(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-14) Huzoor-e-Risalat 1: Alaya Khemgi Khema Firohal… ( الا یا خیمگی خیمہ فرول )

Ala ya khaimagi khaima faro-hil 

Ke pesh-ahang beroon shud zi manzil 

الا یا خیمگی خیمہ فرول 

کہ پیش آہنگ بیروں شد ز منزل

O tent-dweller, strike the tent and prepare to move, 

The leader of the caravan has already departed the station. 

Khirad az randan-e-mahmal faro-mand 

Zamam-e-khesh dadam dar kaf-e-dil

خرد از راندانِ محمل فروماند 

زمامِ خویش دادم در کفِ دل

Intellect has failed in its attempt to drive the camel litter. 

I have now placed my reins into the hands of my Heart.

Nigaahay dashtam bar jauhar-e-dil 

Tapidam aarameedam dar bar-e-dil 

نگاہے داشتم بر جوہرِ دل 

تپیدم آرمیدم در برِ دل

I kept a watchful eye on the essence of the heart; 

I suffered from restlessness and finally found peace within it. 

Rameedam az hawa-e-qariya-o-shahr 

Ba baad-e-dasht wa kardam dar-e-dil

رمیدم از ہوائے قریہ و شہر 

ببادِ دشت وا کردم درِ دل

I fled from the atmosphere of the village and the city, 

And opened the door of my heart to the desert breeze.

Nadanam dil shaheed-e-jalwa-e-kasist 

Naseeb-e-o qarar-e-yak nafas neest 

ندانم دل شہیدِ جلوہ کسیت 

نصیبِ او قرارِ یک نفس نیست

I know not whose manifestation my heart has fallen witness to, 

For it is not destined to find peace for even a single breath. 

Ba sahra burdamash afsurda-tar gasht 

Kenar-e-abjuay zaar bagreest

بصحرا بردمش افسردہ تر گشت 

کنارِ آبجوئے زار بگریست

I took it to the desert, but it grew even more despondent; 

By the bank of a stream, it wept most bitterly.

Mapurs az karwan-e-jalwa-e-mustan 

Zi asbab-e-jahan barkanda dastan 

مپرس از کارواں جلوہ مستاں 

ز اسبابِ جہاں برکندہ دستاں

Do not ask of the caravan of those intoxicated by the Beloved’s manifestation, 

Those who have completely withdrawn their hands from worldly means. 

Ba-jan-e-shan zi awaz-e-jaras shor 

Chu az mauj-e-nasime dar neystan

بجانِ شاں ز آوازِ جرس شور 

چو از موجِ نسیمے در نیستاں

In their souls, the sound of the caravan bell creates a tumult, 

Like the surge of a morning breeze through a reed-forest.

Ba-ain peeri rah-e-Yathrib giraftam 

Nawa khwan az suroor-e-ashiqana 

بایں پیری رہِ یثرب گرفتم 

نوا خواں از سرورِ عاشقانہ

In this old age, I have taken the path to Yathrib (Madinah), 

Singing songs filled with the ecstasy of love. 

Chu aan murghe ke dar sahra sar-e-shaam 

Kushayad par ba-fikr-e-ashiyana

چوآں مرغے کہ در صحرا سرِ شام 

کشاید پر بہ فکرِ آشیانہ

Like that bird which, in the desert at eventide, 

Spreads its wings with the thought of returning to its nest.

Full Explanation in Urdu and Roman Urdu

Urdu

یہ شعر علامہ اقبال کے کلام میں ایک پکار اور “سفر کے آغاز” کا اعلان ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ اے خیمگی (خیمہ لگانے والے/قافلے کے ساتھی)! اب اس خیمے کو اکھیڑ دو اور سمیٹ لو، کیونکہ پیش آہنگ (قافلے کا قائد یا وہ شخص جو کوچ کا نوبت بجاتا ہے) منزل سے باہر نکل چکا ہے۔

اقبال یہاں استعاراتی طور پر امتِ مسلمہ کو یہ پیغام دے رہے ہیں کہ اب ٹھہرنے یا سستی دکھانے کا وقت ختم ہو چکا ہے۔ زندگی ایک مسلسل سفر ہے اور تغیر ہی اس کی فطرت ہے۔ جب انقلاب کی پکار بلند ہو جائے اور وقت کا قافلہ حرکت میں آ جائے، تو غفلت کی نیند سونے والوں کو اپنے ڈیرے سمیٹ کر منزلِ مقصود کی طرف کوچ کر دینا چاہیے۔ یہ شعر حرکت، عمل اور مسلسل جدوجہد کی علامت ہے۔

Roman Urdu

Yeh she’r ‘Allāma Iqbāl ke kalām mein ek pukār aur “safar ke āghāz” kā e’lān hai. Woh farmāte hain ke ay Khaimagī (khaima lagāne wāle/qāfile ke sāthī)! ab iss khaime kō ukhēṛ dō aur samēṭ lō, kyūñke Pēsh-āhang (qāfile kā qā’id yā woh shakhṣ jō kōch kā naubat bajātā hai) manzil se bāhar nikal chukā hai.

Iqbāl yahāñ isti’ārātī ṭaur par Ummat-e-Muslima kō yeh paighām dē rahe hain ke ab ṭheharne yā sustī dikhāne kā waqt khatam hō chukā hai. Zindagī ek musalsal safar hai aur taghayyur hī iss kī fiṭrat hai. Jab inqilāb kī pukār buland hō jā’ē aur waqt kā qāfila ḥarkat mein ā jā’ē, tō ghaflat kī nīnd sōne wālōñ kō apne ḍēre samēṭ kar manzil-e-maqsūd kī ṭaraf kōch kar dēna chāhi’e. Yeh she’r ḥarkat, ‘amal aur musalsal jid-o-jahd kī ‘alāmat hai.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال “عقل” اور “عشق” (دل) کے درمیان پائے جانے والے تعلق اور عقل کی محدودیت کو بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ زندگی کے اس کٹھن سفر میں خرد (عقل) حقیقت کی تلاش اور زندگی کے محمل (اونٹ پر رکھا ہوا کجاوہ یا مقصد) کو چلانے سے عاجز آگئی اور تھک کر پیچھے رہ گئی۔ جب میں نے دیکھا کہ عقل مجھے منزلِ مقصود تک نہیں پہنچا سکتی، تو میں نے اپنی زندگی کی زمام (لگام) اپنے دل کے ہاتھ میں دے دی۔

اقبال کا فلسفہ یہ ہے کہ عقل صرف مادی فوائد اور ظاہری حقائق تک محدود ہے، لیکن جب بات معرفتِ الہیٰ اور حقیقتِ زندگی کی آتی ہے تو وہاں صرف “دل” یا “عشق” ہی رہنمائی کر سکتا ہے۔ عقل اندیشہ ناک ہوتی ہے، جبکہ دل بے خوف ہو کر منزل کی طرف قدم بڑھاتا ہے۔

Roman Urdu

Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “‘Aql” aur “‘Ishq” (Dil) ke darmiyāñ pā’e jāne wāle ta’alluq aur ‘aql kī maḥdūdiyat kō bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke zindagī ke iss kaṭhin safar mein Khirad (‘aql) ḥaqīqat kī talāsh aur zindagī ke Maḥmil (ūnṭ par rakhā hu’ā kajāwa yā maqṣad) kō chalāne se ‘ājiz āga’ī aur thak kar pīchhe reh ga’ī. Jab main ne dēkhā ke ‘aql mujhe manzil-e-maqsūd tak nahīñ pahuñchā saktī, tō main ne apnī zindagī kī Zamām (lagām) apne Dil ke hāth mein dē-dī.

Iqbāl kā falsafa yeh hai ke ‘aql ṣirf māddī fawā’id aur z̤āhirī ḥaqīqatōñ tak maḥdūd hai, lekin jab bāt ma’rifat-e-Ilāhī aur ḥaqīqat-e-zindagī kī ātī hai tō wahāñ ṣirf “Dil” yā “‘Ishq” hī rehnumā’ī kar saktā hai. ‘Aql andēsha-nāk hōtī hai, jabke Dil bē-khauf hō kar manzil kī ṭaraf qadam baṛhātā hai.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال اپنے باطنی مشاہدے اور دل کی حقیقت کو بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں نے اپنی تمام تر توجہ “جوہرِ دل” (دل کی اصل حقیقت اور اس کی گہرائی) پر مرکوز کر رکھی تھی۔ اس مشاہدے کے دوران مجھ پر دو کیفیات طاری ہوئیں: کبھی تو میں عشق اور تڑپ کی وجہ سے تپیدم (بے چین ہو کر تڑپا) اور کبھی اسی دل کے اندر مجھے وہ سکون اور اطمینان ملا کہ میں آرمیدم (آرام پا گیا اور ٹھہر گیا)۔ اقبال کا مطلب یہ ہے کہ انسانی دل تضادات کا مجموعہ ہے؛ یہ ایک طرف تڑپ اور جستجو کا مرکز ہے تو دوسری طرف یہی وہ مقام ہے جہاں معرفتِ الہیٰ کے ذریعے انسان کو حقیقی سکون میسر آتا ہے۔ دل کی آغوش ہی وہ جگہ ہے جہاں تڑپ اور قرار ایک ساتھ ملتے ہیں۔

Roman Urdu

Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apne bāṭinī mushāhide aur dil kī ḥaqīqat kō bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke main ne apnī tamām-tar tawajju “Gauhar-e-Dil” (dil kī aṣl ḥaqīqat aur uss kī gahrā’ī) par markūz kar rakhī thī. 

Iss mushāhide ke daurān mujh par dō kaifiyāt ṭārī hū’īñ: kabhī tō main ‘ishq aur taṛap kī wajha se Tapīdam (bē-chain hō kar taṛpā) aur kabhī issī dil ke andar mujhe woh sukūn aur iṭmīnān milā ke main Ārmīdam (ārām pā gayā aur ṭhehar gayā). 

Iqbāl kā matlab yeh hai ke insānī dil taẓādāt kā majmū’a hai; yeh ek ṭaraf taṛap aur justujū kā markaz hai tō dūsrī ṭaraf yahī woh maqām hai jahāñ ma’rifat-e-Ilāhī ke zarī’e insān kō ḥaqīqī sukūn muyassar ātā hai. Dil kī āghōsh hī woh jagha hai jahāñ taṛap aur qarār ek sāth milte hain.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال دنیاوی ہنگاموں سے بیزاری اور فطرت کی آغوش میں روحانی سکون کی تلاش کو بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں قریہ و شہر (بستیوں اور شہروں) کی آلودہ اور حبس زدہ ہوا سے رمیدم (بھاگ کھڑا ہوا/بیزار ہو گیا)۔ شہر کی مصلحتوں، شور و غل اور بناوٹی زندگی سے تنگ آکر میں نے صحرا اور دشت کی آزاد ہواؤں کے لیے اپنے دل کا دروازہ کھول دیا ہے۔

اقبال کا مقصد یہ بتانا ہے کہ شہر کی زندگی انسان کی خودی اور روح کو قید کر لیتی ہے، جبکہ دشت اور صحرا کی تنہائی انسان کو اپنے باطن میں جھانکنے اور خدا سے لو لگانے کا موقع فراہم کرتی ہے۔ یہ شعر مادی تہذیب سے کنارہ کشی اور روحانی آزادی کی علامت ہے۔

Roman Urdu

Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl dunyāwī hañgāmōñ se bē-zārī aur fiṭrat kī āghōsh mein rūḥānī sukūn kī talāsh kō bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke main Qariya-o-Sheher (bastiyōñ aur shehrōñ) kī ālūda aur ḥabs-zada hawā se Ramīdam (bhāg khaṛā hu’ā/bē-zār hō gayā). Sheher kī maṣlaḥatōñ, shōr-o-ghul aur banāwaṭī zindagī se tañg ākar main ne ṣaḥrā aur Dasht kī āzād hawā’ōñ ke li’e apne Dil kā darwāza khōl diyā hai.

Iqbāl kā maqṣad yeh batānā hai ke sheher kī zindagī insān kī khūdī aur rūḥ kō qaid kar lētī hai, jabke dasht aur ṣaḥrā kī tanhā’ī insān kō apne bāṭin mein jhāñkne aur Khudā se lau lagāne kā mauqa farāham kartī hai. Yeh she’r māddī tehẕīb se kināra-kashī aur rūḥānī āzādī kī ‘alāmat hai.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال انسانی دل کی اس ازلی بے چینی اور تڑپ کا ذکر کر رہے ہیں جو اسے کسی لمحے سکون سے نہیں بیٹھنے دیتی۔ وہ فرماتے ہیں کہ میں نہیں جانتا کہ یہ دل کس کے جلوے کا شہید ہے (یعنی کس کی محبت اور حسن کے سحر میں گرفتار ہے) کہ اسے ایک نفس (ایک لمحے) کے لیے بھی قرار نصیب نہیں ہوتا۔

اقبال کا اشارہ اس “تڑپ” کی طرف ہے جو اللہ تعالیٰ نے انسان کے خمیر میں رکھی ہے۔ انسانی روح اپنے اصل (خالق) سے ملنے کے لیے ہمیشہ بے قرار رہتی ہے۔ یہ تڑپ ہی انسان کو زندگی میں آگے بڑھنے، تخلیق کرنے اور بلندیوں کو چھونے کی تحریک دیتی ہے۔ اقبال کے نزدیک وہ دل مردہ ہے جس میں یہ تڑپ اور بے چینی موجود نہ ہو، کیونکہ حرکت اور اضطراب ہی زندگی کی اصل علامت ہے۔

Roman Urdu

Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl insānī dil kī iss azalī bē-chainī aur taṛap kō bayān kar rahe hain jō usse kisī lamhe sukūn se nahīñ baiṭhne dētī. Woh farmāte hain ke main nahīñ jāntā ke yeh Dil kis ke Jalwe kā Shahīd hai (ya’nī kis kī muḥabbat aur ḥusn ke seḥr mein giriftār hai) ke usse ek nafas (ek lamhe) ke li’e bhī qarār naṣīb nahīñ hōtā.

Iqbāl kā ishāra iss “taṛap” kī ṭaraf hai jō Allāh Ta’ālā ne insān ke khamīr mein rakhī hai. Insānī rūḥ apne aṣl (Khāliq) se milne ke li’e hamēsha bē-qarār rehtī hai. Yeh taṛap hī insān kō zindagī mein āge baṛhne, takhlīq karne aur bulandiyōñ kō chhūne kī teḥrīk dētī hai. Iqbāl ke nazdīk woh dil murda hai jis mein yeh taṛap aur bē-chainī maujūd na hō, kyūñke ḥarkat aur iẓṭirāb hī zindagī kī aṣl ‘alāmat hai.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال انسانی دل کی اس اداسی اور بے چینی کا ذکر کر رہے ہیں جو مادی علاج یا ظاہری تبدیلی سے دور نہیں ہوتی۔ وہ فرماتے ہیں کہ جب میں نے دیکھا کہ میرا دل اداس ہے، تو میں اسے (بہلانے کی خاطر) صحرا کی وسعتوں میں لے گیا، لیکن وہاں جا کر یہ افسردہ تر (مزید اداس) ہو گیا۔ پھر جب میں اسے کسی آبجو (ندی یا چشمے) کے کنارے لے گیا کہ شاید پانی کی لہریں دیکھ کر اس کا جی بہل جائے، تو وہاں یہ سکون پانے کے بجائے زار زار رونے لگا۔

اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جس دل میں عشقِ حقیقی کی تڑپ ہو، اسے دنیا کے مناظر یا تفریحی مقامات سکون نہیں دے سکتے۔ وہ تڑپ ایک ایسی “کمی” کا احساس دلاتی ہے جو صرف وصالِ الہیٰ یا منزلِ مقصود پر پہنچ کر ہی دور ہو سکتی ہے۔ یہ شعر انسانی روح کی اس تنہائی کو بیان کرتا ہے جو کائنات کی وسعتوں میں بھی اپنے “اصل” کو تلاش کرتی رہتی ہے۔

Roman Urdu

Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl insānī dil kī iss udāsī aur bē-chainī kā ẕikr kar rahe hain jō māddī ‘ilāj yā z̤āhirī tabdīlī se dūr nahīñ hōtī. Woh farmāte hain ke jab main ne dēkhā ke mērā dil udās hai, tō main usse (behlāne kī khāṭir) Ṣaḥrā kī wus’atōñ mein lē gayā, lekin wahāñ jā kar yeh Afsurda-tar (mazīd udās) hō gayā. Phir jab main usse kisī Ābjū (nadī yā chashme) ke kināre lē gayā ke shāyad pānī kī lēhrēñ dēkh kar iss kā jī behal jā’ē, tō wahāñ yeh sukūn pāne ke bajā’e zār zār rōne lagā.

Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jis dil mein ‘ishq-e-ḥaqīqī kī taṛap hō, usse dunyā ke manāz̤ir yā tafrīḥī maqāmāt sukūn nahīñ dē sakte. Woh taṛap ek aisī “kamī” kā iḥsās dilātī hai jō ṣirf wiṣāl-e-Ilāhī yā manzil-e-maqsūd par pahuñch kar hī dūr hō saktī hai. Yeh she’r insānī rūḥ kī iss tanhā’ī kō bayān kartā hai jō kā’ināt kī wus’atōñ mein bhī apne “aṣl” kō talāsh kartī rehtī hai.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال “عشاق” (محبتِ الہیٰ میں مست لوگوں) کے ایک ایسے گروہ یا قافلے کا ذکر کر رہے ہیں جو دنیاوی پیمانوں سے آزاد ہو چکا ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ ان “جلوہ مستوں” (جو محبوب کے جلوے میں گم ہیں) کے کارواں کی حالت اور ان کے طریقہِ کار کے بارے میں مت پوچھ، کیونکہ یہ وہ لوگ ہیں جنہوں نے اسبابِ جہاں (دنیاوی وسائل، مال و دولت اور سہارے) سے اپنے ہاتھ کھینچ لیے ہیں۔

اقبال کا مقصد یہ بتانا ہے کہ جو لوگ اللہ کی محبت اور حق کی تلاش میں نکلتے ہیں، وہ ظاہری اسباب اور مادی سہارا تلاش نہیں کرتے۔ ان کی طاقت کا سرچشمہ ان کا ایمان اور عشق ہوتا ہے، نہ کہ دنیاوی جاہ و جلال۔ یہ وہ فقراء ہیں جو فقرِ غیور کے مالک ہیں اور دنیا کی رنگینیوں سے لاتعلق ہو کر صرف اپنی منزلِ مقصود کی طرف گامزن رہتے ہیں۔

Roman Urdu

Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl “Ushshāq” (muḥabbat-e-Ilāhī mein mast lōgōñ) ke ek aise girōh yā qāfile kā ẕikr kar rahe hain jō dunyāwī paimānōñ se āzād hō chukā hai. Woh farmāte hain ke inn “Jalwa-Mastōñ” (jō maḥbūb ke jalwe mein gum hain) ke kārawāñ kī ḥālat aur unn ke tarīqa-e-kār ke bāre mein mat pūchh, kyūñke yeh woh lōg hain jinhōñ ne Asbāb-e-Jahāñ (dunyāwī wasā’il, māl-o-daulat aur sahāre) se apne hāth khaiñch li’e hain.

Iqbāl kā maqṣad yeh batānā hai ke jō lōg Allāh kī muḥabbat aur ḥaq kī talāsh mein nikalte hain, woh z̤āhirī asbāb aur māddī sahāra talāsh nahīñ karte. Unn kī ṭāqat kā sar-chashma unn kā īmān aur ‘ishq hōtā hai, na ke dunyāwī jāh-o-jalāl. Yeh woh fuqarā hain jō Faqr-e-Ghayūr ke mālik hain aur dunyā kī rañgīniyōñ se lā-ta’alluq hō kar ṣirf apnī manzil-e-maqsūd kī ṭaraf gāmzan rehte hain.

Urdu

یہ شعر پچھلے شعر کا تسلسل ہے جس میں علامہ اقبال ان “جلوہ مستوں” اور اللہ کے عاشقوں کی باطنی کیفیت بیان کر رہے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ ان عشاق کی جان میں آوازِ جرس (قافلے کی گھنٹی کی آواز) سے ایک ایسا شور اور اضطراب برپا ہوتا ہے، جیسا کہ موجِ نسیم (ہوا کے جھونکے) سے نیستاں (سرکنڈوں کے جنگل) میں ایک ہلچل اور نغمگی پیدا ہوتی ہے۔

اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جس طرح بانس کے جنگل سے جب ہوا گزرتی ہے تو وہ نغمہ بن کر گونجتی ہے، بالکل اسی طرح جب ان اللہ والوں کے کانوں میں منزل کی طرف کوچ کرنے کی آواز پڑتی ہے، تو ان کی روح کے تار جھنجھنا اٹھتے ہیں۔ ان کے لیے موت یا سفرِ آخرت کا پیغام ڈر کا باعث نہیں، بلکہ ایک ایسی خوشی اور شور کا باعث ہے جو انہیں محبوب سے ملنے کی امید دلاتا ہے۔ ان کا پورا وجود اس پکار پر لبیک کہنے کے لیے ہمہ وقت تیار رہتا ہے۔

Roman Urdu

Yeh she’r pichhle she’r kā tasalsul hai jis mein ‘Allāma Iqbāl inn “Jalwa-Mastōñ” aur Allāh ke ‘āshiqōñ kī bāṭinī kaifiyat bayān kar rahe hain. Woh farmāte hain ke inn ‘ushshāq kī jān mein āwāz-e-jaras (qāfile kī ghanṭī kī āwāz) se ek aisā shōr aur iẓṭirāb barpā hōtā hai, jaisa ke mauj-e-nasīm (hawā ke jhoñke) se naistāñ (sarkanḍōñ ke jañgal) mein ek halchal aur naghmagī paidā hōtī hai.

Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jis taraḥ bāñs ke jañgal se jab hawā guzartī hai tō woh naghma ban kar gūñjtī hai, bilkul issī taraḥ jab inn Allāh wālōñ ke kānōñ mein manzil kī ṭaraf kōch karne kī āwāz paṛtī hai, tō unn kī rūḥ ke tār jhanjhanā uṭhte hain. Unn ke li’e maut yā safar-e-ākhirat kā paighām ḍar kā bā’is nahīñ, balkē ek aisī khūshī aur shōr kā bā’is hai jō unne maḥbūb se milne kī ummīd dilātā hai. Unn kā pūrā wujūd iss pukār par labbaik kehne ke li’e hamē-waqt tayyār rehtā hai.

Urdu

اس شعر میں علامہ اقبال اپنی زندگی کے آخری ایام کی اس تڑپ کا ذکر کر رہے ہیں جو انہیں مدینہ منورہ (یثرب) کی طرف کھینچ رہی ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ “بایں پیری” (اس بڑھاپے اور ناطوانی کے عالم میں) بھی میں نے رہِ یثرب (مدینہ کا راستہ) اختیار کر لیا ہے۔ میری جسمانی حالت اگرچہ کمزور ہے، لیکن میری روح ایک عاشقانہ سرور میں ڈوبی ہوئی ہے اور میں ایک وجدانی کیف کے ساتھ نوا خواں (نعتیں اور گیت گاتا ہوا) اپنے محبوب ﷺ کی بستی کی طرف گامزن ہوں۔ اقبال یہ پیغام دے رہے ہیں کہ عشق کی راہ میں عمر کی زیادتی یا جسمانی اضمحلال کوئی رکاوٹ نہیں ہوتا؛ جب دل میں سچی تڑپ ہو، تو بڑھاپے کا ضعف بھی جوشِ جنوں میں بدل جاتا ہے۔

Roman Urdu

Iss she’r mein ‘Allāma Iqbāl apnī zindagī ke ākhirī ayyām kī iss taṛap kā ẕikr kar rahe hain jō unne Madīna Munawwara (Yasrib) kī ṭaraf khaiñch rahī hai. Woh farmāte hain ke “bā-īñ pīrī” (iss buṛhāpe aur nā-tawānī ke ‘ālam mein) bhī main ne Rah-e-Yasrib (Madīna kā rāsta) ikhtiyār kar liyā hai. 

Mērī jismānī ḥālat agarche kamzōr hai, lekin mērī rūḥ ek ‘āshiqāna surūr mein ḍūbī hu’ī hai aur main ek wijdānī kaif ke sāth nawā-khwāñ (na’atēñ aur gīt gātā hu’ā) apne maḥbūb ﷺ kī bastī kī ṭaraf gāmzan hūñ. Iqbāl yeh paighām dē rahe hain ke ‘ishq kī rāh mein ‘umr kī ziyādatī yā jismānī iẓmīḥlāl kō’ī rukāwaṭ nahīñ hōtā; jab dil mein sachī taṛap hō, tō buṛhāpe kā ẓu’f bhī jōsh-e-junūñ mein badal jātā hai.

Urdu

یہ شعر علامہ اقبال کی اس کیفیت کا بیان ہے جب وہ اپنے سفرِ آخرت یا سفرِ حجاز کی تیاری کر رہے تھے۔ وہ فرماتے ہیں کہ میری مثال اس پرندے کی سی ہے جو صحرا میں شام کے وقت اپنے آشیانے (گھونسلے) کی فکر میں پر پھیلاتا ہے تاکہ تیزی سے اپنے گھر پہنچ سکے۔

اقبال یہاں یہ نکتہ سمجھا رہے ہیں کہ جس طرح دن بھر کی پرواز کے بعد شام ہوتے ہی پرندہ بے چین ہو کر اپنے ٹھکانے کی طرف لوٹتا ہے، اسی طرح میری زندگی کی شام بھی قریب ہے اور اب میری روح اپنے اصل ٹھکانے (مدینہ منورہ یا بارگاہِ الہیٰ) کی طرف لوٹنے کے لیے بے قرار ہو کر پر تول رہی ہے۔ یہ شعر انسان کی اپنے اصل مرکز کی طرف واپسی کی فطری تڑپ اور زندگی کے اختتام پر سکونِ قلب کی تلاش کا ایک خوبصورت استعارہ ہے۔

Roman Urdu

Yeh she’r ‘Allāma Iqbāl kī iss kaifiyat kā bayān hai jab woh apne safar-e-ākhirat yā safar-e-Ḥijāz kī tayyārī kar rahe the. Woh farmāte hain ke mērī misāl uss murgh (parinde) kī sī haiṣaḥrā mein sar-e-shām apne āshiyāna (ghōñsle) kī fikr mein par kushād (phailātā) hai tāke tēzī se apne ghar pahuñch sake.

Iqbāl yahāñ yeh nukta samajhā rahe hain ke jis taraḥ din bhar kī parwāz ke ba’d shām hōte hī parinda bē-chain hō kar apne ṭhikāne kī ṭaraf lauṭtā hai, issī taraḥ mērī zindagī kī shām bhī qarīb hai aur ab mērī rūḥ apne aṣl ṭhikāne (Madīna Munawwara yā Bārgāh-e-Ilāhī) kī ṭaraf lauṭne ke li’e bē-qarār hō kar par taul rahī hai. Yeh she’r insān kī apne aṣl markaz kī ṭaraf wāpsī kī fiṭrī taṛap aur zindagī ke ikhtitām par sukūn-e-qalb kī talāsh kā ek khūbsūrat isti’āra hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *