
(Zabur-e-Ajam-29) Part 1-26: Dil Be Qaid Mann Ba Noor Aeeman Kafiri Kardah دلِ بے قیدِ من با نورِ ایماں کافری کردہ


دلِ بے قیدِ من با نورِ ایماں کافری کردہ
حرم را سجدہ آوردہ، بتان را چاکری کردہ
متاعِ طاعتِ خود را ترازوئے برافرازد
بہ یادِ روزِ قیامت با خدا سوداگری کردہ
زمیں و آسماں را بر مرادِ خویش می خواہند
غبارِ راہ و با تقدیرِ یزداں داوری کردہ
گہے با حق در آمیزد، گہے با حق در آویزید
زمانی حیدری کردہ، زمانی خیبری کردہ
Roman Urdu of Ashaar
Dil-e-be-qaid-e-man ba noor-e-iman kafiri karda
Haram ra sajda awarda, butaan ra chakari karda
Mata-e-ta’at-e-khwaid ra tarazu-ye bar-afrazadh
Ba yaad-e-roz-e-qiyamat ba Khuda saudagari karda
Zameen o asman ra bar murad-e-khwaish mi-khwahand
Ghubar-e-rah o ba taqdeer-e-Yazdan dawari karda
Gahay ba haq dar-ameezadh, gahay ba haq dar-aavezadh
Zaman-ay Haidari karda, zaman-ay Khaibari karda
English Translation
My unrestrained heart has committed infidelity despite the light of faith; it prostrates in the sanctuary (Kaaba) but serves the idols. It sets up a scale for its meager worship and, mindful of Judgment Day, bargains with God. Man wants the heavens and earth to move according to his desires; he is but the dust of the road yet dares to challenge Divine Destiny. Sometimes he sides with the Truth, and sometimes he opposes it; one moment he acts like Ali (Haidar), and the next, like the deniers of Khaibar.
Urdu Translation
میرا یہ بے قابو دل نورِ ایمان رکھنے کے باوجود کفر کی راہ پر چل پڑا ہے؛ حالت یہ ہے کہ سجدہ تو اللہ کو کرتا ہوں مگر غلامی دنیاوی بتوں کی کر رہا ہوں۔ انسان اپنی تھوڑی سی عبادت کو ترازو میں تولتا ہے اور قیامت کے خوف سے اللہ کے ساتھ سوداگری کرتا ہے (یعنی جنت کے بدلے عبادت کا سودا)۔ انسان چاہتا ہے کہ کائنات اس کی مرضی سے چلے، حالانکہ اس کی اپنی حیثیت راستے کی گرد سے زیادہ نہیں، مگر وہ تقدیرِ الٰہی سے جھگڑا کرتا ہے۔ اس کے ایمان میں ثبات نہیں؛ کبھی حق کا ساتھ دیتا ہے اور کبھی حق سے الجھنے لگتا ہے، کبھی اس کے عمل میں حیدری جرات ہوتی ہے اور کبھی وہ خیبر کے منکرین جیسی روش اپناتا ہے۔

بائیں بے رنگیِ جوہر ازو نیرنگ می ریزد
کلیمے بیں کہ جسمِ پیغمبری جسمِ ساحری کردہ
نگاہش عقلِ دور اندیش را ذوقِ جنوں دادہ
ولیکن با جنونِ فتنہ ساماں نشتری کردہ
بہ خود کے می رسد ایں راہ پیمائے تن آسانے
ہزاراں سال منزل در مقامِ آزری کردہ
Roman Urdu of Ashaar
Ba-een be-rangi-e-johar az-o nairang mi-reezadh
Kaleem-ay been keh jism-e-paighambari jism-e-sahiri karda
Nigah-ash aqal-e-door-andesh ra zauq-e-junoon darda
Walaikin ba junoon-e-fitna-saman nashtar-ay karda
Ba khwaid kay mi-rasadh een rah-paimay-e-tan-asane
Hazaran saal manzil dar maqam-e-Azari karda
English Translation
Despite the lack of true essence, wonders flow from him; see this ‘Moses’ who carries a prophetic form but performs the works of a sorcerer. His gaze has given the far-sighted intellect a taste for passion, yet he strikes that very passion with a destructive lancet. How can this comfort-seeking traveler ever reach self-realization, when he has spent thousands of years dwelling in the house of idol-making (Azar)
Urdu Translation
آج کا انسان بظاہر تو بے رنگ ہے مگر اس سے عجیب و غریب فتنے (نیرنگیاں) جنم لے رہے ہیں۔ یہ کیسا کلیم (موسیٰ) ہے جس کا لباس تو پیغمبروں جیسا ہے مگر عمل جادوگروں والا ہے (یعنی ظاہر اور باطن میں تضاد ہے)۔ اس کی نگاہ نے عقل کو عشق کا ذوق تو دیا مگر ساتھ ہی اس جذبے کو ختم کرنے کے لیے اس پر نشتر بھی چلائے (یعنی وہ خود ہی اپنی روحانیت کا دشمن بن گیا)۔ یہ آرام طلب مسافر اپنی اصل حقیقت (خودی) تک کیسے پہنچ سکتا ہے، جس نے صدیوں سے بت گری اور بت پرستی (مادہ پرستی) کو ہی اپنا ٹھکانہ بنا رکھا ہو؟ اسے اپنے سچے خالق کی پہچان بھلا کیسے ہو سکتی ہے۔
خلاصہ
Urdu Text
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال جدید دور کے انسان کی منافقت اور روحانی زوال کا تذکرہ کرتے ہیں۔ وہ بتاتے ہیں کہ انسان کا دل دنیاوی مفادات کی بت پرستی میں اس قدر غرق ہو چکا ہے کہ وہ عبادت کو بھی اللہ کے ساتھ ایک کاروبار سمجھتا ہے۔ جب تک انسان مادہ پرستی (مقامِ آزری) کی ان ذہنی زنجیروں کو توڑ کر سچے عشق اور اخلاص کو نہیں اپناتا، وہ کبھی اپنی خودی اور خدا کی معرفت حاصل نہیں کر سکتا۔
Roman Urdu
Iss ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal jadeed daur kay insaan ki munafiqat aur roohani zawal ka tazkira kartay hain. Insaan ka dil madi mufadat ki but-parasti mein ghaark hai aur woh ibadat ko bhi Khuda kay sath aik karobar samajhta hai. Jab tak insaan mada-parasti (Maqam-e-Azari) ki zanjeeron ko tor kar sachay ishq ko nahi apnata, woh kabhi apni khudi aur Khuda ki ma’rifat haasil nahi kar sakta.




