب حکمران کے نکاح میں چلی جاتی ہے اور اپنی وفاداری بدل لیتی ہے (عروسِ ہزار داماد)؛ جبکہ کابل نے اپنی آزادی اور غیرت کا سودا کبھی کسی غیر ملکی طاقت سے نہیں کیا۔ مغلیہ سلطنت کے اس المناک انجام اور امتِ مسلمہ کی زبوں حالی پر میرا دل اس قدر خون کے آنسو روتا ہے کہ میں ان خونی آنسوؤں (اشکِ خونیں) کو دنیا کے سامنے تماشہ بنانے کے بجائے اپنی آنکھوں کے اندر ہی چھپا کر رکھتا ہوں۔ میں ایک درویش اور فقیر انسان ہوں، میرے پاس کوئی مادی خزانہ نہیں، اس لیے امت کے درد میں نکلنے والے یہ سچے آنسو ہی میری زندگی کی اصل ‘دولتِ خداداد’ ہیں۔ علامہ اقبال عالمِ اسلام کے مذہبی رہنماؤں اور مسلمانوں کی موجودہ فکری پستی پر چوٹ کرتے ہوئے اس آخری شعر میں فرماتے ہیں کہ اگرچہ ہمارے خانقاہوں اور مساجد کے بوڑھے رہنما (پیرِ حرم) زبانی طور پر توحید کا کلمہ یعنی ‘لا الٰہ الا اللّٰہ’ کا ورد مسلسل کر رہے ہیں، مگر افسوس کہ ان کے اندر وہ ایمانی بصیرت، قلبی حرارت اور جراتِ رندانہ بالکل ختم ہو چکی ہے۔ آج کے مسلمان کے پاس وہ ایمانی نگاہ اور فولادی عزم غائب ہے جو باطل کے رعب کو کاٹ کر رکھ دے اور جس کی تیز دھار فولاد اور تلوار سے بھی زیادہ کاٹ کرنے والی (برّندہ تر ز پولاد) ہوا کرتی تھی۔ زبانی دعوے تو بہت ہیں، مگر عمل اور یقین کی وہ قوت مفقود ہے جو مسلمانوں کا اصل طرۂ امتیاز تھی۔

Roman Urdu 

Dilli ke noo-abadayati zawal par gheire ranj o gham ka izhar karte hue Allama Iqbal farmate hain ke Kabul ka ye aazaad shahr ghulam Hindustan ke dar-ul-hukumat Dilli se hazar guna behtar aur afzal hai. Us ki wajah ye hai ke Dilli ki haisiyat ab us boorhee, bad-kirdar aurat (ajooza) jaisi ho chukee hai jo har naye aane wale jaabar faatih aur ghasib hukmran ke nikah mein chalee jatee hai aur apni wafadari badal leitee hai (aroos-e-hazar daamad); jabke Kabul ne apni aazaadi aur ghairat ka sauda kabhi kisi ghair-mulki taqat se nahi kiya. Mughliya saltnat ke is almnaak anjam aur ummat-e-muslima ki zaboon-hali par mera dil is qadar khoon ke aansoo rota hai ke main in khooni aansoo’on (ashk-e-khoonein) ko duniya ke saamne tamasha banane ke bajaye apni aankhon ke andar hi chhupa kar rakhta hoon. Mein ek darweish aur faqeer insan hoon, meire paas koi maadi khazana nahi, is liye ummat ke dard mein nikalne wale ye sacche aansoo hi meri zindagi ki asl ‘daulat-e-Khuda-dad’ hain. Allama Iqbal aalam-e-Islam ke mazhabi rahnumaon aur Musalmanon ki maujooda fikri pasti par chot karte hue is aakhri shear mein farmate hain ke agar-cheh hamari khanqahon aur masajid ke boorhe rahnuma (peer-e-haram) zabani tor par tauheed ka kalma yani ‘La Ilaha Illallah’ ka wird musalsal kar rahe hain, magar afsoos ke un ke andar wo eimani baseerat, qalbi hararat aur jurat-e-rindana bilkul khatm ho chukee hai. Aaj ke Musalman ke paas wo eimani nigah aur fooladi azm ghaib hai jo baatil ke raub ko kaat kar rakh de aur jis ki teiz dhaar foolad aur talwar se bhi zyada kaat karne wali (barranda-tar zi poolad) hua karti تھی۔ Zabani daweiy to bohat hain, magar amal aur yaqeen ki wo quwwat maqfood hai jo Musalmanon ka asl tarra-e-imtiyaz thi.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *