(Pas Che Bayad Kard-02) Tamheed تمحید

پیرِ رومی مرشدِ روشن ضمیر کاروانِ عشق و مستی را امیر !

منزلش برتر ز ماہ و آفتاب خیمہ را از کہکشاں سازد طناب !

نورِ قرآن در میانِ سینہ اش جامِ جم شرمندہ از آئینہ اش !

از نےِ آں نے نوازِ پاک زاد باز شورے در نہادِ من فتاد !

Roman Urdu)

Peer-e-Rumi murshid-e-roshan-zameer

Karwan-e-ishq o masti ra ameer !

Manzil-ash bartar za mah o aaftab

Khaima ra az kahkashan saazad tanab !

Noor-e-Quran dar miyan-e-seina-ash

Jaam-e-Jam sharminda az aaeena-ash !

Az nay-e-aan nay-nawaaz-e-paak-zaad

Baaz shorey dar nihad-e-man fitaad !

English Translation

“The Sage of Rum is a guide of illuminated conscience; he is the supreme commander of the caravan of divine love and ecstasy!”

“His ultimate destination lies far beyond the moon and the sun; he fashions the ropes of his spiritual tent from the galaxy itself!”

“The radiant light of the Holy Quran glows deep within his chest; even the world-revealing cup of Jamshid stands humiliated before the mirror of his heart!”

“From the mystical flute of that pure-born flute player; a grand revolutionary storm has once again erupted inside my inner nature!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال اپنے معنوی استاد مولانا جلال الدین رومی کو خراجِ عقیدت پیش کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ پیرِ رومی ایک ایسے مرشد ہیں جن کا باطن نورِ حق سے روشن ہے اور وہ الٰہی محبت و سرستی کے قافلے کے سالار ہیں۔ ان کا فکری و روحانی مقام اس مادی کائنات کے چاند اور سورج سے بھی بہت بلند ہے، وہ اپنے خیمے کی رسیاں کہکشاں کے ستاروں سے باندھتے ہیں یعنی ان کی پرواز لامتناہی ہے۔ رومی کی اس عظمت کا راز یہ ہے کہ ان کا سینہ قرآن پاک کے انوار اور علم سے منور ہے، ان کا دل ایک ایسا صاف آئینہ ہے جس کے سامنے دنیا کا حال بتانے والا بادشاہ جمشید کا فرضی پیالہ (جامِ جم) بھی ہیچ اور شرمندہ نظر آتا ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ جب میں نے اس پاک فطرت رومی کی مثنوی کے نغمے (نے) سنے، تو میرے باطن اور میری طبیعت کے اندر دوبارہ سے ایک نیا ولولہ اور انقلابی ہنگامہ بیدار ہو گیا۔

Roman Urdu

Allama Iqbal apne ma’navi ustad Maulana Jalaluddin Rumi ko khiraj-e-aqeedat pesh karte hue farmate hain ke Peer-e-Rumi ek aise murshid hain jis ka baatin noor-e-haq se roshan hai aur wo Ilahi mohabbat wa sar-masti ke qafile ke salaar hain. Un ka fikri wa roohani maqaam is maadi kainat ke chaand aur suraj se bhi bahut buland hai, wo apne khaime ki rasiyan kahkashan ke sitaron se baandhte hain yani un ki parwaaz la-mutanahi hai. Rumi ki is azmat ka raaz ye hai ke un ka seina Quran Paak ke anwaar aur ilm se munawwar hai, un ka dil ek aisa saaf aaeena hai jis ke saamne dunya ka haal batane wala badshah Jamshid ka farzi pyala (Jaam-e-Jam) bhi heich aur sharminda nazar aata hai. Iqbal kehte hain ke jab mein ne is paak fitrat Rumi ki Masnavi ke naghme (nay) sune, to mere baatin aur meri tabiyat ke andar dobara se ek naya walwala aur inqilabi hangama bidaar ho gya.

خاور از خوابِ گراں بیدار شد گفت جاں ہا محرمِ اسرار شد !

جذبہ ہائے تازہ او را دادہ اند بند ہائے کہنہ را بکشادہ اند !

جز تو اے داناے اسرارِ فرنگ کس نکو ننشست در نارِ فرنگ !

باش مانندِ خلیل اللہ مست ہر کہن بتخانہ را باید شکست !

Roman Urdu)

Khawar az khwab-e-garaan bidaar shud

Guft jaan-ha mahram-e-asrar shud !

Jazba-ha-ye-taza o ra dada-and

Band-ha-ye-kuhna ra bukshada-and !

Juz tu aey dana-ye-asrar-e-Farang

Kas naku nanishast dar naar-e-Farang !

Baash manand-e-Khaleel-Ullah mast

Har kuhan butkhana ra baayed shikast !

English Translation

“The East has finally awakened from its deep, heavy slumber; it can be said that the souls have now become intimate with the secrets of life!”

“The Divine powers have blessed the East with fresh, vibrant aspirations; and the ancient chains of its political slavery have been shattered!”

“Except for you, O knower of the hidden secrets of the West; no one else has successfully managed to sit unharmed within the fire of Western civilization!”

“Therefore, remain ecstatically steadfast like Abraham, the Friend of God; for every ancient temple of false idols must be demolished!”

Urdu

تشریح: مرشدِ رومی کی روح نے اقبال کو مژدہ سناتے ہوئے فرمایا کہ اب سرزمینِ مشرق (خاور) صدیوں کی بوجھل اور گہری نیند سے جاگ اٹھی ہے اور یہاں کے لوگوں کی روحیں زندگی کے اصل رازوں سے واقف ہونا شروع ہو گئی ہیں۔ قدرت نے مشرق کے نوجوانوں کو نئے انقلابی جذبے عطا کر دیے ہیں اور ان کی پرانی غلامی کی زنجیریں اب کھل چکی ہیں۔ رومی اقبال سے فرماتے ہیں کہ اے مغربی تہذیب کے رازوں کو جاننے والے! یورپ کی مادہ پرستی کی اس سلگتی ہوئی آگ میں تمہارے سوا کوئی اور صحیح سلامت نہیں بیٹھ سکا، یعنی تم مغرب میں پڑھے مگر وہاں کی گمراہی سے محفوظ رہے۔ اب تمہارا کام یہ ہے کہ تم باطل کے سامنے حضرت ابراہیم خلیل اللہ کی طرح اپنے ایمان کی مستی میں قائم رہو، اور زمانہِ حاضر میں مادہ پرستی اور فرنگی فکر کے جتنے بھی پرانے بت خانے اور نظریات موجود ہیں، ان سب کو اپنے توحیدی افکار سے توڑ کر رکھ دو۔

Roman Urdu

Murshid-e-Rumi ki rooh ne Iqbal ko muzda sunate hue farmaya ke ab sar-zamein-e-mashriq (khawar) sadiyon ki boojhal aur gheiri neind se jaag uthi hai aur yahan ke logon ki roohein zindagi ke asl raazon se waqif hona shuru ho gayi hain. Qudrat ne mashriq ke naujawanon ko naye inqilabi jazbe ata kar diye hain aur un ki purani ghulāmi ki zanjeirein ab khul chuki hain. Rumi Iqbal se farmate hain ke aey Maghribi tehzeeb ke raazon ko jaanne wale! Europe ki maada-parasti ki is sulagti hui aag mein tumhare siwa koi aur sahi-salamat nahi baith saka, yani tum Maghrib mein parhe magar wahan ki gumrahi se mahfooz rahe. Ab tumhara kaam ye hai ke tum baatil ke saamne Hazrat Ibrahim Khaleel-Ullah ki tarah apne eimaan ki masti mein qaim raho, aur zamana-e-hazir mein maada-parasti aur Farangi fikr ke jitne bhi purane but-khane aur nazriyat maujood hain, un sab ko apne touheedi afkaar se toor kar rakh do.

امتاں را زندگی جذبِ دروں کم نظر ایں جذب را گوید جنوں !

ہیچ قومے زیرِ چرخِ لاجورد بے جنوںِ ذوفنوں کارے نکرد !

مومن از عزم و توکل قاہر است گر ندارد ایں دو جوہر کافر است !

خیر را او باز میداند ز شر از نگاہش عالمی زیر و زبر !

Roman Urdu)

Ummatan ra zindagi jazb-e-daroon

Kam-nazar een jazb ra goyad junoon !

Heich qaumay zeir-e-charkh-e-lajward

Be junoon-e-zoofanoon kaaray nakard !

Momin az azm o tawakkul qahir ast

Gar nadarad een do jauhar kafir ast !

Khair ra o baaz mi-daand za shar

Az nigah-ash aalamay zeir o zabar !

English Translation

“For the nations of the world, true life springs only from an intense inner passion; but the short-sighted intellect calls this sacred passion ‘madness’!”

“No nation beneath this azure, sapphire dome of the sky; has ever accomplished any great historic feat without a multifaceted, creative madness!”

“A true Momin becomes absolutely dominant through the power of firm resolve and reliance on God; if he lacks these two attributes, he is practically a denier of faith!”

“He possesses the divine ability to clearly distinguish between good and evil; and by his piercing gaze, an entire corrupt world can be turned upside down!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ دنیا کی قوموں اور امتوں کی بقا کا اصل سامان ان کے دل کی باطنی تڑپ اور ایمانی کشش (جذبِ دروں) میں چھپا ہوتا ہے۔ لیکن جن کی نظر کمزور ہوتی ہے، وہ مادی عقل کے اندھے اس پاکیزہ باطنی جذبے کو پاگل پن یا جنون کا نام دیتے ہیں۔ حقیقت یہ ہے کہ اس نیلے آسمان (چرخِ لاجورد) کے نیچے تاریخ میں کسی بھی قوم نے کوئی بڑا، حیرت انگیز کارنامہ یا انقلاب اس وقت تک برپا نہیں کیا جب تک ان کے اندر ایسا جنون پیدا نہ ہوا ہو جو ہر فن اور ہنر میں کمال رکھتا ہو۔ ایک سچا مومن اپنے پکے ارادے (عزم) اور اللہ کی ذات پر کامل بھروسے (توکل) کی وجہ سے دنیا کی باطل قوتوں پر غالب اور جابر (قاہر) ہوتا ہے۔ اگر اس کے اندر یہ دو خوبیاں موجود نہ ہوں، تو وہ ظاہری طور پر مسلمان ہونے کے باوجود باطنی طور پر کافر ہے۔ وہ اپنی بصیرت سے اچھے (خیر) اور برے (شر) میں سچی تمیز کرنا جانتا ہے، اور اس کی ایک مردانہ نگاہِ حق سے پوری دنیا کا نظام درہم برہم (زیر و زبر) ہو جاتا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke dunya ki qaumon aur ummaton ki baqa ka asl saamaan un ke dil ki baatni tarap aur eimani kashish (jazb-e-daroon) mein chupa hota hai. Lekin jin ki nazar kamzoor hoti hai, wo maadi aql ke andhe is pakeeza baatni jazbe ko pagal-pan ya junoon ka naam dete hain. Haqeeqat ye hai ke is neile aasmaan (charkh-e-lajward) ke neiche tareekh mein kisi bhi qaum ne koi bada, hairat-angeiz kaam ya inqilab is waqt tak barpa nahi kiya jab tak un ke andar aisa junoon paida na hua ho jo har fan aur hunar mein kamal rakhta ho. Ek sacha momin apne pakke irade (azm) aur Allah ki zaat par kaamil bharose (tawakkul) ki wajah se dunya ki baatil quwaton par ghalib aur jaabir (qahir) hota hai. Agar us ke andar ye do khoobiyan maujood na hon, to wo zahiri tor par Musalman hone ke bajaye baatni tor par kafir hai. Wo apni baseerat se acchay (khair) aur bure (shar) mein sachi tameez karna jaanta hai, aur us ki ek mardana nigah-e-haq se poori dunya ka nizaam darham-barham (zeir wa zabar) ho jata hai.

کوہسار از ضربتِ او ریز ریز 

در گریبانش ہزاراں رستخیز !

Roman Urdu)

Kohsaar az zarbat-e-o reiz reiz

Dar gireiban-ash hazaraan rastakhiz !

English Translation

“Huge, solid mountains are shattered into tiny particles by the heavy blow of his stride;”

“And within his revolutionary chest lie dormant thousands of global resurrections!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال مومنِ حقیقی کی مادی و روحانی طاقت کا نقشہ کھینچتے ہوئے اس آخری شعر میں فرماتے ہیں کہ جب ایک سچا مومن عزم اور توکل کے ساتھ کھڑا ہوتا ہے، تو اس کے پاؤں کی ٹھوکر اور ایمان کی چوٹ (ضربت) سے بڑے بڑے مضبوط اور سنگلاخ پہاڑ بھی ریزہ ریزہ ہو جاتے ہیں، یعنی بڑی سے بڑی ظالم سلطنت بھی اس کے سامنے ٹک نہیں سکتی۔ بظاہر وہ خاموش نظر آتا ہے، لیکن اس کے گریبان اور دل کے اندر کائنات کو بدل دینے والے ہزاروں انقلابات اور قیامت کے ہنگامے (رستخیز) پرورش پا رہے ہوتے ہیں۔ وہ ایک متحرک اور زندہ جاوید قوت بن کر دنیا کا نقشہ بدل دیتا ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal momin-e-haqeeqi ki maadi wa roohani taqat ka naqsha kheinchte hue is aakhri sher mein farmate hain ke jab ek sacha momin azm aur tawakkul ke sath khara hota hai, to us ke paon ki thokar aur eimaan ki chot (zarbat) se bade bade mazboot aur sanglaakh pahar bhi reiz reiz ho jate hain, yani badi se badi zaalim saltanat bhi us ke saamne tik nahi sakti. Bizaahir wo khamoosh nazar aata hai, lekin us ke gireiban aur dil ke andar kainat ko badal dene wale hazaraan inqilabaat aur qiyamat ke hangame (rastakhiz) parwarish pa rahe hote hain. Wo ek mutaharrik aur zinda javeid quwat ban kar dunya ka naqsha badal deita hai.

تا مے از میخانۂ من خوردہ ای کہنگی را از تماشا بردہ ای !

در چمن زی مثلِ بو مستور و فاش در میانِ رنگ، پاک از رنگ باش !

عصرِ تو از رمزِ جاں آگاہ نیست دینِ او جز حبِّ غیر اللہ نیست !

فلسفی ایں رمز کم فہمیدہ است فکرِ او بر آب و گل پیچیدہ است !

Roman Urdu)

Taa may az maikhana-e-man khorda-ee

Kuhna-gi ra az tamasha burda-ee !

Dar chaman zi misl-e-boo mastoor o faash

Dar miyan-e-rang, paak az rang baash !

Asr-e-tu az ramz-e-jaan aagah neist

Dein-e-o juz hubb-e-ghair-Allah neist !

