(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-33) Huzoor-e-Millat 7: Shuara-e-Arab شعرائے عرب

بگو از من نواخوانِ عرب را 

بہاے کم نہادم لعلِ لب را 

ازا ں نورے کہ از قرآن گرفتم 

سحر کردم صد و سی سالہ شب را

Bago az mann nawa-khwan-e-Arab ra 

Bahay kam nahadam laal-e-lab ra 

Az aan noorey ke az Quran giraftam 

Sahar kardam sad-o-si sala shab ra

Tell the melody-makers (poets) of Arabia from me: I have placed little value on the “ruby of the lips” (romantic poetry). With the light I derived from the Quran, I have turned a hundred-and-thirty-year-old night into dawn.

بچا نہا آفریدم ہائے و ہو را 

کفِ خاکے شمردم کاخ و کو را 

شود روزے حریفِ بحرِ پر شور 

ز آشوبے کہ دادم آبجو را

Ba-jaan-e-ha afreedam haye-o-hoo ra 

Kaf-e-khakey shamardam kakh-o-koo ra 

Shavad rozey hareef-e-bahr-e-pur-shor 

Ze ashoobey ke dadam aab-joo ro

I have created a spiritual restlessness (Haye-o-Hoo) in the souls of men; I have considered palaces and streets as mere handfuls of dust. One day, the small rivulet will challenge the roaring ocean because of the storm I have stirred within it.

تو ہم بگذار آن صورت نگاری 

مجو غیر از ضمیرِ خویش یاری 

بباغِ ما برآوردی پرو 

بال مسلماں را بدہ سوزے کہ داری

Tu ham bugzar aan surat-nigari, 

ma-joo ghair az zameer-e-khwaish yaari. 

Ba-bagh-e-ma bar-awardi par-o-baal, 

Musalman ra badeh sozay ke daari.

You, too, should abandon this mere “image-making.” Seek no helper other than your own conscience. You have grown your wings in our garden; now give the Muslim the burning passion that you possess!

بخاکِ ما دلے، در دل غمہ ہست 

ہنوز این کہنہ شاخ را نمے ہست 

بہ افسونِ ہنر آن چشمہ بکشاے 

دروںِ ہر مسلماں زمزمے ہست

Ba-khak-e-ma dil-ay, dar dil gham-ay hast. 

Hanooz een kuhna shakh ra nam-ay hast. 

Ba-afsoon-e-hunar aan chashma bakshaye, 

daroon-e-har Musalman Zamzam-ay hast.

In our dust, there is a heart, and in that heart, there is grief. This old branch still retains some moisture. Through the magic of your art, open that fountain—for within every Muslim, there is a hidden Zamzam.

مسلماں بندہ مولا صفات است 

دلِ او سرّے از اسرارِ ذات است 

جمالش جز بہ نورِ حق نہ بینی 

کہ اصلش در ضمیرِ کائنات است

Musalman banda-e-Maula sifat ast, 

dil-e-oo sirrey az asrar-e-zaat ast. 

Jamalash juz ba-noor-e-Haq na-beeni, 

ke aslash dar zameer-e-kainat ast.

The Muslim is a servant who possesses the attributes of the Master. His heart is a secret among the secrets of the Divine Essence. You cannot see his true beauty except through the Light of Truth.

بدہ با خاکِ او آن سوز و تابے 

کہ زاید از شبِ او آفتابے 

نوا آن زن کہ از فیضِ تو او را 

دگر بخشند ذوقِ انقلابے

Badeh ba-khak-e-oo aan soz-o-tabay, 

ke zayed az shab-e-oo aaftabay. 

Nawa aan zan ke az faiz-e-tu oo ra, 

dgar bakhshand zauq-e-inqabay.

Give to his dust that heat and radiance from which a sun may be born out of his night. Strike such a note that through your grace, he is once again granted the taste for change!

مسلمانی غمِ دل در خریدن 

چو سیماب از تپِ یاراں تپیدن 

حضورِ ملت از خود درگذشتن 

دگر بانگِ انا الملت کشیدن

Musalmani gham-e-dil dar khureedan, 

chu seemab az tap-e-yaran tapeedan. 

Huzoor-e-millat az khud dar-guzashtan, 

dgar bang-e-anal-millat kasheedan.

Being a Muslim means embracing the pain of the heart; it means trembling like mercury at the suffering of companions. It means sacrificing oneself for the Nation and crying out, “I am the Nation!”

کے کو فاش دید اسرارِ جاں را 

نہ بیند جز بچشمِ خود جہاں را 

نوائے آفریں در سینہ خویش 

بہارے میتواں کردن خزاں را

Kaye ko fash deed asrar-e-jaan ra, 

na-beend juz ba-chashm-e-khud jahan ra. 

Nawa-ay afreen dar seena-e-khwaish, 

baharey mi-tawan kardan khazan ra.

He who has clearly seen the secrets of the soul does not view the world except through his own eyes. Create a new melody within your breast; through it, you can turn autumn into spring.

نگہدار آنچہ در آب و گلِ تست 

سرور و سوز و مستی حاصلِ تست 

تہی دیدم سبوئے ایں و آں را 

مئے باقی بمینائے دلِ تست

Nigahdar aan-che dar aab-o-gill-e-tust, 

suroor-o-soz-o-masti hasil-e-tust. 

Tuhi deedam sabuye een-o-aan ra, 

may-e-baqi ba-meena-e-dil-e-tust.

Guard that which is within your water and clay; ecstasy and passion are your true essence. I have found the vessels of others empty; the lasting strength is only in your heart.

شبِ ایں کوہ و دشت سینہ تابے 

نہ دروے مرغکے نے موجِ آبے 

نگردد روشن از قندیلِ رہباں 

تو میدانی کہ باید آفتابے

Shab-e-een koh-o-dasht seena tabey, na dar-way murghakey ne mauj-e-aabay. Na-gardad roshan az qandeel-e-rahban, tu mi-dani ke bayad aaftabay.

The night of these mountains is heart-wrenching; it contains neither bird nor wave. It will not be lit by the candles of monks; you know it requires a sun!

نکو میخواں خطِ سیمائے خود را 

بدست آور رگِ فردائے خود را 

چومن پا در بیابانِ حرم نہ 

کہ بینی اندر و پہنائے خود را

Niko mi-khwan khat-e-seema-e-khud ra, 

ba-dast awar rag-e-farda-e-khud ra. 

Chun pa dar biyaban-e-Haram neh, ke beeni andar-o pehnaye khud ra.

Read the lines of your destiny well; take the pulse of your “Tomorrow” into your hands. Step into the desert of the Sanctuary like me, so that you may see your own grandeur within it.

Full Explanation in Urdu and Roman Urdu

Urdu

علامہ اقبال عرب شعراء کو ایک بڑا پیغام دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میری طرف سے ان نغمہ نگاروں سے کہہ دو کہ میں نے اپنی شاعری میں حسن و عشق کے روایتی قصوں اور محبوب کے لب و رخسار کی تعریف کو کوئی اہمیت نہیں دی۔ میری شاعری کا مرکز ظاہری خوبصورتی نہیں ہے۔ میں نے تو قرآنِ پاک کے فیض سے وہ روشنی حاصل کی ہے جس کے ذریعے میں نے امتِ مسلمہ پر طاری صدیوں لمبی تاریک رات کو صبحِ نو میں بدل دیا ہے۔ یعنی میں نے اپنی قوم کو قرآنی فکر کے ذریعے بیدار کیا ہے۔

Roman Urdu

Alama Iqbal Arab shuara ko ek bada paigham dete hue farmate hain ke meri taraf se in naghma-nigaron se keh do ke mein ne apni shayari mein husn-o-ishq ke riwayati qisson aur mehboob ke lab-o-rukhsar ki tareef ko koi ahmiyat nahi di. Meri shayari ka markaz zahiri khubsurati nahi hai. 

Mein ne to Quran-e-Pak ke faiz se wo roshni hasil ki hai jis ke zariye mein ne ummat-e-Muslima par tari sadiyon lambi tareek raat ko subh-e-nau mein badal diya hai. Yani mein ne apni qoum ko Qurani fikr ke zariye beraar kiya hai.

Urdu

اقبال فرماتے ہیں کہ میں نے اپنی انقلابی شاعری کے ذریعے لوگوں کی روحوں میں ایک تڑپ اور اضطراب پیدا کر دیا ہے۔ میرے نزدیک دنیاوی جاہ و جلال، محلات اور مادی آسائشیں مٹی کی ایک مٹھی سے زیادہ حیثیت نہیں رکھتیں۔ میں نے اپنی قوم (جو ایک چھوٹی ندی کی طرح کمزور ہو چکی تھی) کے اندر وہ فکری طوفان برپا کر دیا ہے کہ اب یہ ندی بہت جلد ایک بپھرے ہوئے سمندر کا مقابلہ کرنے کے قابل ہو جائے گی۔ یعنی مسلمان دوبارہ ایک عظیم قوت بن کر ابھریں گے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke mein ne apni inqalabi shayari ke zariye logon ki roohon mein ek tarap aur iztirab paida kar diya hai. Mere nazdeek dunyawi jah-o-jalal, mahalaat aur madi aasayishain mitti ki ek mutthi se zyada haisiyat nahi rakhtin. 

Mein ne apni qoum (jo ek chhoti nadi ki tarah kamzor ho chuki thi) ke andar wo fikri toofan barpa kar diya hai ke ab yeh nadi bohat jald ek biphre hue samundar ka muqabla karne ke qabil ho jaye gi. Yani Musalman dubara ek azeem quwat ban kar ubhrain gy.

Urdu

اے شاعرِ عرب! مسلمان کے مردہ وجود میں عشق کی وہ تڑپ اور حرارت پیدا کر دے کہ اس کے زوال کی تاریک رات سے ایک نیا روشن سورج طلوع ہو سکے۔ تو ایسی پر اثر شاعری کر کہ تیرے فیض سے مسلمان کے اندر دوبارہ وہی پرانا انقلابی جذبہ بیدار ہو جائے اور وہ دنیا میں ایک بار پھر حق کا پرچم بلند کرنے کے لیے کھڑا ہو جائے۔ تیری آواز اس کے لیے بیداری کا پیغام ہونی چاہیے۔ 

Roman Urdu

Ay shayar-e-Arab! Musalman ke murda wajood mein ishq ki wo tarap aur hararat paida kar de ke uske zawal ki tareek raat se ek naya roshan suraj tulu ho sakay. 

Tu aisi pur-asar shayari kar ke tere faiz se Musalman ke andar dubara wahi purana inqalabi jazba beraar ho jaye aur wo duniya mein ek baar phir haq ka parcham buland karne ke liye khara ho jaye. Teri awaz uske liye bidaari ka paigham honi chahiye.

Urdu

اقبال سچے مسلمان کی تعریف بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ مسلمانی دراصل دوسروں کا دکھ درد اپنے دل میں بسانے کا نام ہے۔ ایک سچا مسلمان اپنے بھائیوں اور دوستوں کی تکلیف دیکھ کر پارے (سیماب) کی طرح تڑپ اٹھتا ہے۔ وہ قوم اور ملت کے مفاد کے لیے اپنی ذات اور اپنی خواہشات کو قربان کر دیتا ہے۔ وہ انفرادی زندگی چھوڑ کر “میں ملت ہوں” (انا الملت) کا نعرہ لگا کر اجتماعی طاقت بن جاتا ہے۔ 

Roman Urdu

Iqbal sache Musalman ki tareef bayan karte hue farmate hain ke Musalmani darasal doosron ka dukh dard apne dil mein basane ka naam hai. Ek sacha Musalman apne bhaiyon aur doston ki takleef dekh kar paaray (seemab) ki tarah tarap uthta hai. Wo qoum aur millat ke mufaad ke liye apni zaat aur apni khwahishat ko qurban kar deta hai. Wo infradi zindagi chor kar “Mein Millat hoon” (Anal-Millat) ka nara laga kar ijtimaai taqat ban jata hai.

Urdu

جس انسان نے اپنی روح کے بھیدوں کو پا لیا اور اپنی خودی کو پہچان لیا، وہ دنیا کو دوسروں کے چشمے سے نہیں بلکہ اپنی بصیرت سے دیکھتا ہے۔ وہ مغرب یا کسی غیر کا ذہنی غلام نہیں ہوتا۔ اے شاعر! تو اپنے سینے میں وہ نیا اور ولولہ انگیز نغمہ پیدا کر جو مرجھائی ہوئی امت میں نئی جان ڈال دے۔ تیری شاعری میں وہ طاقت ہونی چاہیے کہ وہ امت کے زوال (خزاں) کو عروج (بہار) میں بدل دے۔ 

Roman Urdu

Jis insan ne apni rooh ke bhedon ko pa liya aur apni khudi ko pehchan liya, wo duniya ko doosron ke chashme se nahi balkay apni basirat se dekhta hai. Wo maghrib ya kisi ghair ka zehni gulam nahi hota. Ay shayar! Tu apne seene mein wo naya aur walwala-angeez naghma paida kar jo murjhayi hui ummat mein nayi jaan daal de. Teri shayari mein wo taqat honi chahiye ke wo ummat ke zawal (khazan) ko urooj (bahar) mein badal de.

Urdu

تمہارے اس مٹی کے وجود کے اندر جو عشقِ الٰہی کا سرور، سوز اور تڑپ موجود ہے، اس کی حفاظت کرو، کیونکہ یہی تمہاری زندگی کا اصل حاصل ہے۔ میں نے دنیا کی دوسری قوموں اور تہذیبوں کے پیالے دیکھ لیے ہیں، وہ روحانیت سے خالی ہو چکے ہیں۔ اب صرف تمہارے (مسلمان کے) دل کے برتن میں وہ سچی شراب (ایمان و عشق) باقی ہے جو انسانیت کو سکون اور فلاح دے سکتی ہے۔ اسے ضائع نہ ہونے دو۔ 

Roman Urdu

Tumhare is mitti ke wajood ke andar jo ishq-e-ilahi ka suroor, soz aur tarap maujud hai, uski hifazat karo, kyunke yahi tumhari zindagi ka asal hasil hai. Mein ne duniya ki doosri qoumon aur tehzeebon ke pyale dekh liye hain, wo ruhaniyat se khali ho chuke hain. Ab sirf tumhare (Musalman ke) dil ke bartan mein wo sachi sharab (iman-o-isqh) baqi hai jo insaniyat ko sukoon aur falah de sakti hai. Ise zaya na hone do.

Urdu

مسلمانوں پر جو زوال کی رات طاری ہے، وہ اتنی بھیانک ہے کہ اس میں زندگی کے آثار (پرندے یا پانی کی لہر) نظر نہیں آتے۔ یہ گھپ اندھیرا خانقاہوں میں بیٹھے صوفیوں یا پرانے طرز کے لوگوں کی چھوٹی چھوٹی شمعوں (قندیلوں) سے ختم نہیں ہوگا۔ اے شاعر! تو جانتا ہے کہ اس گہری تاریکی کو مٹانے کے لیے کسی چھوٹی روشنی کی نہیں بلکہ ایک عظیم روشن سورج (یعنی ایک بڑے انقلاب اور نئی فکر) کی ضرورت ہے۔ 

Roman Urdu

Musalmanon par jo zawal ki raat tari hai, wo itni bhayanak hai ke is mein zindagi ke aasar (parinday ya paani ki lahar) nazar nahi aate. Yeh ghup andhera khanqahon mein baithe sufiyon ya purane tarz ke logon ki chhoti chhoti sham’on (qandeelon) se khatam nahi hoga. Ay shayar! Tu janta hai ke is gehri tareeki ko mitane ke liye kisi chhoti roshni ki nahi balkay ek azeem roshan suraj (yani ek bade inqalab aur nayi fikr) ki zaroorat hai.

Urdu

اے عرب کے شاعر! اپنی پیشانی کی تحریر کو غور سے پڑھ، یعنی اپنی عظمتِ رفتہ کو پہچان۔ اپنے مستقبل کی باگ ڈور اپنے ہاتھ میں لے اور زمانے کے حالات پر قابو پا۔ میری طرح تو بھی حرم کے اس روحانی ریگستان میں قدم رکھ، یعنی اپنی جڑوں کی طرف واپس آ۔ جب تو اسلام کے مرکز سے اپنا رشتہ جوڑ لے گا، تب تجھے اپنی شخصیت کی وہ وسعتیں اور بلندیاں نظر آئیں گی جو اب تک تجھ سے اوجھل تھیں۔ 

Roman Urdu

Ay Arab ke shayar! Apni peshani ki tehreer ko ghaur se parh, yani apni azmat-e-rafta ko pehchan. Apne mustaqbil ki baag-dor apne hath mein le aur zamane ke halat par qaboo pa. Meri tarah tu bhi Haram ke is ruhani registan mein qadam rakh, yani apni jaron ki taraf wapas aa. Jab tu Islam ke markaz se apna rishta jor le ga, tab tujhe apni shakhsiyat ki wo wus’atain aur bulandiyan nazar ayain gi jo ab tak tujh se ojhal nhi.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *