
(Zabur-e-Ajam-142) Part 3: Sawal (3) Wasal Mumkin Wa Wajib Bahim Cheest? وصالِ ممکن و واجب بہم چیست؟


سوال (3): وصالِ ممکن و واجب
وصالِ ممکن و واجب بہم چیست؟
حدیثِ قرب و بعد و بیش و کم چیست؟
Roman Urdu
Wisal-e-mumkin o wajib baham cheest
Hadees-e-qurb o ba’ad o besh o kam cheest
تفصیلی اردو ترجمہ
ممکن (انسان) اور واجب (اللہ) میں باہمی تعلق کیا ہے؟ نزدیک اور دور، یا زیادہ اور کم کی حقیقت کیا ہے؟ کیا صرف بندہ ہی قربِ الٰہی کا خواہش مند ہے یا اللہ بھی اپنے بندے سے رابطے کا آرزومند ہے؟

جواب: حصہ اول (عقل، زمان اور مکان کی حقیقت)
سہ پہلو ایں جہاں چوں و چند است — خرد کیف و کم او را کمند است
جہانِ طوسی و اقلیدس است ایں — پئے عقلِ زمیں فرسا بس است ایں
زمانش ہم مکانش اعتباری است — زمین و آسمانش اعتباری است
کمالِ رازِہ کن و آماجِ دریاب — ز حرفم نکتہِ معراج دریاب
مجُو مطلق دریں دیرِ مکافات — کہ مطلق نیست جز نورِ السموات
Roman Urdu
Seh pehlu een jahan choon o chand ast
Khirad kaif o kam o-ra kamand ast
Jahan-e-Tusi o Uqlidas ast een
Paye aql-e-zameen farsa bas ast een
Zaman-ash hum makan-ash e’tibari ast
Zameen o asman-ash e’tibari ast
Kamal-e-raz-e-kun o amaj daryab
Zi harfam nukta-e-Meraj daryab
Ma-joo mutlaq dareen dair-e-mukafat
Keh mutlaq neest juz noor-us-samawat
تفصیلی اردو ترجمہ
یہ تین پہلوؤں (طول، عرض، گہرائی) والا مادی جہان عقل کے قابو میں ہے، مگر یہ محض ریاضیاتی اور ہندسی حساب کتاب کا جہان ہے۔ یاد رکھو کہ اس دنیا کا وقت (زمان) اور جگہ (مکان) محض فرضی اور اعتباری ہیں۔ اگر تم اپنی پوشیدہ قوتوں کو جان لو تو تمہیں معراجِ مصطفیٰ ﷺ کی حقیقت سمجھ آ جائے گی کہ کیسے پلک جھپکنے میں زمان و مکان طے ہو جاتے ہیں۔ اس ظاہر کی دنیا میں “مطلق” (خدا) کو تلاش نہ کرو کیونکہ وہ تو آسمانوں کے نور کی مانند باطن میں بستا ہے۔
Roman Urdu
Yeh teen pehluon wala madi jahan aql ke qaboo mein hai, magar yeh mehz riyaziyati hisab kitab ka jahan hai. Yaad rakho ke is dunya ka waqt (zaman) aur jagah (makan) mehz farzi aur e’tibari hain. Agar tum apni posheeda quwwaton ko jaan lo to tumhein Meraj-e-Mustafa ﷺ ki haqiqat samajh aa jaye gi ke kaise palak jhapaktay mein zaman-o-makan tay ho jatay hain. Is zahir ki dunya mein “Mutlaq” (Khuda) ko talash na karo kyunke woh to asmanon ke noor ki manand batin mein basta hai.

جواب: حصہ دوم (حقیقتِ لازوال اور ضمیر کی گہرائی)
حقیقت لازوال و لامکاں است — مگو دیگر کہ عالم بیکراں است
کرانِ او درون است و بروں نیست — درونش پست و بالا کم و فزوں نیست
ابد را عقلِ مانا سازگار است — یکے از گیر و دارِ او ہزار است
حقیقت را چوما صد پارہ کردیم — تمیزِ ثابت و سیارہ کردیم
بخود رس از سرِ ہنگامہ برخیز — تو خود را در ضمیرِ خود فرو ریز
Roman Urdu
Haqiqat lazawal o la-makan ast
Mago digar keh alam be-karan ast
Karan-e-o daroon ast o baroon neest
Daroon-ash past o bala kam o fuzoon neest
Abad ra aql-e-ma na-sazgar ast
Yak-ay az geer o dar-e-o hazar ast
Haqiqat ra cho ma sad para kardeem
Tameez-e-sabit o sayyara kardeem
Ba-khud ras az sar-e-hangama barkheiz
Tu khud ra dar zameer-e-khud furo reiz
تفصیلی اردو ترجمہ
اصل سچائی لازوال ہے اور مکان کی قید سے آزاد ہے۔ اس کی حدود تمہارے اندر ہیں، باہر نہیں۔ ہماری عقل ابدیت کو سمجھنے سے قاصر ہے کیونکہ یہ اکائی کو ہزاروں ٹکڑوں میں بانٹ دیتی ہے۔ ہم نے حقیقت کے خود ہی سو ٹکڑے کیے اور ساکن و متحرک میں فرق پیدا کیا۔ دنیا کے اس فریب اور ہنگامے سے نکل کر اپنے اندر غوطہ لگاؤ اور اپنے ضمیر کی گہرائی میں اتر کر اصل زندگی کو پاؤ۔
Roman Urdu
Asal sachai lazawal hai aur makan ki qaid se azad hai. Is ki hudood tumhare andar hain, bahar nahi. Hamari aql abadiyat ko samajhne se qasir hai kyunke yeh akai ko hazaron tukron mein baant deti hai. Hum ne haqiqat ke khud hi sau tukre kiye aur sakin-o-muta-harrik mein farq paida kiya. Dunya ke is fareeb aur hangamay se nikal kar apne andar ghota lagao aur apne zameer ki gehrai mein utar kar asal zindagi ko pao.

