
(Zabur-e-Ajam-141) Part 3: Sawal (2) Che Behar Ast Aeen Ke Ilmash Sahil Amad? چہ بحر است ایں کہ علمش ساحل آمد؟


سوال (2): علم کا ساحل اور حقیقت کا سمندر
چہ بحر است ایں کہ علمش ساحل آمد؟
ز قعرِ او چہ گوہر حاصل آمد؟
Roman Urdu
Che behar ast een keh ilm-ash sahil amad
Zi qa’r-e-o che gohar hasil amad
تفصیلی اردو ترجمہ
یہ سمندر کس قسم کا ہے کہ جس کے ساحل (علم) میں کوئی حرکت نہیں؟ اور اس سمندر کی گہرائی میں غوطہ زنی کرنے سے کون سا “گوہرِ مقصود” حاصل ہوتا ہے؟
Roman Urdu
Yeh samandar kis qism ka hai ke jis ke sahil (ilm) mein koi harkat nahi? Aur is samandar ki gehrai mein ghota-zani karne se kaun sa “gohar-e-maqsud” hasil hota hai?

جواب: حصہ اول (حیات کا دریا اور شعور کی روشنی)
حیاتِ پر نفس بحرِ روانے — شعور و آگہی او را کرانے
چہ دریائے کہ ژرف و موجدار است — ہزاروں کوہ و صحرا برکنار است
مپرس از موج ہائے بیقرارش — کہ ہر موجش بروں جست از کنارش
گذشت از بحر و صحرا را نمے داد — نگہ را لذتِ کیف و کمے داد
ہر آں چیزے کہ آید در حضورش — منور گردد از فیضِ شعورش
بخلوت مست و صحبت ناپذیر است — ولے ہر شے زنورش مستنیر است
نخستیں مے نماید مستعیرش — کند آخر بآئینے اسیرش
شعورش با جہاں نزدیک تر کرد — جہاں اور از رازِ او خبر کرد
خرد بندِ نقاب از رخ کشودش — ولیکن نطقِ عریان تر نمودش
نگنجد اندریں دیرِ مکافات
جہاں اور امقامے از مقامات
Roman Urdu
Hayat-e-pur nafas bahr-e-rawane
Shu’oor-o-aagahi o ra karane
Che daryaye ke zharf-o-maujdaar ast
Hazaron koh-o-sahra bar-kinar ast
Mapurs az mauj-haye be-qararash
Ke har maujash baroon jast az kinarash
Guzasht az bahr-o-sahra ra namey-daad
Nigah ra lazzat-e-kaif-o-kame-daad
Har aan cheeze ke ayad dar huzoorash
Munawwar gardad az faiz-e-shu’oorash
Ba-khalwat mast-o-suhbat na-pazeer ast
Walay har shay za-noorash mustaneer ast
Nukhusteen may numayad musta’eerash
Kunad aakhir ba-aeene aseerash
Shu’oorash ba jahan nazdeek tar kard
Jahan o ra az raaz-e-o khabar kard
Khirad band-e-naqab az rukh kushoodash
Walaykin nutq-e-aryan tar namoodash
Na-gunjad andareen dair-e-mukafaat
Jahan o ra maqame az maqamaat
تفصیلی اردو ترجمہ
انسانی زندگی (خودی) ایک بہتا ہوا سمندر ہے اور شعور و آگہی اس کے کنارے ہیں۔ یہ ایسا گہرا اور موج مارتا ہوا دریا ہے جس کے کناروں پر ہزاروں پہاڑ اور صحرا موجود ہیں۔ جو چیز بھی اس خودی کے سامنے آتی ہے، وہ اس کے شعور کے فیض سے روشن ہو جاتی ہے۔ خودی اپنی تنہائی میں مست ہے اور دوسروں کی محتاج نہیں، لیکن کائنات کی ہر شے اسی کے نور سے روشنی پاتی ہے۔ یہ خودی اس دنیا (دیرِ مکافات) میں نہیں سما سکتی، کیونکہ یہ جہان تو اس کی منزلوں میں سے صرف ایک مقام ہے۔
Roman Urdu
Insani zindagi (Khudi) ek behta hua samandar hai aur sha’oor o aagahi is ke kinare hain. Yeh aisa gehra aur mauj marta hua darya hai jis ke kinaron par hazaron pahar aur sahra maujood hain. Jo cheez bhi is Khudi ke samne aati hai, woh is ke sha’oor ke faiz se roshan ho jati hai.
Khudi apni tanhai mein mast hai aur dusron ki muhtaj nahi, lekin kainat ki har shay isi ke noor se roshni pati hai. Yeh Khudi is dunya (dair-e-mukafat) mein nahi sama sakti, kyunke yeh jahan to is ki manzilon mein se sirf ek maqam hai.

جواب: حصہ دوم (ناظر، منظور اور کائنات کا وجود)
بروں از خویش می بینی جہاں را — در و دشت و یم و صحرا و کاں را
جہاںِ رنگ و بو گلدستہِ ما — ز ما آزاد و ہم وابستہِ ما
خودی اور ایک تار نگہ بست — زمین و آسمان و مہر و مہ بست
حدیثِ ناظر و منظور رازے است — دلِ ہر ذرہ در عرضِ نیازے است
تو اے شاہد مرا مشہود گرداں — ز فیضِ یک نظر موجود گرداں
Roman Urdu
Baroon az khwaish mi beeni jahan ra
Dar o dasht o yam o sahra o kan ra
Jahan-e-rang o boo guldasta-e-ma
Zi ma azad o hum wabasta-e-ma
Khudi o-ra ba-yak taar-e-nigah bast
Zameen o asman o mahr o mah bast
Hadees-e-nazir o manzoor raaz-ay ast
Dil-e-har zarra dar arz-e-niyaz-ay ast
Tu ay shahid mara mash-hood gardan
Zi faiz-e-yak nazar maujood gardan
تفصیلی اردو ترجمہ
تم اس دنیا کو، اس کے جنگلوں، سمندروں اور پہاڑوں کو اپنے سے باہر دیکھتے ہو، حالانکہ یہ رنگ و بو کی دنیا ہمارا ہی ایک گلدستہ ہے؛ یہ ہم سے بظاہر آزاد ہے مگر حقیقت میں ہم سے ہی وابستہ ہے۔ خودی نے زمین، آسمان، سورج اور چاند کو اپنی نگاہ کے ایک ہی تار میں باندھ رکھا ہے۔
دیکھنے والے (ناظر) اور دیکھی جانے والی شے (منظور) کا رشتہ ایک راز ہے؛ کائنات کا ہر ذرہ دیکھنے والی آنکھ کا محتاج ہے۔ ہر ذرہ پکار رہا ہے کہ اے دیکھنے والے! اپنی ایک نظر کے فیض سے مجھے “موجود” کر دے اور مجھے اپنی گواہی سے شہرت عطا کر۔
Roman Urdu
Tum is dunya ko, is ke junglon, samandaron aur paharon ko apne se bahar dekhte ho, halankay yeh rang-o-bu ki dunya hamara hi ek guldasta hai; yeh hum se bظahir azad hai magar haqiqat mein hum se hi wabasta hai. Khudi ne zameen, asman, sooraj aur chaand ko apni nigah ke ek hi taar mein baandh rakha hai.
Dekhne walay (Nazir) aur dekhi janay wali shay (Manzoor) ka rishta ek raaz hai; kainat ka har zarra dekhne wali aankh ka muhtaj hai. Har zarra pukar raha hai ke ay dekhne walay! apni ek nazar ke faiz se mujhe “maujood” kar de aur mujhe apni gawahi se shohrat ata kar.

جواب: حصہ سوم (کمالِ ذات اور تسخیرِ کائنات)
کمالِ ذاتِ شے موجود بودن — برائے شاہدے مشہود بودن
زدانش در حضورِ ما نبودن — منور از شعورِ ما نبودن !
جہاں غیر از تجلی ہائے ما نیست — کہ بے ما جلوہِ نور و صدا نیست
تو ہم از صحبتش یاری طلب کن — نگہ را از خم و پیچش ادب کن
یقیں می داں کہ شیرانِ شکاری — دریں رہ خواستند از مور یاری
Roman Urdu
Kamal-e-zat-e-shay maujood boodan
Baraye shahide mashhood boodan
Ze-danish dar huzoor-e-ma naboodan
Munawwar az shu’oor-e-ma naboodan!
Jahan ghair az tajalli-haye ma neest
Ke be-ma jalwa-e-noor-o-sada neest
Tu hum az suhbatash yaari talab kun
Nigah ra az kham-o-peechash adab kun
Yaqeen mi-daan ke sheran-e-shikaari
Dareen rah khastand az moor yaari
تفصیلی اردو ترجمہ
کسی بھی شے کی ذات کا کمال اس کا موجود ہونا ہے، اور اس کا موجود ہونا کسی دیکھنے والے (شاہد) کے مشاہدے پر منحصر ہے۔ یہ جہان ہماری ہی تجلیوں کا عکس ہے، کیونکہ ہمارے بغیر اس کائنات میں نہ روشنی کا کوئی جلوہ ہے اور نہ آواز کا۔ تم اس کائنات سے دوستی کرو اور اس کے مطالعے سے فائدہ حاصل کرو، اپنی نظر کو اس کے پیچ و خم سے تربیت دو۔ یہ یقین رکھو کہ اس راستے کے بڑے بڑے شکاری شیروں (عارفین) نے بھی حقیر چیونٹی (علم کے ادنیٰ ذرائع) سے مدد لی ہے۔
Roman Urdu
Kisi bhi shay ki zat ka kamal is ka maujood hona hai, aur is ka maujood hona kisi dekhne walay (Shahid) ke mushahide par munhasir hai. Yeh jahan hamari hi tajalliyon ka aks hai, kyunke hamare baghair is kainat mein na roshni ka koi jalwa hai aur na awaz ka.
Tum is kainat se dosti karo aur is ke mutaliye se faida hasil karo, apni nazar ko is ke pech-o-kham se tarbiyat do. Yeh yaqeen rakho ke is raste ke bade bade shikari sheron (aarifeen) ne bhi haqeer cheonti (ilm ke adna zaraye) se madad li hai.

جواب: حصہ چہارم (جبرئیل امینی اور تسخیرِ زمان و مکان)
بیار یباہئے او از خود خبر گیر — تو جبریل امینی بال و پر گیر
بہ بسیاری کشا چشمِ خِرد را — کہ دریابی تماشائے احد را
خودی صیاد و نخجیرش مہ و مہر — اسیرِ بندِ تدبیرش مہ و مہر
چو آتش خویش را اندر جہاں زن ! — شبیخوں بر مکان و لامکاں زن !
Roman Urdu
Biyar yabaye o az khud khabar geer
Tu Jibreel-e-Ameeni baal o par geer
Ba-bisyari kusha chashm-e-khirad ra
Keh daryabi tamasha-e-Ahad ra
Khudi sayyad o nakhchir-ash mah o mahr
Aseer-e-band-e-tadbeer-ash mah o mahr
Cho aatish khwaish ra andar jahan zan
Shab-e-khoon bar makan o la-makan zan
تفصیلی اردو ترجمہ
اس کائنات سے دوستی کر کے اپنے آپ کی پہچان حاصل کرو؛ تم خدا کے اسرار کے امین (جبرئیلؑ) ہو، اس لیے اپنی عقل اور روحانیت کے پروں کو کھولو۔ اس کائنات کی کثرت میں اپنی عقل کی آنکھ کھولو تاکہ تم اس کے پردے میں چھپی وحدت (خدا) کا مشاہدہ کر سکو۔ خودی ایک شکاری ہے اور سورج و چاند اس کے شکار ہیں؛ یہ سب تمہاری تدبیر کے قیدی ہیں۔ اپنے آپ کو آگ کی طرح اس جہان میں پھیلا دو اور زمان و مکان (Space & Time) کی حدود پر چھاپہ مار کر انہیں مسخر کر لو۔
Roman Urdu
Is kainat se dosti kar ke apne aap ki pehchan hasil karo; tum Khuda ke asrar ke ameen (Jibreel) ho, is liye apni aql aur ruhaniyat ke paron ko kholo. Is kainat ki kasrat mein apni aql ki aankh kholo taake tum is ke parde mein chhupi wahdat (Khuda) ka mushahida kar sako. Khudi ek shikari hai aur sooraj o chaand is ke shikari hain; yeh sab tumhari tadbeer ke qaidi hain. Apne aap ko aag ki tarah is jahan mein phaila do aur zaman-o-makan (Space & Time) ki hudood par chhapa maar kar unhein musakh-khar kar lo.