Falsafi een ramz kam fahmeeda ast

Fikr-e-o bar aab o gil peicheeda ast !

English Translation

“Since you have tasted the spiritual wine from my tavern; you have completely removed the dust of ancient stagnation from the vista of your vision!”

“Live in the meadow of life like a beautiful fragrance—simultaneously hidden yet fully manifest; exist amidst the vibrant world of colors, yet keep your garment pure from being stained by them!”

“The material era you live in is totally oblivious to the sacred mystery of the soul; its only religion is the devotion to and worship of worldly idols other than God!”

“The academic philosopher has utterly failed to comprehend this inner secret; because his entire thought remains entangled within the physical realm of clay and water!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال کلام کے قاری اور امت کے نوجوان کو مخاطب کر کے فرماتے ہیں کہ جب سے تم نے میرے فکری شراب خانے سے توحید اور خودی کی مے پی ہے، تمہاری نظر بدل گئی ہے اور تم نے اپنے سامنے سے پرانے مصلحت پسندانہ نظریات کا پرانا پن اور جمود ختم کر دیا ہے۔ اب اس دنیا کے چمن میں تمہاری زندگی کا اسلوب پھول کی خوشبو کی طرح ہونا چاہیے، جو بظاہر ہوا میں چھپی (مستور) ہوتی ہے مگر اپنی تاثیر میں ہر طرف عیاں (فاش) ہوتی ہے۔ تم دنیا کی مادی گہماگہمی اور رنگوں کے درمیان ضرور رہو، مگر اپنے دامن کو دنیا پرستی کے رنگ سے آلودہ نہ ہونے دو۔ یاد رکھو، تمہارا یہ دور روح کی حقیقت اور باطنی طاقت سے بالکل ناواقف ہے۔ اس مادہ پرست زمانے کا دین تو بس اللہ کے سوا دنیا کی مادی چیزوں، طاقتوں اور حکومتوں (غیر اللہ) کی محبت میں گرفتار رہنا ہے۔ یہی وجہ ہے کہ دنیاوی عقل کا ماہر فلسفی اس باطنی رمز کو کبھی نہیں سمجھ پاتا، کیونکہ اس کی تمام تر سوچ اور ریسرچ صرف مٹی اور پانی (آب و گل) یعنی مادی کائنات اور جسمانی حدود کے گرد ہی گھومتی رہتی ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal kalam ke qaari aur ummat ke naujawan ko mukhatab kar ke farmate hain ke jab se tum ne mere fikri sharab-khane se touheed aur khudi ki may pi hai, tumhari nazar badal gayi hai aur tum ne apne saamne se purane maslahat-pasandana nazriyat ka purana-pan aur jamood khatam kar diya hai. Ab is dunya ke chaman mein tumhari zindagi ka usloob phool ki khushboo ki tarah hona chahiye, jo bizaahir hawa mein chhupi (mastoor) hoti hai magar apni taseer mein har taraf ayaan (faash) ہوتی ہے۔ Tum dunya ki maadi gehma-gehmi aur rangon ke darmiyan zaroor raho, magar apne daaman ko dunya-parasti ke rang se aaloodah na hone do. Yaad rakho, tumhara ye dor rooh ki haqeeqat aur baatni taqat se bilkul nawaqif hai. Is maada-parast zamane ka dein to bas Allah ke siwa dunya ki maadi cheezon, taqaton aur hukomaton (ghair-Allah) ki mohabbat mein giriktar rehna hai. Yehi wajah hai ke dunyawei aql ka mahir falsafi is baatni ramz ko kabhi nahi samajh paata, kyunke us ki tamam-tar soch aur research sirf mitti aur paani (aab o gil) yani maadi kainat aur jismāni hudood ke gird hi ghoomti rehti hai.

دیدہ از قندیلِ دل روشن نکرد پس ندید الا کبود و سرخ و زرد !

اے خوش آں مردے کہ دل باکس نداد بندِ غیر اللہ را از پا کشاد !

سرِّ شیری را نہ فہمید گاو و میش جز بہ شیراں کم بگو اسرارِ خویش !

با حریفِ سفلٰے نتواں خورد مے گرچہ باشد پادشاہِ روم و رے !

Roman Urdu)

Deida az qandeel-e-dil roshan nakard

Pas nadeid illa kabood o surkh o zرد !

Aey khosh aan marde ke dil ba-kas nadaad

Band-e-ghair-Allah ra az paa kushaad !

Sirr-e-sheiri ra na-fahmeed gaav o meish

Juz ba sheiran kam bago asrar-e-khoish !

Ba hareef-e-sufla natwaan khord may

Gar-cheh baashad padshah-e-Room o Ray !

English Translation

“Since the philosopher did not illuminate his eyes with the lamp of the heart; he could perceive nothing except the physical hues of blue, red, and yellow!”

“How blessed and fortunate is that sovereign individual who never surrendered his heart to any worldly power; and broke asunder the chains of all false deities from his feet!”

“The majestic secret of a lion’s courage can never be understood by a cow or a sheep; therefore, never reveal your deep inner secrets to anyone except fellow lions!”

“One must never consume the wine of spiritual ecstasy in the company of a low-minded, petty companion; even if that companion happens to be the majestic king of Rome or Iran!”

Urdu

تشریح: اقبال مادی سائنس اور فلسفے کی حد بتاتے ہوئے کہتے ہیں کہ چونکہ مادی انسان نے اپنی ظاہری آنکھ کو اپنے دل اور روح کے فانوس (قندیلِ دل) سے روشن نہیں کیا، اسی لیے وہ کائنات کی حقیقت کو نہ دیکھ سکا اور صرف نیلے، سرخ اور زرد جیسے ظاہری، مادی رنگوں کے دھوکے میں مگن رہا۔ وہ انسان کتنا خوش نصیب اور عظیم ہے جس نے اس فانی دنیا میں کسی کے سامنے اپنے دل کا سودا نہیں کیا، اپنی غیرت کا سودا نہیں کیا، اور اپنے پاؤں سے غیر اللہ اور مادی غلامی کی ہر زنجیر کو کاٹ پھینکا۔ آگے چل کر وہ ایک نفسیاتی نکتہ بتاتے ہیں کہ شیر کی عظمت اور اس کے شکار کا راز گائے، بھیڑ اور بکریاں (کمزور مزاج لوگ) کبھی نہیں سمجھ سکتے؛ اس لیے اے خودی کے مسافر! اپنے دل کے اعلیٰ اور انقلابی راز صرف ان کو بتا جو بلند ہمت اور شیروں جیسے جگر کے مالک ہیں۔ کسی بھی کم ظرف، پست فطرت اور گھٹیا انسان (حریفِ سفلٰے) کے ساتھ بیٹھ کر اپنے اعلیٰ خیالات کی شراکت داری مت کرو، خواہ وہ ظاہری طور پر کتنا ہی بڑا کیوں نہ ہو اور روم یا ایران کا بادشاہ ہی کیوں نہ ہو، کیونکہ کم ظرف کی صحبت انسان کی پرواز کو ختم کر دیتی ہے۔

Roman Urdu

Iqbal maadi science aur falsafe ki hadd batate hue kehte hain ke kyunke maadi insan ne apni zahiri aankh ko apne dil aur rooh ke fanoos (qandeel-e-dil) se roshan nahi kiya, isi liye wo kainat ki haqeeqat ko na dekh saka aur sirf neile, surkh aur zard jaise zahiri, maadi rangon ke dhoke mein magan raha. Wo insan kitna khush-naseeb aur azeim hai jis ne is faani dunya mein kisi ke saamne apne dil ka souda nahi kiya, apni ghairat ka souda nahi kiya, aur apne paon se ghair-Allah aur maadi ghulāmi ki har zanjeir ko kaat pheinka. Aage chal kar wo ek nafsiati nukta batate hain ke sheir ki azmat aur us ke shikaar ka raaz gaaye, bheid aur bakriyan (kamzoor mizaj log) kabhi nahi samajh sakte; is liye aey khudi ke musafir! Apne dil ke aala aur inqilabi raaz sirf un ko bata jo buland-himmat aur sheiron jaise jigar ke maalik hain. Kisi bhi kam-zarf, past-fitrat aur ghatiya insan (hareef-e-sufla) ke sath baith kar apne aala khayalat ki sharakati-dari mat karo, khwah wo bizaahir kitna hi bada kyun na ho aur Room ya Iran ka badshah hi kyun na ho, kyunke kam-zarf ki sohbat insan ki parwaaz ko khatam kar deti hai.

یوسفِ ما را اگر گرگے برد بہ کہ مردے ناکس او را خرد !

بوریا بافانِ اطلس ناشناس اہلِ دنیا بے تخیل، بے قیاس !

عجمی مردے چہ خوش شعرے سرود سوز دار از تاثیرِ او جاں در وجود !

نالۂ عاشق بگوشِ مردمِ دنیا بانگِ مسلمانی و دیارِ فرنگ است !

Roman Urdu)

Yusuf-e-ma ra agar gurgay barad

Beh ke mard-e-naakas o ra kharad !

Booriya-baafan-e-atlas na-shinaas

Ahl-e-dunya be-takhayyul, be-qiyaas !

Ajami marde cheh khosh sheiray sarood

Soz daarad az taseir-e-o jaan dar wajood !

Nala-e-aashiq ba-gosh-e-mardom-e-dunya

Baang-e-Musalmani o diyar-e-Farang ast !

English Translation

“If a wild wolf comes and devours our beautiful Joseph, it is infinitely better; than a worthless, wretched man buying him as a cheap slave in the market!”

“These materialistic world-worshipers are like mat-weavers who are totally ignorant of royal silk; they possess neither creative imagination nor higher understanding!”

“How beautifully did a certain Persian poet sing a magnificent verse; whose immense spiritual impact sets the dormant soul within the body on fire!”

“To the ears of these materialistic worldlings, the ecstatic cry of a true lover; is just as strange and unheeded as an Islamic call to prayer (Adhan) echoed in the lands of the West!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال غیرتِ نفس کا اعلیٰ ترین معیار بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگر ہمارے قیمتی یوسف (یعنی ہماری خودی اور ایمان) کو کوئی بھیڑیا پھاڑ کھائے تو یہ اس مصیبت سے ہزار گنا بہتر ہے کہ کوئی کم ظرف اور گھٹیا انسان دولت کے بل بوتے پر ہمیں اپنا غلام بنا کر خرید لے۔ یہ دنیا کے پجاری اور مادہ پرست لوگ بالکل اس چٹائی بننے والے (بوریا باف) کی طرح ہیں جس نے زندگی میں کبھی قیمتی ریشم (اطلس) دیکھا ہی نہ ہو؛ یہ لوگ اعلیٰ افکار، تخیل اور گہری سوچ سے بالکل محروم ہیں۔ یہاں اقبال ایک ایرانی شاعر کے خوبصورت شعر کا حوالہ دیتے ہیں جس کے اثر سے جسم کے اندر روح تڑپ اٹھتی ہے۔ وہ حقیقت کیا ہے؟ یہ کہ اس مادی دنیا کے غلاموں کے کانوں میں کسی سچے عاشقِ الٰہی کی تڑپ اور فریاد کی آواز بالکل ایسے ہی اجنبی اور بے اثر ہوتی ہے، جیسے یورپ اور فرنگیوں کے دیس میں کسی مسلمان کی اذان کی آواز! یعنی دنیا دار لوگ دین اور عشق کی تڑپ کو کبھی محسوس نہیں کر سکتے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal ghairat-e-nafs ka aala tareein miyaar bayan karte hue farmate hain ke agar hare qeemti Yusuf (yani hamari khudi aur eimaan) ko koi bheidya phaar khaye to ye is museebat se hazar guna behtar hai ke koi kam-zarf aur ghatiya insan doulat ke bal bote par hamen apna ghulam bana kar khareed le. Ye dunya ke pujari aur maada-parast log bilkul us chatai bunne wale (booriya-baaf) ki tarah hain jis ne zindagi mein kabhi qeemti resham (atlas) dekha hi na ho; ye log aala afkaar, takhayyul aur gheiri soch se bilkul mahroom hain. Yahan Iqbal ek Irani shair ke khoobsoorat sher ka hawala dete hain jis ke asar se jism ke andar rooh tarap uthti hai. Wo haqeeqat kya hai? Ye ke is maadi dunya ke ghulamon ke kanon mein kisi sacche aashiq-e-Ilahi ki tarap aur faryad ki aawaz bilkul aise hi ajnabi aur be-asar hoti hai, jaise Europe aur Farangiyon ke deis mein kisi Musalman ki adhan ki aawaz! Yani dunya-daar log dein aur ishq ki tarap ko kabhi mehsoos nahi kar sakte.

معنیِ دین و سیاست بازگوئے اہلِ حق را زیں دو حکمت بازگوئے !

خود غمِ خُور و ناںِ غم افزایاں مخور زانکہ عاقل غم خورد کودک شکر !

خرقۂ خود بار است بر دوشِ فقیر چوں صبا جز بوئے گل ساماں مگیر !

قلزمی؟ با دشت و در پے ہم ستیز شبنمی؟ خود را بہ گلبرگے بریز !

Roman Urdu)

Ma’ni-e-dein o siyasat baaz-goye

Ahl-e-Haq ra zein do hikmat baaz-goye !

Khud gham-e-khur o naan-e-gham-afzayan makhur

Zanka aaqil gham khurad, koodak shakar !

Khirqa-e-khud baar ast bar dosh-e-faqeer

Chon saba juz boo-ye-gul saamaan mageir !

Qulzami? ba dasht o dar pay-ham sateiz

Shabnami? khud ra ba gulbarge bareiz !

English Translation

“Go and explain the true, combined meaning of Faith and Statecraft once again; reveal the deep wisdom of these two paths to the seekers of Truth!”

“Endure your own inner sorrows, but never eat the bread offered by those who multiply your worries; for the wise man consumes profound grief, while children only seek sugar!”

“Even a simple tattered dervish-robe is felt as a heavy burden upon the shoulder of a true mystic; therefore, like the morning breeze, collect no worldly baggage except the scent of the rose!”

“Are you a vast ocean? Then strike and battle continuously against the deserts and mountains! Are you a tiny drop of dew? Then go and gently pour yourself upon a delicate petal!”

Urdu

تشریح: اقبال اپنے آپ کو اور امت کے مصلحین کو حکم دیتے ہیں کہ اٹھو اور لوگوں کو سچے دین اور حقیقی سیاست کا باہمی تعلق دوبارہ سمجھاؤ، اور حق کے راستے پر چلنے والوں کو ان دونوں حکمتوں کی اصل روح سے واقف کرو کہ دین اور سیاست الگ نہیں ہیں۔ زندگی میں اپنی غیرت کو بچانے کے لیے خود اپنے مقصد کا غم اٹھا لو، مگر ان احسان جتلانے والے امیروں کے در کی روٹی کبھی مت کھاؤ جو تمہارے غموں اور غلامی میں اضافہ کرتے ہیں۔ یاد رکھو کہ عقل مند اور غیرت مند لوگ ہمیشہ بلند مقاصد کا غم کھاتے ہیں جبکہ مادی لذتوں کے پیچھے بھاگنا بچوں کا کام ہے جو صرف شکر اور مٹھائی کے دیوانے ہوتے ہیں۔ ایک سچے درویش کے لیے تو اس کا معمولی لباس (خرقہ) بھی کندھوں پر بوجھ ہوتا ہے؛ لہٰذا صبح کی ہوا (صبا) کی طرح بنو جو اپنے سفر میں دنیا کا کوئی سامان اکٹھا نہیں کرتی، سوائے پھولوں کی خوشبو کے۔ آخر میں انسان کی ہمت کے دو درجے بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں: اگر تمہارے اندر سمندر (قلزم) جیسا جلال ہے، تو مٹ جانے کے بجائے راستے میں آنے والے صحراؤں اور پہاڑوں سے ٹکرا جاؤ اور راستے بناؤ؛ اور اگر تم ابھی صرف ایک عاجز قطرۂ شبنم ہو، تو مایوس ہونے کے بجائے اپنی حقیقت کو کسی خوبصورت پھول کی پتی پر گرا دو تاکہ تمہارا وجود کسی کے کام آ سکے۔

Roman Urdu

Iqbal apne aap ko aur ummat ke musliheen ko hukm dete hain ke utho aur logon ko sacche dein aur haqeeqi siyasat ka baahmi ta’alluq dobara samajhao, aur haq ke raaste par chalne walon ko in donon hikmaton ki asl rooh se waqif karo ke dein aur siyasat alag nahi hain. Zindagi mein apni ghairat ko bachane ke liye khud apne maqsad ka gham utha lo, magar in ehsan-jitlane wale ameiron ke dar ki roti kabhi mat khao jo tumhare ghamon aur ghulāmi mein izafa karte hain. Yaad rakho ke aql-mand aur ghairat-mand log hameisha buland maqasidon ka gham khate hain jabke maadi lazzaton ke peiche bhaagna bacchon ka kaam hai jo sirf shakar aur mithaai ke deewane hote hain. Ek sacche darweish ke liye to us ka maamoli libaas (khirqa) bhi kandhon par boojh hota hai; lahaza subah ki hawa (saba) ki tarah bano jo apne safar mein dunya ka koi saamaan ikhtaha nahi karti, siwaye phoolon ki khushboo ke. Aakhir mein insan ki himmat ke do darjay bayan karte hue farmate hain: Agar tumhare andar samandar (qulzum) jaisa jalal hai, to mit jaane ke bajaye raaste mein aane wale sehraon aur paharon se takra jao aur raaste banao; aur agar tum abhi sirf ek aajiz qatrah-e-shabnam ho, to mayoos hone ke bajaye apni haqeeqat ko kisi khoobsoorat phool ki patti par gira do taake tumhara wajood kisi ke kaam aa sake.

سرِّ حق بر مردِ حق پوشیدہ نیست روحِ مومن ہیچ میدانی کہ چیت ؟

قطرۂ شبنم کہ از ذوقِ نمود عقدۂ خود را بدستِ خود گشود !

از خودی اندر ضمیرِ خود نشست رختِ خویش از خلوتِ افلاک بست !

رخ سوے دریاے بے پایاں نکرد خویشتن را در صدف پنہاں نکرد !

Roman Urdu)

Sirr-e-Haq bar mard-e-Haq posheeda neist

Rooh-e-momin heich mi-daani ke chist ?

Qatrah-e-shabnam ke az zouq-e-namood

Uqdah-e-khud ra ba-dast-e-khud gushaad !

Az khudi andar zameer-e-khud nashast

Rakht-e-khoish az khalwat-e-aflaak bast !

Rukh soye darya-ye-be-payaan nakard

Khoishtan ra dar sadaf pinhaan nakard !

English Translation

“The ultimate secret of God is never hidden from the True Man of God; do you have any real knowledge of what the soul of a Momin truly is?”

“It is like a pristine drop of dew, which out of the pure desire to manifest its own identity; untied its own complicated knot with its own hands!”

“Driven by the power of Selfhood (Khudi), it established itself deep within its own inner conscience; and packed its baggage away from the lonely solitude of the heavens!”

“It never turned its face toward the boundless, swallowing ocean; nor did it choose to hide and lose its identity inside the shell of a pearl!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ کائنات کے پوشیدہ راز اپنے سچے بندوں (مردِ حق) پر عیاں کر دیتا ہے۔ اس کے بعد وہ قاری سے پوچھتے ہیں کہ کیا تمہیں معلوم ہے کہ ایک سچے مومن کی روح کی اصل حقیقت کیا ہے؟ وہ اس حقیقت کو سمجھانے کے لیے شبنم کے قطرے کی شاندار تلمیح اور مثال پیش کرتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ مومن کی روح شبنم کے اس قطرے کی طرح ہے جس نے اپنی پہچان اور اپنا وجود ظاہر کرنے کے شوق (ذوقِ نمود) میں اپنی زندگی کی گتھی کو کسی اور کا احسان لیے بغیر اپنے ہی ہاتھوں سے سلجھایا۔ اس نے اپنی “خودی” اور غیرت کے بل بوتے پر اپنے ضمیر کے اندر اپنا ایک الگ مقام پیدا کیا۔ اس نے آسمان کی تنہائیوں (خلوتِ افلاک) سے اپنا بستر سمیٹا اور زمین پر اپنی انفرادیت قائم کرنے کے لیے نیچے اتر آیا۔ اس قطرے کی غیرت کا یہ عالم تھا کہ اس نے سمندر میں مل کر اپنی پہچان کھو دینے کے بجائے سمندر کی طرف رخ ہی نہ کیا، اور نہ ہی اس نے یہ پسند کیا کہ وہ کسی سیپی (صدف) کے اندر چھپ کر موتی بن جائے اور قید ہو جائے؛ یعنی مومن اپنی انفرادیت کو کسی بڑی طاقت میں ضم کر کے ختم نہیں کرتا۔

Roman Urdu

Allama Iqbal farmate hain ke Allah Ta’ala kainat ke posheeda raaz apne sacche bandon (mard-e-haq) par ayaan kar deta hai. Is ke baad wo qaari se poochte hain ke kya tumhen maloom hai ke ek sacche momin ki rooh ki asl haqeeqat kya hai? Wo is haqeeqat ko samajhane ke liye shabnam ke qatray ki shaandar talmeeh aur misal pesh karte hain. Wo kehte hain ke momin ki rooh shabnam ke us qatray ki tarah hai jis ne apni pehchan aur apna wajood zahir karne ke shauq (zouq-e-namood) mein apni zindagi ki guthi ko kisi aur ka ehsan liye bghair apne hi haathon se suljhaya. Us ne apni “khudi” aur ghairat ke bal bote par apne zameer ke andar apna ek alag maqaam paida kiya. Us ne aasmaan ki tanhaiyon (khalwat-e-aflaak) se apna bistar sameita aur zameen par apni infradiyat qaim karne ke liye neiche utar aaya. Is qatray ki ghairat ka ye aalam tha ke us ne samandar mein mil kar apni pehchan kho dene ke bajaye samandar ki taraf rukh hi na kiya, aur na hi us ne ye pasand kiya ke wo kisi seepi (sadaf) ke andar chhup kar moti ban jaye aur qaid ho jaye; yani momin apni infradiyat ko kisi badi taqat mein zam kar ke khatam nahi karta.

اندر آغوشِ سحر یک دم تپید 

تا بکامِ غنچۂ نورس چکید !

Roman Urdu)

Andar aaghosh-e-sahar yak dam tapeid

Taa ba-kaam-e-ghuncha-e-nauras chakeid !

English Translation

“For a single, intense moment, it throbbed restlessly within the warm embrace of the dawn;”

“Until it perfectly distilled and trickled straight into the thirsty heart of a freshly blossomed rosebud!”

Urdu

تشریح: شبنم کی اس تمثیل کو مکمل کرتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ وہ غیرت مند قطرہ سمندر یا سیپی کا محتاج بننے کے بجائے صبح سویرے (آغوشِ سحر) میں ایک لمحے کے لیے چمکا اور تڑپا۔ اس نے اپنی آزادی برقرار رکھی اور بالآخر اپنی زندگی کے اعلیٰ مقصد کو پا لیا، یعنی وہ ایک تازہ کھلے ہوئے غنچے (غنچۂ نورس) کے منہ اور حلق میں ٹپک گیا تاکہ اس پیاسے پھول کو زندگی بخش سکے۔ اس کا مطلب یہ ہے کہ مومنِ حقیقی اپنی خودی کی حفاظت کرتے ہوئے دنیا کی بڑی مادی طاقتوں کا غلام نہیں بنتا، بلکہ اپنی مختصر مگر پُر وقار زندگی کو کسی اعلیٰ مقصد اور انسانیت کی بھلائی کے لیے قربان کر دیتا ہے۔

Roman Urdu

Shabnam ki is talmeeh ko mukammal karte hue Iqbal farmate hain ke wo ghairat-mand qatrah samandar ya seepi ka muhtaj banne ke bajaye subah sawere (aaghosh-e-sahar) mein ek lamhe ke liye chamka aur tarpa. Us ne apni aazaadi barqarar rakhi aur bil-aakhir apni zindagi ke aala maqsad ko pa liya, yani wo ek taza khule hue ghunche (ghuncha-e-nauras) ke munh aur halq mein tapak gya taake is pyase phool ko zindagi bakhsh sake. Is ka matlab ye hai ke momin-e-haqeeqi apni khudi ki hifazat karte hue dunya ki badi maadi taqaton ka ghulam nahi banta, balke apni mukhtasar magar pur-waqar zindagi ko kisi aala maqsad aur insaniyat ki bhalai ke liye qurban kar deta hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *