
(Pas Che Bayad Kard-20) Ruh-e-Hakeem Sanayi R.A. Az Bahisht-e-Bareen Jawab Mee Dahd روحِ حکیم سنائیؒ از بہشتِ بریں جواب میدهد


راز دانِ خیر و شر گشتم ز فقر
زندہ و صاحب نظر گشتم ز فقر
یعنی آں فقری کہ داند راہ را
بیند از نورِ خودی اللہ را
Roman Urdu
Raaz daan-e-khair o shar gashtam zi faqr
Zinda o sahib nazar gashtam zi faqr
Yani aan faqri ke daanad raah ra
Beenad az noor-e-khudi Allah ra
English Translation
Through true spiritual poverty (faqr), I became aware of the secrets of good and evil. Through faqr, I attained true life and spiritual insight.
The real faqr is the one that knows the path of truth and, through the light of selfhood, witnesses the signs of Allah.
Urdu Translation
فقر نے مجھے خیر و شر کی حقیقت اور زندگی کے پوشیدہ رازوں سے آگاہ کر دیا۔ اسی فقر کی بدولت مجھے حقیقی زندگی، بصیرت اور دور اندیشی حاصل ہوئی۔
اصل فقر وہ ہے جو انسان کو راہِ حق سے آشنا کر دے۔ ایسا فقر انسان کی خودی کو روشن کرتا ہے اور وہ اپنے باطن میں اللہ تعالیٰ کی قدرت، حکمت اور نشانیوں کا مشاہدہ کرنے لگتا ہے۔
Roman Urdu Translation
Faqr ne mujhe khair o shar ki haqeeqat aur zindagi ke posheeda raazon se aagah kar diya. Isi faqr ki badolat mujhe haqeeqi zindagi, baseerat aur door andeshi hasil hui.
Asal faqr woh hai jo insaan ko raah-e-haq se aashna kar de. Aisa faqr insaan ki khudi ko roshan karta hai aur woh apne batin mein Allah Ta’ala ki qudrat, hikmat aur nishaniyon ka mushahida karne lagta hai.

اندرونِ خویش جوید لا الہ
در تہِ شمشیر گوید لا الہ
فکرِ جاں کن چوں زناں بر تن متاں
چوں مرداں گوئے در میداں فگن
Roman Urdu
Andaroon-e-khesh joyad la ilah
Dar tah-e-shamsheer goyad la ilah
Fikr-e-jaan kun chon zanaan bar tan matan
Chon mardaan goye dar maidan fagan
English Translation
The true seeker searches for “La Ilaha” within his own soul and continues proclaiming it even beneath the sword.
Focus on the soul rather than the body. Like brave men, enter the field and risk everything for a noble purpose.
Urdu Translation
حقیقی مردِ مومن اپنے باطن میں توحید کی حقیقت تلاش کرتا ہے۔ وہ آزمائشوں، خطرات اور سختیوں کے باوجود بھی کلمۂ حق کا اعلان کرنے سے نہیں گھبراتا۔
انسان کو صرف ظاہری جسم اور دنیاوی زیب و زینت کی فکر میں مبتلا نہیں ہونا چاہیے۔ اسے مردانِ حق کی طرح ہمت، جرات اور عزم کے ساتھ میدانِ عمل میں اتر کر اپنے مقصد کے لیے جدوجہد کرنی چاہیے۔
Roman Urdu Translation
Haqeeqi mard-e-momin apne batin mein tauheed ki haqeeqat talaash karta hai. Woh aazmaishon, khatraat aur sakhtiyon ke bawajood bhi kalma-e-haq ka elan karne se nahin ghabrata.
Insaan ko sirf zahiri jism aur dunyawi zeb o zeenat ki fikr mein mubtala nahin hona chahiye. Use mardan-e-haq ki tarah himmat, jurat aur azm ke sath maidan-e-amal mein utar kar apne maqsad ke liye jadd o jehad karni chahiye.

سلطنت اندر جہانِ آب و گل
قیمتِ او قطرہ از خونِ دل
مومناں زیرِ سپہرِ لاجورد
زندہ از عشق اند، نی از خواب و خورد
Roman Urdu
Saltanat andar jahan-e-aab o gil
Qeemat-e-oo qatra az khoon-e-dil
Mominaan zair-e-sipahr-e-lajward
Zinda az ishq and, nay az khwab o khord
English Translation
In this material world, true leadership is purchased only through sacrifice and the blood of the heart.
Believers live through love and passion, not merely through eating, drinking, and sleeping.
Urdu Translation
اس مادی دنیا میں حقیقی اقتدار، عزت اور قیادت آسانی سے حاصل نہیں ہوتی بلکہ اس کے لیے قربانی، محنت اور خونِ جگر درکار ہوتا ہے۔
مومن کی زندگی صرف کھانے پینے اور آرام کرنے کا نام نہیں۔ اس کی اصل زندگی عشق، مقصد، ایمان اور بلند نصب العین سے وابستہ ہوتی ہے۔
Roman Urdu Translation
Is madi duniya mein haqeeqi iqtidar, izzat aur qiyadat aasani se hasil nahin hoti balki is ke liye qurbani, mehnat aur khoon-e-jigar darkar hota hai.
Momin ki zindagi sirf khanay peenay aur aaram karne ka naam nahin. Us ki asal zindagi ishq, maqsad, imaan aur buland nasb-ul-ain se wabasta hoti hai.

می ندانی عشق و مستی از کجاست؟
ایں شعاعِ آفتابِ مصطفیٰؐ است
باخبر شو از رموزِ آب و گل
پس بزن بر آب و گل اکسیرِ دل
Roman Urdu
Mi nadani ishq o masti az kujast?
Een shua-e-aaftab-e-Mustafa ﷺ ast
Ba-khabar sho az rumooz-e-aab o gil
Pas bazan bar aab o gil ikseer-e-dil
English Translation
Do you not know where love and spiritual ecstasy come from? They are rays from the radiant sun of Prophet Muhammad ﷺ.
Understand the secrets of the material world, then transform it through the alchemy of the heart.
Urdu Translation
کیا تم جانتے نہیں کہ عشق، محبت، جذبۂ ایمانی اور روحانی مستی کہاں سے حاصل ہوتی ہے؟ یہ سب حضور نبی اکرم ﷺ کے نور، تعلیمات اور فیضان کی کرنیں ہیں جو انسان کے دل کو زندہ کر دیتی ہیں۔
دنیا اور مادیت کے رازوں کو سمجھو، لیکن ان کے غلام نہ بنو۔ اپنے دل کی روحانی قوت، ایمان اور اخلاص کے ذریعے اس مادی دنیا کو خیر، بھلائی اور اعلیٰ مقاصد کے تابع بنا دو۔
Roman Urdu Translation
Kya tum jantay nahin ke ishq, muhabbat, jazba-e-imani aur roohani masti kahan se hasil hoti hai? Yeh sab Huzoor Nabi Akram ﷺ ke noor, taleemat aur faizaan ki kirnein hain jo insaan ke dil ko zinda kar deti hain.
Duniya aur madiyat ke raazon ko samjho, lekin un ke ghulam na bano. Apne dil ki roohani quwwat, imaan aur ikhlas ke zariye is madi duniya ko khair, bhalai aur aala maqaasid ke تابع bana do.

دل ز دیں سرچشمۂ ہر قوت است
دیں ہمہ از معجزاتِ صحبت است
دیں مجو اندر کتب اے بے خبر
علم و حکمت از کتب، دیں از نظر
Roman Urdu
Dil zi deen sarchashma-e-har quwwat ast
Deen hama az mojazaat-e-sohbat ast
Deen majo andar kutub aye be-khabar
Ilm o hikmat az kutub, deen az nazar
English Translation
The heart draws all of its strength from faith. Religion flourishes through living companionship and spiritual influence.
Do not search for religion only in books. Knowledge and wisdom may come from books, but true faith comes through insight and spiritual vision.
Urdu Translation
دین انسان کے دل کو وہ قوت عطا کرتا ہے جو اسے مشکلات، آزمائشوں اور زندگی کے نشیب و فراز کا مقابلہ کرنے کے قابل بناتی ہے۔ دین صرف الفاظ یا نظریات کا مجموعہ نہیں بلکہ صالح صحبت، روحانی تربیت اور کردار سازی کا نام بھی ہے۔
اے بے خبر انسان! دین کو صرف کتابوں کے صفحات میں تلاش نہ کر۔ کتابیں علم، معلومات اور حکمت فراہم کرتی ہیں، لیکن دین کی اصل روح بصیرت، عمل، کردار اور اہلِ حق کی صحبت سے حاصل ہوتی ہے۔
Roman Urdu Translation
Deen insaan ke dil ko woh quwwat ata karta hai jo use mushkilaat, aazmaishon aur zindagi ke nasheb o faraaz ka muqabla karne ke qabil banati hai. Deen sirf alfaaz ya nazriyat ka majmua nahin balki saleh sohbat, roohani tarbiyat aur kirdar saazi ka naam bhi hai.
Aye be-khabar insaan! Deen ko sirf kitabon ke safhaat mein talaash na kar. Kitabein ilm, maloomat aur hikmat faraham karti hain, lekin deen ki asal rooh baseerat, amal, kirdar aur ahl-e-haq ki sohbat se hasil hoti hai.

بو علی دانندۂ آب و گل است
بے خبر از خستگی ہائے دل است
نیش و نوشِ بو علی سینا بہل
چارۂ دل از اہلِ دل جو، اے دل
Roman Urdu
Bu Ali dananda-e-aab o gil ast
Be-khabar az khastagi-haaye dil ast
Nesh o noosh-e-Bu Ali Sina behal
Chara-e-dil az ahl-e-dil jo aye dil
English Translation
Ibn Sina understood the material world very well, yet he was unaware of the wounds and longings of the heart.
Leave aside the medicines and remedies of Ibn Sina; seek the cure for the heart from the people of the heart.
Urdu Translation
بو علی سینا مادی دنیا، فلسفے اور طب کے عظیم عالم تھے، لیکن دل کی کیفیت، عشق کی تپش اور روحانی درد کا علم صرف عقل کے ذریعے حاصل نہیں کیا جا سکتا۔
اے دل! صرف ظاہری علاج اور عقلی دلائل پر اکتفا نہ کر۔ اگر اپنے دل کی بے چینی، روحانی پیاس اور باطنی بیماریوں کا علاج چاہتا ہے تو اہلِ دل اور اللہ والوں کی صحبت اختیار کر۔
Roman Urdu Translation
Bu Ali Sina madi duniya, falsafay aur tib ke azeem aalim thay, lekin dil ki kaifiyat, ishq ki tapish aur roohani dard ka ilm sirf aql ke zariye hasil nahin kiya ja sakta.
Aye dil! Sirf zahiri ilaaj aur aqli dalail par iktifa na kar. Agar apne dil ki bechaini, roohani pyaas aur batini bimariyon ka ilaaj chahta hai to ahl-e-dil aur Allah walon ki sohbat ikhtiyar kar.

خیزد این دریا بجوئے خویش بند
مصطفیٰؐ بحر است و موجِ او بلند
بر ساحلش پیچیدہ نادیدہ
لطمہ ہائے موجِ او نادیدہ
Roman Urdu
Khezad een darya ba jooye khesh band
Mustafa ﷺ bahr ast o moj-e-oo buland
Bar saahilash pecheeda nadida
Latma haaye moj-e-oo nadida
English Translation
Gather this river into your own stream. The Prophet Muhammad ﷺ is an ocean, and His waves rise with immense power and greatness.
You have spent your time wandering along the shore, yet you have never truly experienced the mighty waves of this ocean.
Urdu Translation
اپنی زندگی کی چھوٹی سی ندی کو حضور اکرم ﷺ کے عظیم سمندر سے جوڑ دو۔ نبی کریم ﷺ کی ذاتِ مبارکہ ایسا بحرِ عظیم ہے جس کی روحانی لہریں پوری انسانیت کو زندگی، ہدایت اور قوت عطا کرتی ہیں۔
تم مدتوں اس بحرِ نبوت کے کنارے پر کھڑے رہے، اس کے بارے میں باتیں کرتے رہے اور اس کی عظمت کا ذکر سنتے رہے، لیکن تم نے اس کی موجوں کی طاقت، گہرائی اور تاثیر کو عملاً محسوس نہیں کیا۔
Roman Urdu Translation
Apni zindagi ki chhoti si nadi ko Huzoor Akram ﷺ ke azeem samandar se jor do. Nabi Kareem ﷺ ki zaat-e-mubarak aisa bahr-e-azeem hai jis ki roohani lehrain poori insaniyat ko zindagi, hidayat aur quwwat ata karti hain.
Tum muddaton is bahr-e-nabuwwat ke kinaray par kharay rahay, us ke baray mein baatein karte rahay aur us ki azmat ka zikr suntay rahay, lekin tum ne us ki mojon ki taqat, gehrayi aur taseer ko amalan mehsoos nahin kiya.

یک زمان خود را بدریا در فگن
تا روانِ رفتہ باز آید بتن
اے مسلماں جز براہِ حق مرو
نا امید از رحمتِ عامی مشو
Roman Urdu
Yak zaman khud ra ba darya dar fagan
Ta rawan-e-rafta baaz aayad ba tan
Aye Musalman juz ba raah-e-Haq maraw
Na umeed az rehmat-e-aami mashaw
English Translation
Cast yourself into this ocean for a moment so that your departed spirit may return to your body.
O Muslim! Walk on no path except the path of truth, and never lose hope in the boundless mercy of God.
Urdu Translation
اگر تم اپنی کھوئی ہوئی روحانی قوت، ایمان کی حرارت اور زندگی کا حقیقی مقصد دوبارہ حاصل کرنا چاہتے ہو تو اپنے آپ کو عشقِ رسول ﷺ اور تعلیماتِ اسلام کے سمندر میں مکمل طور پر ڈبو دو۔
اے مسلمان! حق اور سچائی کے راستے کے سوا کسی اور راستے کو اختیار نہ کر۔ اللہ تعالیٰ کی وسیع رحمت سے کبھی مایوس نہ ہو، کیونکہ امید ہی ایمان کو زندہ رکھتی ہے اور انسان کو دوبارہ اٹھ کھڑا ہونے کا حوصلہ دیتی ہے۔
Roman Urdu Translation
Agar tum apni khoi hui roohani quwwat, imaan ki hararat aur zindagi ka haqeeqi maqsad dobara hasil karna chahtay ho to apne aap ko Ishq-e-Rasool ﷺ aur taleemat-e-Islam ke samandar mein mukammal taur par dubo do.
Aye Musalman! Haq aur sachai ke rastay ke siwa kisi aur rastay ko ikhtiyar na kar. Allah Ta’ala ki wasee rehmat se kabhi mayoos na ho, kyun ke umeed hi imaan ko zinda rakhti hai aur insaan ko dobara uth khara honay ka hosla deti hai.

پردہ بگذار آشکارائی گزیں
تا بلرزد از سجودِ تو زمیں
دوش دیدم فطرتِ بیتاب را
روحِ آں ہنگامۂ اسباب را
Roman Urdu
Parda bugzar aashkarai guzeen
Ta balarzad az sujood-e-tu zameen
Dosh deedam fitrat-e-betaab ra
Rooh-e-aan hangama-e-asbaab ra
English Translation
Abandon concealment and choose openness, so that the earth may tremble beneath your prostration.
Last night I witnessed restless nature itself, the very soul behind the great activity and movement of creation.
Urdu Translation
اپنی کمزوری، خوف اور بے عملی کے پردے ہٹا دو اور حق کو کھل کر اختیار کرو۔ اپنے ایمان، عمل اور اخلاص کو اس قدر مضبوط بناؤ کہ تمہارا سجدہ زمین پر ایک روحانی انقلاب کی کیفیت پیدا کر دے۔
اقبال بیان کرتے ہیں کہ انہوں نے ایک روحانی مشاہدے میں فطرت کو بے چین اور متحرک دیکھا۔ گویا وہ پوری کائنات کے پیچھے کارفرما تخلیقی قوت اور اس کے باطنی رازوں کا مشاہدہ کر رہے تھے۔
Roman Urdu Translation
Apni kamzori, khauf aur be-amali ke parday hata do aur Haq ko khul kar ikhtiyar karo. Apne imaan, amal aur ikhlas ko is qadar mazboot banao ke tumhara sajda zameen par aik roohani inqilab ki kaifiyat paida kar de.
Iqbal bayan karte hain ke unhon ne aik roohani mushahiday mein fitrat ko bechain aur mutaharrik dekha. Goya woh poori kainat ke peechay karfarma takhleeqi quwwat aur us ke batini raazon ka mushahida kar rahay thay.

چشمِ او بر زشت و خوبِ کائنات
در نگاہِ او غیوبِ کائنات
دستِ او با آب و خاک اندر ستیز
آں بہم پیوستہ و ایں ریز ریز
Roman Urdu
Chashm-e-oo bar zesht o khoob-e-kainaat
Dar nigah-e-oo ghuyoob-e-kainaat
Dast-e-oo ba aab o khaak andar sitez
Aan baham paiwasta wa een raiz raiz
English Translation
Its eye was fixed upon both the beauty and ugliness of the universe, and even the hidden realities of creation were visible to it.
Its hands were busy working with water and clay. One element was being united while another was being broken apart and reshaped.
Urdu Translation
فطرت کی نگاہ کائنات کے ہر پہلو پر تھی۔ وہ صرف ظاہری حسن اور خوبصورتی ہی نہیں بلکہ کمزوریوں، خامیوں اور پوشیدہ حقائق کو بھی دیکھ رہی تھی۔
وہ مسلسل تخلیق کے عمل میں مصروف تھی۔ پانی اور مٹی کو مختلف انداز سے جوڑ رہی تھی، انہیں نئی شکل دے رہی تھی اور ایک نئے مقصد کے لیے تیار کر رہی تھی۔
Roman Urdu Translation
Fitrat ki nigah kainaat ke har pehlu par thi. Woh sirf zahiri husn aur khoobsurti hi nahin balki kamzoriyon, khamiyon aur posheeda haqaiq ko bhi dekh rahi thi.
Woh musalsal takhleeq ke amal mein masroof thi. Pani aur mitti ko mukhtalif andaaz se jor rahi thi, unhein nai shakal de rahi thi aur aik naye maqsad ke liye tayyar kar rahi thi.

گفتمش در جستجویِ کیستی؟
در تلاشِ تار و پودِ کیستی؟
گفت از حکمِ خدائے ذوالمنن
آدمے نو سازم از خاکِ کہن
Roman Urdu
Guftamash dar justajoo-e-keesti?
Dar talaash-e-taar o pood-e-keesti?
Guft az hukm-e-Khuda-e-Zulmanan
Aadami nau saazam az khaak-e-kuhan
English Translation
I asked: Whom are you searching for? Whose pattern and design are you trying to create?
It replied: By the command of the Most Generous God, I am creating a new human being from ancient clay.
Urdu Translation
میں نے فطرت سے پوچھا: تو کس کی تلاش میں ہے؟ تو کس نئی شخصیت اور کس نئے انسان کی تشکیل میں مصروف ہے؟
فطرت نے جواب دیا: میں اللہ تعالیٰ کے حکم سے پرانی مٹی سے ایک نیا انسان پیدا کر رہی ہوں۔ ایسا انسان جو اپنے کردار، فکر اور روحانی قوت کے اعتبار سے منفرد ہو۔
Roman Urdu Translation
Main ne fitrat se poocha: Tu kis ki talaash mein hai? Tu kis nai shakhsiyat aur kis naye insaan ki tashkeel mein masroof hai?
Fitrat ne jawab diya: Main Allah Ta’ala ke hukm se purani mitti se aik naya insaan paida kar rahi hoon. Aisa insaan jo apne kirdar, fikr aur roohani quwwat ke aitbar se munfarid ho.

مشتِ خاکی را بہ صد رنگ آزمود
پے بہ پے تابید و سنجید و فزود
آخر او را آب و رنگِ لالہ داد
لا الہ اندر ضمیرِ او نہاد
Roman Urdu
Musht-e-khaaki ra ba sad rang aazmood
Pai ba pai taabeed o sanjeed o fazood
Aakhir oo ra aab o rang-e-laala daad
La ilah andar zameer-e-oo nihaad
English Translation
The handful of clay was tested in hundreds of ways. It was examined, refined, measured, and improved repeatedly.
Finally, it was given the beauty and color of a tulip, and the truth of “La Ilaha” was placed within its soul.
Urdu Translation
فطرت نے اس مٹی کو بے شمار آزمائشوں، تجربات اور مراحل سے گزارا۔ اسے بار بار پرکھا، سنوارا اور اس میں نئی صلاحیتیں پیدا کیں۔
آخرکار اس انسان کو لالہ کے پھول جیسی خوبصورتی، تازگی اور زندگی بخشی گئی، اور اس کے باطن میں توحید کا عظیم پیغام “لا الہ” ودیعت کر دیا گیا تاکہ وہ اللہ تعالیٰ کی بندگی اور معرفت کا حامل بن سکے۔
Roman Urdu Translation
Fitrat ne is mitti ko be-shumar aazmaishon, tajurbaat aur marahil se guzara. Use baar baar parkha, sanwara aur is mein nai salahiyatein paida keen.
Aakhirkar is insaan ko lala ke phool jaisi khoobsurti, taazgi aur zindagi bakhshi gai, aur us ke batin mein tauheed ka azeem paigham “La Ilah” wadiat kar diya gaya taa ke woh Allah Ta’ala ki bandagi aur ma’rifat ka hamil ban sake.

باش تا بینی بہارِ دیگرے
از بہارِ کہن رنگیں ترے
ہر زماں تدبیرہا دارد رقیب
تا نگیری از بہارِ خود نصیب
Roman Urdu
Baash ta beeni bahaar-e-digare
Az bahaar-e-kuhan rangeen tare
Har zamaan tadbeerha daarad raqeeb
Ta nageeri az bahaar-e-khud naseeb
English Translation
Wait and you shall witness another spring, one more colorful and magnificent than the springs of the past.
Yet the adversary is always plotting schemes so that you may not receive your share from your own spring.
Urdu Translation
صبر کرو، وقت آنے پر تم ایک ایسی نئی بہار دیکھو گے جو ماضی کی تمام بہاروں سے زیادہ رنگین، شاندار اور امید افزا ہوگی۔ یہ آنے والا دور نئی بیداری، نئی قوت اور نئے امکانات کا پیامبر ہوگا۔
لیکن یاد رکھو کہ باطل قوتیں، شیطانی افکار اور دشمن عناصر ہر زمانے میں سازشیں کرتے رہتے ہیں تاکہ تم اپنی صلاحیتوں، اپنی روحانی قوت اور اپنے روشن مستقبل سے فائدہ نہ اٹھا سکو۔
Roman Urdu Translation
Sabr karo, waqt aanay par tum aik aisi nai bahaar dekho ge jo maazi ki tamaam bahaaron se zyada rangeen, shandaar aur umeed afza hogi. Yeh aanay wala daur nai bedari, nai quwwat aur naye imkanaat ka paighambar hoga.
Lekin yaad rakho ke batil quwwatein, shaitani afkar aur dushman anasir har zamane mein sazishen karte rehte hain taa ke tum apni salahiyaton, apni roohani quwwat aur apne roshan mustaqbil se faida na utha sako.

بر درونِ شاخِ گل دارم نظر
غنچہ ہا را دیدہ ام اندر سفر
لالہ را در وادی و کوہ و دمن
از دمیدن باز نتواں داشتن
Roman Urdu
Bar daroon-e-shaakh-e-gul daaram nazar
Ghuncha ha ra deedah am andar safar
Laala ra dar waadi o koh o daman
Az dameedan baaz natwaan dashtan
English Translation
My gaze penetrates deep within the branch of the flower. I have witnessed the journey of buds as they move toward blooming.
The tulip cannot be prevented from blossoming in valleys, mountains, and plains.
Urdu Translation
میری نگاہ پھول کی شاخ کے اندر تک پہنچتی ہے۔ میں نے کلیوں کو پھول بننے کے پورے سفر سے گزرتے ہوئے دیکھا ہے، اس لیے مجھے آنے والے نتائج کا اندازہ ہے۔
جس طرح لالہ کے پھول کو وادیوں، پہاڑوں اور میدانوں میں کھلنے سے نہیں روکا جا سکتا، اسی طرح حق، بیداری اور نئی زندگی کی قوت کو بھی ہمیشہ کے لیے دبایا نہیں جا سکتا۔
Roman Urdu Translation
Meri nigah phool ki shaakh ke andar tak pohanchti hai. Main ne kaliyon ko phool bannay ke pooray safar se guzarte hue dekha hai, is liye mujhe aanay walay nataij ka andaza hai.
Jis tarah lala ke phool ko wadiyon, paharon aur maidanon mein khilnay se nahin roka ja sakta, isi tarah Haq, bedari aur nai zindagi ki quwwat ko bhi hamesha ke liye dabaya nahin ja sakta.

بشنود مردی کہ صاحبِ جستجو است
نغمہ را کو ہنوز اندر گلو است
Roman Urdu
Bishnawad mardi ke sahib-e-justajoo ast
Naghma ra ko hanooz andar gulu ast
English Translation
The true seeker can hear even the melody that has not yet emerged from the throat.
Urdu Translation
جو انسان حقیقت کا متلاشی، صاحبِ بصیرت اور جستجو رکھنے والا ہو، وہ ان آوازوں اور امکانات کو بھی محسوس کر لیتا ہے جو ابھی ظاہر نہیں ہوئے ہوتے۔ وہ آنے والے زمانے کی آہٹ سن لیتا ہے اور مستقبل کے امکانات کو دوسروں سے پہلے پہچان لیتا ہے۔
Roman Urdu Translation
Jo insaan haqeeqat ka mutalashi, sahib-e-baseerat aur justajoo rakhnay wala ho, woh un aawazon aur imkanaat ko bhi mehsoos kar leta hai jo abhi zahir nahin hue hotay. Woh aanay walay zamane ki aahat sun leta hai aur mustaqbil ke imkanaat ko doosron se pehlay pehchan leta hai.
خلاصہِ کلام (Conclusion in Urdu)
علامہ اقبال کی نظم “روحِ حکیم سنائیؒ از بہشتِ بریں جواب میدهد” دراصل فقر، خودی، عشقِ رسول ﷺ اور احیائے ملت کا ایک عظیم پیغام ہے۔ اس نظم میں حکیم سنائیؒ کی روح اقبال کو یہ باور کراتی ہے کہ مسلمانوں کی نجات صرف ظاہری ترقی، مادی قوت یا علمی مباحث میں نہیں بلکہ حقیقی فقر، مضبوط خودی، عشقِ مصطفی ﷺ اور روحانی بیداری میں پوشیدہ ہے۔
نظم کا آخری حصہ امید، تجدید اور مستقبل کی بشارت سے بھرپور ہے۔ اقبال کے نزدیک امتِ مسلمہ کا زوال دائمی نہیں۔ اگر مسلمان اپنی اصل پہچان، اپنے ایمان اور اپنی روحانی طاقت سے دوبارہ جڑ جائیں تو ایک نئی بہار ضرور آئے گی۔ ایسی بہار جو ماضی کی تمام بہاروں سے زیادہ رنگین، زیادہ تابناک اور زیادہ بابرکت ہوگی۔
خلاصہِ کلام (Conclusion in Roman Urdu)
Allama Iqbal ki nazm “Rooh-e-Hakeem Sanaiؒ Az Bahisht-e-Bareen Jawab Mi Dahad” darasal faqr, khudi, Ishq-e-Rasool ﷺ aur ihya-e-millat ka aik azeem paigham hai. Is nazm mein Hakeem Sanaiؒ ki rooh Iqbal ko yeh baat samjhati hai ke Musalmanon ki nijat sirf zahiri taraqqi, madi quwwat ya ilmi bahs o mubahisa mein nahin balki haqeeqi faqr, mazboot khudi, Ishq-e-Mustafa ﷺ aur roohani bedari mein posheeda hai.
Nazm ka aakhri hissa umeed, tajdeed aur mustaqbil ki bisharat se bharpoor hai. Iqbal ke nazdeek Ummat-e-Muslima ka zawaal daimi nahin. Agar Musalman apni asal pehchan, apne imaan aur apni roohani taqat se dobara jur jayein to aik nai bahaar zaroor aaye gi. Aisi bahaar jo maazi ki tamaam bahaaron se zyada rangeen, zyada tabnaak aur zyada ba-barkat hogi.