جواب: حصہ سوم (تن و جاں کی یکتائی اور حقیقتِ حجاب)
تن و جاں را دو تا گفتن کلام است — تن و جاں را دو تا دیدن حرام است
بجاں پوشیدہ رمزِ کائنات است — بدن جانے ز احوالِ حیات است
عروسِ معنی از صورت حنا بست — نمودِ خویش را پیرایہ ہا بست
حقیقت روئے خود را پردہ باف است — کہ اورا لذتی در انکشاف است
Roman Urdu
Tan o jan ra do-ta guftan kalam ast
Tan o jan ra do-ta deedan haram ast
Ba-jan posheeda ramz-e-kainat ast
Badan janay zi ahwal-e-hayat ast
Aroos-e-ma’ani az surat hina bast
Namood-e-khwaish ra pairaya ha bast
Haqiqat roye khud ra parda baaf ast
Keh o-ra luzzat-ay dar inkishaf ast
تفصیلی اردو ترجمہ
جسم اور روح کو دو الگ چیزیں کہنا اور دیکھنا غلط ہے۔ روح کے اندر پوری کائنات کا راز چھپا ہے اور جسم تو زندگی کا ایک رنگ ہے۔ روح کی دلہن نے جسم کی مہندی رچائی ہے تاکہ اپنا اظہار کر سکے۔ حقیقت خود اپنے چہرے کے لیے پردہ بنتی ہے کیونکہ اسے اپنے رازوں کے انکشاف اور ظاہر ہونے میں ایک خاص لذت ملتی ہے۔
Roman Urdu
Jism aur ruh ko do alag cheezein kehna aur dekhna ghalat hai. Ruh ke andar poori kainat ka raaz chhupa hai aur jism to zindagi ka ek rang hai. Ruh ki dulhan ne jism ki mehndi rachai hai taake apna izhaar kar sakay. Haqiqat khud apne chehre ke liye parda banti hai kyunke usay apne raazon ke inkishaf aur zahir hone mein ek khaas luzzat milti hai.

جواب: حصہ چہارم (حکمتِ فرنگ اور تسخیرِ خودی)
بدن را تا فرنگ از جاں جدا دید — نگاہش ملک و دیں را ہم دوتا دید
من ایں گویم جہاں در انقلاب است — درونش زندہ و در پیچ و تاب است
بگردوں ماہ و پرویں را نگیں کن — جہاںِ چند و چون زیرِ نگیں کن
مقامِ تو برون از روزگار است — طلب کن آں یمین کو بے یسار است
Roman Urdu
Badan ra ta Farang az jan juda deed
Nigah-ash mulk o deen ra hum do-ta deed
Man een goyam jahan dar inqilab ast
Daroon-ash zinda o dar peech o taab ast
Ba-gardoon mah o parveen ra nageen kun
Jahan-e-chand o choon zir-e-nageen kun
Maqam-e-tu baroon az rozgar ast
Talab kun aan yameen ko be yasar ast
تفصیلی اردو ترجمہ
اہلِ مغرب نے جسم کو روح سے الگ سمجھا، اسی لیے انہوں نے سیاست کو دین سے جدا کر دیا جو کہ ایک بڑی غلطی تھی۔ یہ جہان تو مسلسل انقلاب اور تبدیلی کی حالت میں ہے۔ تم اپنی عقل سے چاند ستاروں کو مسخر کرو اور اس مادی دنیا کو اپنے قابو میں لاؤ، لیکن یاد رکھو کہ تمہارا اصل مقام زمان و مکان کی حدوں سے پرے ہے۔ اس منزل کی طلب کرو جو سمتوں سے آزاد ہے کیونکہ تم وجودِ مطلق کا عکس ہو۔
Roman Urdu
Ahl-e-Maghrib ne jism ko ruh se alag samjha, isi liye unhon ne siyasat ko deen se juda kar diya jo ke ek bari ghalat thi. Yeh jahan to musalsal inqilab aur tabdeeli ki halat mein hai. Tum apni aql se chaand sitaron ko musakh-khar karo aur is madi dunya ko apne qaboo mein lao, lekin yaad rakho ke tumhara asal maqam zaman-o-makan ki hadon se paray hai. Is manzil ki talab karo jo simton se azad hai kyunke tum wujood-e-mutlaq ka aks ho.
خلاصہ (Conclusion)
Urdu Khulasa
اس جواب کا خلاصہ یہ ہے کہ کائنات کا وجود حقیقی نہیں بلکہ اعتباری ہے اور عقل اسے ٹکڑوں میں دیکھتی ہے۔ انسان کو چاہیے کہ وہ تن اور جاں کی دوئی سے نکل کر اپنے باطن میں غوطہ لگائے۔ مغرب کی طرح دین اور سیاست کو الگ نہ کرے بلکہ خودی کی پہچان حاصل کر کے زمان و مکان سے پرے اپنی منزل تلاش کرے۔
Roman Urdu Khulasa
Is jawab ka khulasa yeh hai ke kainat ka wujood haqiqi nahi balkay e’tibari hai aur aql usay tukron mein dekhti hai. Insan ko chahiye ke woh tan aur jan ki dui se nikal kar apne batin mein ghota lagaye. Maghrib ki tarah deen aur siyasat ko alag na kare balkay Khudi ki pehchan hasil kar ke zaman-o-makan se paray apni manzil talash kare.




