
(Payam-e-Mashriq-106) Payam پیام


از من اے بادِ صبا گوئے بہ دانائے فرنگ
عقل تا بال کشود است گرفتار تر است
برق را این بہ جگر می زند، آن رام کند
عشق از عقلِ فسوں پیشہ جگر دار تر است
Roman Urdu Translation
Az man ay baad-e-saba goye ba danaye Farang,
Aql ta baal kushuda ast giraftar tar ast.
Barq ra een ba jigar mi zanad, aan raam kunad,
Ishq az aql-e-fusoon pesha jigar dar tar ast.
English Translation
O Morning Breeze! Carry my message to the sages of the West: the more the intellect spreads its wings, the more entangled it becomes. While intellect seeks to tame the lightning, Love receives the lightning in its very heart; indeed, Love is far more courageous than the sorcerous intellect.
Urdu
علامہ اقبال بادِ صبا کے ذریعے مغرب کے مفکرین کو یہ پیغام دیتے ہیں کہ تمہاری عقل نے مادی ترقی تو کر لی ہے، لیکن یہ جتنی وسعت حاصل کرتی ہے، اتنی ہی اپنے ایجاد کردہ مسائل کے جال میں پھنستی چلی جاتی ہے۔ عقل کا کام فطرت کی قوتوں (بجلی وغیرہ) کو قابو کرنا ہے، جبکہ عشق ان قوتوں کا مردانہ وار سامنا کرتا ہے اور انہیں اپنے اندر سمو لیتا ہے۔ عقل جادوگر کی طرح صرف مادی فریب پیدا کرتی ہے، جبکہ عشق وہ حوصلہ رکھتا ہے جو کائنات کی حقیقتوں کو بدل دیتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal baad-e-saba ke zariye Maghrib ke mufakkireen ko ye paigham dete hain ke tumhari aql ne maadi taraqqi to kar li hai, lekin ye jitni wus’at hasil karti hai, utni hi apne ijaad karda masail ke jaal mein phansti chali jati hai. Aql ka kaam fitrat ki quwaton (bijli waghaira) ko qabu karna hai, jabke Ishq in quwaton ka mardana-war samna karta hai aur unhein apne andar samoo leta hai. Aql jadugar ki tarah sirf maadi faraib paida karti hai, jabke Ishq wo housla rakhta hai jo kainat ki haqeeqaton ko badal deta hai.

چشم جز رنگِ گل و لالہ نہ بیند، ورنہ
آنچہ در پردۂ رنگ است پدیدار تر است
عجب آں نیست کہ اعجازِ مسیحا داری
عجب ایں است کہ بیمارِ تو بیمار تر است
Roman Urdu Translation
Chashm juz rang-e-gul o lala na beenad, warna,
Aanche dar parda-e-rang ast padeedar tar ast.
Ajab aan nest ki ijaz-e-Masiha dari,
Ajab een ast ki bimar-e-tu bimar tar ast.
English Translation
The eye sees nothing but the colours of the rose and tulip; otherwise, that which is hidden behind the veil of colour is far more evident. It is not surprising if you possess the healing miracle of Christ; what is strange is that your patient becomes even more ill under your care.
Urdu
ہماری ظاہری آنکھ صرف دنیا کے رنگوں اور مادی خوبصورتی تک محدود ہے، حالانکہ ان رنگوں کے پیچھے چھپی ہوئی حقیقت (روحانیت) کہیں زیادہ واضح اور آشکار ہے۔ اقبال مغرب کی تہذیب پر طنز کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ تمہارے پاس سائنس اور طب کی صورت میں مردوں کو زندہ کرنے والا ‘اعجازِ مسیحا’ تو ہے، لیکن تمہاری اس ترقی نے انسانیت کو سکون دینے کے بجائے مزید بے چین اور روحانی طور پر بیمار کر دیا ہے۔ تمہارے علاج سے انسانیت کی تکلیف کم ہونے کے بجائے بڑھ گئی ہے۔
Roman Urdu
Hamari zahiri aankh sirf duniya ke rangon aur maadi khubsurti tak mahdood hai, halanke in rangon ke peeche chhuppi hui haqeeqat (ruhaniyat) kahin zyada wazeh aur aashkaar hai. Iqbal Maghrib ki tehzeeb par tanz karte hue kehte hain ke tumhare paas science aur tib ki surat mein murdon ko zinda karne wala ‘ijaz-e-Masiha’ to hai, lekin tumhari is taraqqi ne insaniyat ko sukoon dene ke bajaye mazeed be-chain aur ruhani taur par bimar kar diya hai. Tumhare ilaj se insaniyat ki takleef kam hone ke bajaye barh gayi hai.

دانش اندوختہ ای، دل ز کف انداختہ ای
آہ ازاں نقدِ گراں مایہ کہ در باختہ ای
حکمت و فلسفہ کارے است کہ پایاں اش نیست
سیلیِ عشق و محبت بہ دبستاں اش نیست
Roman Urdu Translation
Danish andukhta-ee, dil zi kaf andakhta-ee,
Aah az-aan naqd-e-garan maya ki dar bakhta-ee.
Hikmat o falsafa karay ast ki payan-ash nest,
Seeli-e-ishq o muhabbat ba dabistan-ash nest.
English Translation
You have gathered knowledge but lost your heart; alas for that precious capital you have gambled away! Science and philosophy are tasks without end, but in their schools, there is no place for the transformative slap (intensity) of Love and Passion.
Urdu
اے مغربی انسان! تو نے بہت سی معلومات اور علم تو اکٹھا کر لیا لیکن اس عمل میں تو نے اپنے دل (جذبہ و احساس) کو کھو دیا ہے۔ کتنے افسوس کی بات ہے کہ تو نے عقل کے بدلے وہ قیمتی سرمایہ لٹا دیا جو انسان کی اصل پہچان ہے۔ یہ فلسفہ اور منطق تو وہ بھول بھلیاں ہیں جن کا کوئی اختتام نہیں، اور ان کے مدرسوں میں وہ عشقِ صادق نہیں سکھایا جاتا جو انسان کی کایا پلٹ دیتا ہے۔
Roman Urdu
Ay Maghribi insan! Tu ne bohat si maloomat aur ilm to ikatha kar liya lekin is amal mein tu ne apne dil (jazba-o-ehsas) ko kho diya hai. Kitne afsos ki baat hai ke tu ne aql ke badle wo qeemti sarmaya luta diya jo insan ki asal pehchan hai. Ye falsafa aur mantiq to wo bhool-bhulaiyan hain jin ka koi ikhtitam nahi, aur in ke madrasson mein wo ishq-e-sadiq nahi sikhaya jata jo insan ki kaya palat deta hai.

بیشتر راہِ دلِ مردمِ بیدار زند
فتنہ ای نیست کہ در چشمِ سخندانش نیست
دل ز نازِ خنکِ او بہ تپیدن نرسد
لذتے در خلشِ غمزۂ پنہانش نیست
Roman Urdu Translation
Beshtar rah-e-dil-e-murdum-e-bedar zanad,
Fitna-ee nest ki dar chashm-e-sakhundan-ash nest.
Dil zi naaz-e-khunuk-e-oo ba tapeedan na-rasad,
Lazzate dar khalish-e-ghamza-e-pinhan-ash nest.
English Translation
It mostly preys upon the hearts of those who are awake; there is no mischief that is not present in its eloquent eyes. The heart does not throb from its cold charms, and there is no delight in the sting of its hidden glances.
Urdu
یہ عقلِ عیار اکثر ہوشیار اور بیدار لوگوں کو ہی اپنا نشانہ بناتی ہے اور انہیں گمراہ کرتی ہے۔ اس کی باتوں اور دلائل میں ہر طرح کا فتنہ چھپا ہوا ہے۔ مغربی تہذیب کی ظاہری چمک دمک میں وہ گرمجوشی اور تڑپ نہیں جو دل کو زندگی بخشے، بلکہ اس کی ادائیں سرد اور بے روح ہیں جن میں روح کی تسکین کے لیے کوئی لذت یا تڑپ موجود نہیں۔
Roman Urdu
Ye aql-e-ayyar aksar hoshiyar aur bedar logon ko hi apna nishana banati hai aur unhein gumrah karti hai. Is ki baaton aur dalail mein har tarah ka fitna chhupa hua hai. Maghribi tehzeeb ki zahiri chamak damak mein wo garmajoushi aur tadap nahi jo dil ko zindagi bakhshe, balkey is ki adayein sard aur be-rooh hain jin mein rooh ki taskeen ke liye koi lazzat ya tadap maujood nahi.

دشت و کہسار نوردید و غزالی نگرفت
طوفِ گلشن زد و یک گل بہ گریباں اش نیست
چارہ ایں است کہ از عشق کشادی طلبیم
پیشِ او سجدہ گزاریم و مرادی طلبیم
Roman Urdu Translation
Dasht o kuhsar navardeid o ghazale na-giraft,
Touf-e-gulshan zad o yak gul ba gari-ban-ash nest.
Chara een ast ki az ishq kushadi talabem,
Pesh-e-oo sajda guzarem o murade talabem.
English Translation
The intellect traversed deserts and mountains but caught no gazelle; it circled the garden but has not a single flower in its lap. The only remedy is to seek liberation through Love; let us prostrate before it and ask for our heart’s desire.
Urdu
عقل نے ساری کائنات کی خاک چھانی، پہاڑوں اور جنگلوں کی پیمائش کی، مگر اسے حقیقت کا وہ ہرن (مقصد) نہ مل سکا جس کی تلاش تھی۔ اس نے علم کے باغات کے چکر تو لگائے مگر اس کے دامن میں معرفت کا ایک پھول بھی نہیں۔ اب واحد راستہ یہی ہے کہ ہم عقل کو چھوڑ کر عشق کی پناہ لیں، اس کے سامنے سر تسلیم خم کریں تاکہ ہمیں زندگی کا اصل مقصد اور روحانی سکون حاصل ہو سکے۔
Roman Urdu
Aql ne sari kainat ki khaak chhaani, paharon aur junglon ki paimaish ki, magar usey haqeeqat ka wo hiran (maqsad) na mil saka jis ki talash thi. Is ne ilm ke baghat ke chakkar to lagaye magar is ke daman mein ma’rifat ka ek phool bhi nahi. Ab wahid rasta yahi hai ke hum aql ko chhor kar Ishq ki panah lein, is ke samne sar-e-tasleem kham karein taake humein zindagi ka asal maqsad aur ruhani sukoon hasil ho sake.

عقل چوں پائے دریں راہِ خم اندر خم زد
شعلہ در آب دوانید و جہاں برہم زد
کیمیا سازیِ او ریگِ رواں را زر کرد
بر دلِ سوختہ اکسیرِ محبت کم زد
Roman Urdu Translation
Aql choon paye dareen rah-e-kham-andar-kham zad,
Shola dar aab dawanid o jahan barham zad.
Kimiya sazi-e-oo raig-e-rawan ra zar kard,
Bar dil-e-sokhta ikseer-e-muhabbat kam zad.
English Translation
When intellect set foot on this winding path, it set fire to the water and threw the world into chaos. Its alchemy turned flowing sand into gold, but it failed to apply the elixir of love to the burning heart.
Urdu
جب عقل نے زندگی کے پیچیدہ راستوں میں قدم رکھا، تو اس نے اپنی ایجادات (بارود اور ایٹمی طاقت) سے سمندروں میں آگ لگا دی اور پوری دنیا کا امن و امان تباہ کر دیا۔ اس نے ریت کو سونا بنانا تو سیکھ لیا (یعنی مادی دولت اکٹھی کر لی)، لیکن افسوس کہ انسانیت کے تڑپتے ہوئے دل پر محبت کی وہ دوا نہ لگائی جو اسے سکون بخشتی اور اسے کندن بنا دیتی۔
Roman Urdu
Jab aql ne zindagi ke pechida raston mein qadam rakha, to is ne apni ijaadat (barood aur atomic taqat) se samandaron mein aag laga di aur poori duniya ka aman-o-aman tabah kar diya. Is ne rait ko sona banana to seekh liya (yani maadi doulat ikathi kar li), lekin afsos ke insaniyat ke tadapte hue dil par muhabbat ki wo dawa na lagayi jo usey sukoon bakhsh-ti aur usey kundan bana deti.

وائے بر سادگیِ ما کہ فسونش خوردیم
رہزنے بود، کمیں کرد و رہِ آدم زد
ہنرش خاک برآورد ز تہذیبِ فرنگ
باز آں خاک بہ چشمِ پسرِ مریم زد
Roman Urdu Translation
Waye bar saadgi-e-ma ki fusoon-ash khurdem,
Rahzane bood, kameen kard o rah-e-Adam zad.
Hunar-ash khak bar-awurd zi tehzeeb-e-Farang,
Baaz aan khak ba chashm-e-pisar-e-Maryam zad.
English Translation
Alas for our simplicity that we were deceived by its spell! It was a highwayman that lay in ambush and robbed humanity. Its cleverness destroyed the essence of Western civilisation, and then threw that very dust into the eyes of the Son of Mary (Jesus).
Urdu
افسوس ہماری معصومیت پر کہ ہم مغرب کی ظاہری چمک اور فریب میں آ گئے۔ یہ عقل تو ایک ڈاکو تھی جس نے انسانیت کی راہ ماری۔ اس کی مادی ترقی نے پہلے تو خود مغربی تہذیب کی اخلاقی بنیادیں تباہ کیں، اور پھر اسی تباہی کی دھول حضرت عیسیٰؑ کی پاکیزہ تعلیمات کی آنکھوں میں جھونک دی، یعنی دین کو دنیا داری کی نذر کر دیا۔
Roman Urdu
Afsos hamari masoomiyat par ke hum Maghrib ki zahiri chamak aur faraib mein aa gaye. Ye aql to ek daku thi jis ne insaniyat ki rah maari. Is ki maadi taraqqi ne pehle to khud Maghribi tehzeeb ki akhlaqi buniyadain tabah kien, aur phir isi tabahi ki dhool Hazrat Isa (A.S) ki pakeeza taleemat ki aankhon mein jhonk di, yani deen ko duniya-dari ki nazar kar diya.

شررے کاشتن و شعلہ درودن تا کے
عقدہ بر دل زدن و باز کشودن تا کے
عقلِ خود بیں دگر و عقلِ جہاں بیں دگر است
بالِ بلبل دگر و بازوئے شاہیں دگر است
Roman Urdu Translation
Shararay kashtan o shola daroodan ta-kay,
Uqda bar dil zadan o baaz kushudan ta-kay.
Aql-e-khud-been digar o aql-e-jahan-been digar ast,
Baal-e-bulbul digar o bazuye shaheen digar ast.
English Translation
How long will you sow sparks and reap flames? How long will you tie knots upon the heart and then try to untie them? The self-centred intellect is one thing, and the world-beholding intellect is another; the wing of a nightingale is one thing, and the arm of a falcon is quite another.
Urdu
تم کب تک عقل کے ذریعے فتنوں کی چنگاریاں بوتے رہو گے اور پھر ان سے پیدا ہونے والے جنگ کے شعلے کاٹتے رہو گے؟ کب تک خود ہی مسائل پیدا کرو گے اور پھر انہیں حل کرنے کی ناکام کوشش کرو گے؟ یاد رکھو کہ وہ عقل جو صرف اپنے مفاد کو دیکھتی ہے (مغربی عقل)، وہ بلبل کے کمزور پروں کی طرح ہے، جبکہ وہ عقل جو پوری کائنات اور حقیقتِ الہیٰ کا مشاہدہ کرتی ہے، وہ شاہین کے مضبوط بازوؤں کی طرح بلند پرواز ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Tum kab tak aql ke zariye fitnon ki chingariyan bote raho ge aur phir un se paida hone wale jung ke shole kaat-te raho ge? Kab tak khud hi masail paida karo ge aur phir unhein hal karne ki nakam koshish karo ge? Yaad rakho ke wo aql jo sirf apne mufad ko dekhti hai (Maghribi aql), wo bulbul ke kamzor paron ki tarah hai, jabke wo aql jo poori kainat aur haqeeqat-e-Ilahi ka mushahida karti hai, wo shaheen ke mazboot bazuon ki tarah buland parwaz hoti hai.

دگر است آں کہ برد دانۂ افتادہ ز خاک
آں کہ گیرد خورش از دانۂ پرویں دگر است
دگر است آں کہ زند سیرِ چمن مثلِ نسیم
آں کہ در شد بہ ضمیرِ گل و نسریں دگر است
Roman Urdu Translation
Digar ast aan ki barad dana-e-uftada zi khak,
Aan ki geerad khorish az dana-e-Parveen digar ast.
Digar ast aan ki zanad sair-e-chaman misl-e-naseem,
Aan ki dar shud ba zameer-e-gul o nasreen digar ast.
English Translation
Different is the bird that picks grains from the dust; and different is the one that takes its nourishment from the stars of Pleiades. Different is the one that wanders the garden like a breeze; and different is the one that enters the very soul of the rose and the eglantine.
Roman Urdu
اقبال فرق واضح کرتے ہیں کہ وہ پرندہ جو زمین پر گرا ہوا معمولی دانہ چگتا ہے (مادی عقل)، وہ پست ہے؛ جبکہ وہ جو ستاروں کی بلندیوں سے اپنا رزق پاتا ہے (روحانی بصیرت)، وہ اعلیٰ ہے۔ اسی طرح وہ جو صرف پھولوں کی ظاہری خوبصورتی دیکھ کر گزر جاتا ہے، وہ سطحی ہے، جبکہ جو پھول کے اندرونی رازوں اور خوشبو کی روح تک پہنچ جاتا ہے، وہی اصل عارف ہے۔
Roman Urdu
Iqbal farq wazeh karte hain ke wo parinda jo zameen par gira hua mamooli dana chugta hai (maadi aql), wo past hai; jabke wo jo sitaron ki bulandiyon se apna rizq pata hai (ruhani baseerat), wo aala hai. Isi tarah wo jo sirf phoolon ki zahiri khubsurti dekh kar guzar jata hai, wo sathi hai, jabke jo phool ke andruni raazon aur khushbu ki rooh tak pounch jata hai, wahi asal aarif hai.

دگر است آں سوئے نہ پردہ کشادن نظرے
ایں سوئے پردہ گماں و ظن و تخمیں دگر است
اے خوش آں عقل کہ پہنائے دو عالم با اوست
نورِ افرشتہ و سوزِ دلِ آدم با اوست
Roman Urdu Translation
Digar ast aan suye nuh parda kushadan nazray,
Een suye parda guman o zann o takhmeen digar ast.
Ay khush aan aql ki pehnaye do-alam ba oost,
Noor-e-afrishta o soz-e-dil-e-Adam ba oost.
English Translation
To open one’s eyes beyond the nine veils of heaven is one thing; to indulge in doubt and guesswork on this side of the veil is another. Blessed is the intellect that encompasses both worlds; it possesses the light of angels and the passion of the human heart.
Urdu
آسمانوں کے پار حقیقت کا مشاہدہ کرنا ایک بلند مرتبہ ہے، جبکہ اس دنیا کے پردوں میں الجھ کر صرف اندازے اور گمان لگانا (سائنسی مفروضے) ایک ادنیٰ کام ہے۔ وہ عقل مبارک ہے جو مادی اور روحانی دونوں جہانوں کا احاطہ کرے، جس میں فرشتوں جیسی پاکیزہ روشنی بھی ہو اور انسان کے دل کا تڑپا دینے والا سوز و عشق بھی ہو۔
Roman Urdu
Asmanon ke paar haqeeqat ka mushahida karna ek buland martaba hai, jabke is duniya ke pardon mein ulajh kar sirf andaze aur guman lagana (scientific hypotheses) ek adna kaam hai. Wo aql mubarak hai jo maadi aur ruhani donon jahanon ka ihata kare, jis mein farishton jaisi pakeeza roshni bhi ho aur insan ke dil ka tadpa dene wala soz-o-ishq bhi ho.

ما ز خلوت کدۂ عشق بروں تاختہ ایم
خاکِ پا را صفتِ آئینہ پرداختہ ایم
در نگر ہمتِ ما را کہ دو جہاں را بہ یک داؤ
کہ نہاں بردہ عیاں باختہ ایم
Roman Urdu Translation
Ma zi khalwat-kada-e-ishq baroon takhta-em,
Khak-e-pa ra sifat-e-aina pardakhta-em.
Dar nigar himmat-e-ma ra ki do jahan ra ba yak dao,
Ki nahan burda ayan bakhta-em.
English Translation
We have emerged from the sanctuary of Love; we have polished the dust of our feet until it shines like a mirror. Look at our courage: we have gambled both worlds on a single stake—those worlds we gained in secret, we have lost openly.
Urdu
ہم عشق کی تنہائیوں سے نکل کر عمل کے میدان میں آگئے ہیں۔ ہم نے اپنی عاجزی اور خاکساری (خاکِ پا) کو اس قدر نکھار دیا ہے کہ وہ کائنات کے رازوں کا آئینہ بن گئی ہے۔ ہماری ہمت دیکھو کہ ہم نے دین و دنیا دونوں کو اللہ کی محبت میں داؤ پر لگا دیا ہے۔ جو روحانی دولت ہم نے تنہائی میں حاصل کی تھی، اسے ہم نے برسرِ عام لٹا دیا ہے (یعنی ہم نے سب کچھ قربان کر کے سچائی کو پا لیا ہے)۔
Roman Urdu
Hum ishq ki tanhaiyon se nikal kar amal ke maidan mein aagaye hain. Hum ne apni aajizi aur khaksari (khak-e-pa) ko is qadar nikhaar diya hai ke wo kainat ke raazon ka aina ban gayi hai. Hamari himmat dekho ke hum ne deen-o-duniya donon ko Allah ki muhabbat mein dao par laga diya hai. Jo ruhani doulat hum ne tanhai mein hasil ki thi, usey hum ne barsar-e-aam luta diya hai (yani hum ne sab kuch qurban kar ke sachayi ko pa liya hai).

پیشِ ما می گذرد سلسلۂ شام و سحر
بر لبِ جوئے رواں خیمہ بر افراختہ ایم
در دلِ ما کہ بریں دیرِ کہن شبخوں ریخت
آتشے بود کہ در خشک و تر انداختہ ایم
Roman Urdu Translation
Pesh-e-ma mi guzarad silsila-e-sham o sahar,
Bar lab-e-joye rawan khaima bar-afrakhta-em.
Dar dil-e-ma ki bareen deir-e-kuhan shab-khoon rekht,
Atashey bood ki dar khushk o tar andakhta-em.
English Translation
The succession of day and night passes before our eyes, for we have pitched our tent on the bank of the flowing river of existence. In our heart, which raided this ancient temple (the old world), there was a fire that we have cast upon all that is dry and wet.
Urdu
ہم نے زندگی کو ایک بہتی ہوئی ندی کی طرح سمجھا ہے اور اس کے کنارے اپنا ڈیرہ ڈالا ہے، اس لیے وقت کا گزرنا ہمیں متاثر نہیں کرتا۔ ہمارے دل میں عشق کی وہ آگ ہے جس نے اس پرانے اور بوسیدہ نظام (دیرِ کہن) پر شب خون مارا ہے اور پوری کائنات میں ایک نیا انقلاب برپا کر دیا ہے۔ یہ آگ ہر باطل چیز کو جلا کر راکھ کر دے گی۔
Roman Urdu
Hum ne zindagi ko ek behti hui nadi ki tarah samjha hai aur is ke kinare apna dera dala hai, is liye waqt ka guzarna humein mutasir nahi karta. Hamare dil mein ishq ki wo aag hai jis ne is purane aur boseeda nizam (deir-e-kuhan) par shab-khoon maara hai aur poori kainat mein ek naya inqilab barpa kar diya hai. Ye aag har baatil cheez ko jala kar raakh kar de gi.

شعلہ بودیم شکستیم و شرر گردیدیم
عشق گردید ہوس پیشہ و ہر بند گسست
آدم از فتنۂ او صورتِ ماہی در شست
صاحبِ ذوق و تمنا و نظر گردیدیم
Roman Urdu Translation
Shola boodem shikastem o sharar gardeidem,
Ishq gardeid havas-pesha o har band gusast.
Adam az fitna-e-oo surat-e-mahi dar shast,
Sahib-e-zauq o tamanna o nazar gardeidem.
English Translation
We were a flame, but we broke and became mere sparks; Love became self-serving lust, and every bond was severed. Because of this mischief, man became like a fish caught in a hook, even though we were once possessors of taste, longing, and vision.
Urdu
ہم کبھی ایک عظیم شعلہ تھے (یعنی متحد اور طاقتور تھے) مگر اب بکھر کر محض چنگاریاں رہ گئے ہیں۔ ہمارا وہ پاکیزہ عشق اب ہوس میں بدل چکا ہے جس کی وجہ سے اخلاقی بندھن ٹوٹ گئے ہیں۔ آج کا انسان اپنی ہی خواہشات کے جال میں اس طرح پھنس گیا ہے جیسے کانٹے میں مچھلی۔ افسوس کہ ہم جو کبھی اعلیٰ ذوق اور بصیرت رکھتے تھے، آج پستی کا شکار ہیں۔
Roman Urdu
Hum kabhi ek azeem shola thay (yani muttahid aur taqatwar thay) magar ab bikhary kar mahz chingariyan reh gaye hain. Hamara wo pakeeza ishq ab havas mein badal chuka hai jis ki wajah se akhlaqi bandhan toot gaye hain. Aaj ka insan apni hi khwahishat ke jaal mein is tarah phans gaya hai jaise kaante mein machhli. Afsos ke hum jo kabhi aala zauq aur baseerat rakhte thay, aaj pasti ka shikar hain.

رزم بر بزم پسندید و سپاہے آراست
تیغِ او جز بہ سر و سینۂ یاراں نہ نشست
رہزنی را کہ بنا کرد جہاں بانی گفت
ستمِ خواجگیِ او کمرِ بندہ شکست
Roman Urdu Translation
Razm bar bazm pasandeid o sipahay aarast,
Tegh-e-oo juz ba sar o seena-e-yaran na nishast.
Rahzani ra ki bina kard jahan-bani guft,
Sitam-e-khwajagi-e-oo kamar-e-banda shikast.
English Translation
He preferred war over peace and organized armies; his sword fell nowhere but on the heads and chests of his friends. The banditry he initiated, he called “world-governance”; the tyranny of his lordship has broken the back of the common man.
Urdu
مغربی طاقتوں نے امن کے بجائے جنگ کو ترجیح دی اور بڑی بڑی فوجیں تیار کیں۔ ان کی تلوار نے اپنوں اور بیگانوں سب کا خون بہایا۔ انہوں نے دوسرے ملکوں کو لوٹنے (رہزنی) کا نام ‘سیاست’ اور ‘انتظامِ عالم’ رکھا۔ ان کی اس ظالمانہ حکمرانی اور آقائی نے غریب انسانوں اور کمزور قوموں کی کمر توڑ کر رکھ دی ہے۔
Roman Urdu
Maghribi taqaton ne aman ke bajaye jung ko tarjeeh di aur badi badi foujain tayyar kien. In ki talwar ne apnon aur beganon sab ka khoon bahaya. Unhon ne dusre mulkon ko lootne (rahzani) ka naam ‘siyasat’ aur ‘intezam-e-alam’ rakkha. In ki is zalimana hukmarani aur aqayi ne ghareeb insanon aur kamzor qoumon ki kamar tor kar rakh di hai.

بے حجابانہ بہ بانگِ دف و نی می رقصِد
جامے از خونِ عزیزاںِ تنک مایہ بہ دست
وقتِ آں است کہ آئینِ دگر تازہ کنیم
لوحِ دل پاک بشوئیم و ز سر تازہ کنیم
Roman Urdu Translation
Be-hijabana ba baang-e-duf o nay mi raqsad,
Jamay az khoon-e-azeezan-e-tanak-maya ba dast.
Waqt-e-aan ast ki aayin-e-digar taza kunem,
Loh-e-dil pak bashuyem o zi sar taza kunem.
English Translation
He dances shamelessly to the sound of the drum and flute, holding a cup filled with the blood of his poor brothers. It is time that we establish a new order; let us wash the tablet of our heart clean and begin everything anew.
Urdu
ظالم حکمران اور استحصالی قوتیں غریبوں کا خون بہا کر جشن منا رہی ہیں۔ وہ اپنے ہی بھائیوں کی تباہی پر رقص کر رہے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ اب وقت آگیا ہے کہ اس فرسودہ اور ظالمانہ نظام کو جڑ سے اکھاڑ پھینکا جائے اور ایک نیا انسانی اور عادلانہ نظام لایا جائے۔ ہمیں اپنے دلوں سے پرانے اور غلط نظریات کو دھو کر ایک نئے عزم کے ساتھ زندگی کا آغاز کرنا ہوگا۔
Roman Urdu
Zalim hukmaran aur istihsali quwatain ghareebon ka khoon baha kar jashn mana rahi hain. Wo apne hi bhaiyon ki tabahi par raqs kar rahe hain. Iqbal kehte hain ke ab waqt aagaya hai ke is farsuda aur zalimana nizam ko jar se ukhaar phenka jaye aur ek naya insani aur aadilana nizam laya jaye. Humein apne dilon se purane aur ghalat nazriat ko dho kar ek naye azm ke sath zindagi ka aghaz karna hoga.

افسرِ پادشاہی رفت و بہ یغمائی رفت
نئے اسکندری و نغمۂ دارائی رفت
کوہکن تیشہ بہ دست آمد و پرویزی خواست
عشرتِ خواجگی و محنتِ لالائی رفت
Roman Urdu Translation
Afsar-e-padshahi raft o ba yaghmai raft,
Nay-e-Iskandari o naghma-e-Darai raft.
Kohkan tesha ba dast amad o Parveezi khast,
Ishrat-e-khwajagi o mehnat-e-lailai raft.
English Translation
The crown of kingship is gone, plundered away; the flute of Alexander and the song of Darius are no more. The laborer (Farhad) has come with his axe, demanding the kingdom of Parvez; the luxury of the masters and the toil of the slaves are both coming to an end.
Urdu
قدیم بادشاہتوں کا دور ختم ہو چکا ہے۔ سکندر اور دارا جیسے جابر بادشاہوں کی شان و شوکت قصہ پارینہ بن گئی۔ اب محنت کش اور مزدور (کوہکن) بیدار ہو چکا ہے اور وہ اپنے حقوق کا مطالبہ کر رہا ہے۔ اب نہ تو آقاؤں کی عیاشی باقی رہے گی اور نہ ہی غلاموں کی وہ مشقت جو وہ دوسروں کے لیے کرتے تھے۔ یہ دورِ ملوکیت کے خاتمے اور عوامی بیداری کا اعلان ہے۔
Roman Urdu
Qadeem badshahat-o-ka dour khatam ho chuka hai. Iskandar aur Dara jaise jabir badshahon ki shan-o-shaukat qissa-e-parina ban gayi. Ab mehnat-kash aur mazdoor (Kohkan) bedar ho chuka hai aur wo apne huqooq ka mutalaba kar raha hai. Ab na to aqayon ki ayyashi baqi rahe gi aur na hi ghulamon ki wo mushaqqat jo wo dusron ke liye karte thay. Ye dour-e-mulookiyat ke khatme aur awami bedari ka elaan hai.

یوسفی راز اسیری بہ عزیزی بردند
ہمہ افسانہ و افسونِ زلیخائی رفت
راز ہائے کہ نہاں بود بہ بازار افتاد
آں سخن سازی و آں انجمن آرائی رفت
Roman Urdu Translation
Yusufi raz aseeri ba azizi burdand,
Hamma afsana o afsoon-e-Zulaikhai raft.
Raz-haye ki nahan bood ba bazar uftad,
Aan sukhan sazi o aan anjuman-arai raft.
English Translation
They took a Joseph from captivity to the rank of ‘Aziz’ (power); the entire tale and the spells of Zulaikha have vanished. The secrets that were hidden have fallen into the marketplace; the age of mere words and empty gatherings has passed.
Urdu
جس طرح حضرت یوسفؑ قید سے نکل کر مصر کے حاکم بنے، اسی طرح مظلوم قومیں اب اقتدار کی طرف بڑھ رہی ہیں۔ باطل کی جادوگری اور فریب (افسونِ زلیخا) اب ختم ہو چکا ہے۔ وہ حقائق جو اب تک چھپائے گئے تھے، وہ اب عام ہو چکے ہیں اور ہر کوئی سچائی کو جان چکا ہے۔ اب صرف باتوں سے محفلیں سجانے کا وقت ختم ہو گیا، اب عمل کا دور ہے۔
Roman Urdu
Jis tarah Hazrat Yusuf (A.S) qaid se nikal kar Misr ke hakim bane, isi tarah mazloom qoumain ab iqtedar ki taraf barh rahi hain. Baatil ki jadugari aur faraib (afsoon-e-Zulaikha) ab khatam ho chuka hai. Wo haqaiq jo ab tak chhupaye gaye thay, wo ab aam ho chuke hain aur har koi sachayi ko jaan chuka hai. Ab sirf baaton se mehfilain sajane ka waqt khatam ho gaya, ab amal ka dour hai.

چشم بگشائے اگر چشمِ تو صاحبِ نظر است
زندگی در پے تعمیرِ جہانِ دگر است
من دریں خاکِ کہن گوہرِ جاں می بینم
چشمِ ہر ذرہ چو انجم نگراں می بینم
Roman Urdu Translation
Chashm bakshaye agar chashm-e-tu sahib-e-nazar ast,
Zindagi dar paye tameer-e-jahan-e-digar ast.
Man dareen khak-e-kuhan gauhar-e-jan mi beenam,
Chashm-e-har zarra cho anjum nigaran mi beenam.
English Translation
Open your eyes if they have the power to see; life is busy building a new world. Within this ancient dust, I see the pearl of life; I see the eye of every atom watching like a star.
Urdu
اقبال کہتے ہیں کہ اگر تم بصیرت رکھتے ہو تو دیکھو کہ کائنات ایک بہت بڑی تبدیلی سے گزر رہی ہے اور ایک نئی دنیا بن رہی ہے۔ اس پرانی اور مردہ نظر آنے والی زمین سے زندگی کا نیا جوہر (موتی) برآمد ہو رہا ہے۔ اب کائنات کا ذرہ ذرہ بیدار ہو رہا ہے اور ستاروں کی طرح روشن مستقبل کی طرف دیکھ رہا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke agar tum baseerat rakhte ho to dekho ke kainat ek bohat badi tabdeeli se guzar rahi hai aur ek nayi duniya ban rahi hai. Is purani aur murda nazar aane wali zameen se zindagi ka naya johar (moti) baramad ho raha hai. Ab kainat ka zarra zarra bedar ho raha hai aur sitaron ki tarah roshan mustaqbil ki taraf dekh raha hai.

دانہ را کہ بہ آغوشِ زمین است ہنوز
شاخ در شاخ و برومند و جواں می بینم
کوہ را مثلِ پرِ کاہِ سبک می یابم
پرِ کاہے صفتِ کوہِ گراں می بینم
Roman Urdu Translation
Dana ra ki ba aghosh-e-zamin ast hanooz,
Shakh dar shakh o baroomand o jawan mi beenam.
Koh ra misl-e-par-e-kah-e-subuk mi yabam,
Par-e-kah-e-sifat-e-koh-e-garan mi beenam.
English Translation
The seed that is still in the embrace of the earth, I see it already as a multi-branched, fruitful, and young tree. I find the mountain as light as a blade of straw, and I see a blade of straw with the weight of a heavy mountain.
Urdu
اقبال کی انقلابی نظر اس بیج کو دیکھ رہی ہے جو ابھی زمین کے اندر چھپا ہوا ہے مگر وہ مستقبل میں ایک تناور اور پھل دار درخت بنے گا۔ وہ کہتے ہیں کہ باطل کی طاقت کے پہاڑ اب میرے نزدیک ایک تنکے کی طرح ہلکے ہو چکے ہیں، جبکہ حق پر مبنی ایک معمولی سی کوشش (تنکہ) اب مجھے پہاڑ کی طرح وزنی اور طاقتور نظر آتی ہے۔ یعنی کمزور قومیں اب طاقتور بن رہی ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal ki inqilabi nazar is beej ko dekh rahi hai jo abhi zameen ke andar chhupa hua hai magar wo mustaqbil mein ek tanawar aur phal-dar darakht bane ga. Wo kehte hain ke baatil ki taqat ke pahar ab mere nazdeek ek tinke ki tarah halke ho chuke hain, jabke haq par mabni ek mamooli si koshish (tinka) ab mujhe pahar ki tarah wazni aur taqatwar nazar aati hai. Yani kamzor qoumain ab taqatwar ban rahi hain.

انقلا بے کہ نگنجد بہ ضمیرِ افلاک
بینم و ہیچ ندانم کہ جہاں می بینم
خرم آں کس کہ دریں گرد سوارے
بیند جوہرِ نغمہ ز لرزیدنِ تارے بیند
Roman Urdu Translation
Inqilabe ki na-gunjad ba zameer-e-aflak,
Beenam o hech na-danam ki jahan mi beenam.
Khurram aan kas ki dareen gard suwaray beenad,
Gauhar-e-naghma zi larzedan-e-taray beenad.
English Translation
I see a revolution so great that it cannot be contained within the heart of the heavens; I see it, yet I know not how I see it. Blessed is the one who sees the rider within this dust, and recognizes the essence of the melody from the mere vibration of a string.
Urdu
ایک ایسا عظیم انقلاب آنے والا ہے جس کی وسعت آسمانوں میں بھی نہیں سما سکتی۔ میں اس کا مشاہدہ کر رہا ہوں اگرچہ یہ بتانا مشکل ہے کہ یہ کیسے ہوگا۔ خوش نصیب ہے وہ شخص جو حالات کی اس دھول (گرد) میں آنے والے شہسوار (رہنما یا تبدیلی) کو دیکھ لے، اور تاروں کی تھر تھراہٹ سے ہی آنے والے نئے راگ کی پہچان کر لے۔
Roman Urdu
Ek aisa azeem inqilab aane wala hai jis ki wus’at asmanon mein bhi nahi sama sakti. Mein is ka mushahida kar raha hoon agarche ye batana mushkil hai ke ye kaise hoga. Khush-naseeb hai wo shakhs jo halat ki is dhool (gard) mein aane wale shahsuwar (rehnuma ya tabdeeli) ko dekh le, aur taron ki thartharahat se hi aane wale naye raag ki pehchan kar le.

زندگی جوئے رواں است و رواں خواهد بود
ایں مئے کہنہ جواں است و جواں خواهد بود
آنچہ بایست و نبود است ہماں خواهد بود
آنچہ بود است و نباید ز میاں خواهد رفت
Roman Urdu Translation
Zindagi joye rawan ast o rawan khwahad bood,
Een maye kuhna jawan ast o jawan khwahad bood.
Aanche bayast o na-bood ast haman khwahad bood,
Aanche bood ast o na-bayad zi miyan khwahad raft.
English Translation
Life is a flowing river and will remain flowing; this ancient wine is ever-young and will remain young. That which ought to be, but has not been, shall surely come to pass; and that which exists, but ought not to be, shall surely vanish.
Urdu
زندگی کا سفر کبھی نہیں رکتا، یہ ایک بہتا ہوا دریا ہے۔ حق کی یہ پرانی شراب ہمیشہ تازہ اور جوان رہے گی۔ وہ عدل و انصاف اور سچائی جو اب تک دنیا میں نہیں آئی، وہ اب ضرور قائم ہوگی؛ اور وہ ظلم و ستم اور باطل نظام جو آج موجود ہے مگر اس کا ہونا غلط ہے، وہ بہت جلد مٹ جائے گا۔ یہ حق کی فتح کا حتمی اعلان ہے۔
Roman Urdu
Zindagi ka safar kabhi nahi rukta, ye ek behta hua darya hai. Haq ki ye purani sharab hamesha taza aur jawan rahe gi. Wo adl-o-insaf aur sachayi jo ab tak duniya mein nahi aayi, wo ab zaroor qaim hogi; aur wo zulm-o-sitam aur baatil nizam jo aaj maujood hai magar is ka hona ghalat hai, wo bohat jald mit jaye ga. Ye haq ki fatah ka hatmi elaan hai.

عشق از لذتِ دیدار سراپا نظر است
حسن مشتاقِ نمود است و عیاں خواهد بود
آں زمینے کہ بر او گریہ خونیں زدہ ام
اشکِ من در جگرش لعلِ گراں خواهد بود
Roman Urdu Translation
Ishq az lazzat-e-deedar sarapa nazar ast,
Husn mushtaq-e-numood ast o ayan khwahad bood.
Aan zaminey ki bar-oo girya-e-khoonin zada-am,
Ashk-e-man dar jigar-ash laal-e-garan khwahad bood.
English Translation
Love has become all eyes through the joy of vision; Beauty longs to manifest itself and shall surely be revealed. That land upon which I have shed tears of blood—my tears shall turn into precious rubies within its heart.
Urdu
عشق اب مکمل طور پر دیدارِ الہیٰ اور حقیقت کی تلاش میں مگن ہو چکا ہے۔ اللہ کا حسن اور سچائی خود کو ظاہر کرنا چاہتی ہے اور وہ اب چھپی نہیں رہے گی۔ جس قوم اور جس زمین کے لیے میں نے خون کے آنسو بہائے ہیں اور تڑپا ہوں، میری وہ محنت اور میرے وہ آنسو رائیگاں نہیں جائیں گے بلکہ وہ اس زمین کے جگر میں قیمتی لعل (یعنی غیرت مند اور عظیم انسان) بن کر چمکیں گے۔
Roman Urdu
Ishq ab mukammal taur par deedar-e-Ilahi aur haqeeqat ki talash mein magan ho chuka hai. Allah ka husn aur sachayi khud ko zahir karna chahti hai aur wo ab chhuppi nahi rahe gi. Jis qoum aur jis zameen ke liye mein ne khoon ke aansu bahaye hain aur tadpa hoon, meri wo mehnat aur mere wo aansu raigan nahi jayein ge balkey wo is zameen ke jigar mein qeemti laal (yani ghairat-mand aur azeem insan) ban kar chamkein ge.

مژدۂ صبح دریں تیرہ شبانم دادند
شمع کشتند و ز خورشید نشانم دادند
Roman Urdu Translation
Muzda-e-subh dareen teera shabanam dadand,
Shama kushtand o zi khursheed nishanam dadand.
English Translation
In these nights, they have given me the tidings of the dawn; they extinguished the candle but pointed me toward the sun.
Urdu
غلامی اور مایوسی کی ان کالی راتوں میں مجھے ایک نئی صبح کی خوشخبری ملی ہے۔ اگرچہ ظاہری چھوٹی چھوٹی شمعیں (عارضی سہارے) بجھ گئی ہیں، لیکن مجھے اس عظیم سورج (اسلامی نشاۃ ثانیہ) کا پتہ دے دیا گیا ہے جو اب طلوع ہونے والا ہے۔ یہ اندھیروں کے خاتمے اور ایک روشن مستقبل کی نوید ہے۔
Roman Urdu
Ghulami aur mayusi ki in kaali raaton mein mujhe ek nayi subh ki khush-khabri mili hai. Agarche zahiri chhoti chhoti shamein (aarzi sahare) bujh gayi hain, lekin mujhe is azeem suraj (Islami Nashat-e-Sania) ka pata de diya gaya hai jo ab tulu hone wala hai. Ye andheron ke khatme aur ek roshan mustaqbil ki naveed hai.




