
(Zabur-e-Ajam-45) Part 1-42: Kaf Khak Barg Wa Sazam Bar Hai Fashanam Aora کفِ خاک، برگ و سازم، بر ہے فشانم او ر


کفِ خاک، برگ و سازم، بر ہے فشانم او را
بامید ایں کہ روزے بفلک رسانم او را
چہ کنم چہ چارہ گیرم کہ ز شاخ علم و دانش
نہ دمیدہ ہیچ خارے کہ بدل نشانم او را
دہد آتشِ جدائی شررِ مرا نمودے
بہ ہماں نفس بمیرم کہ فرونشانم او را
Roman Urdu
Kaf-e-khak, barg o sazam, bar hay fishanam oo ra
Ba-umeed-e-een keh rozay ba-falak rasan-am oo ra
Che kunam che chara geer-am keh zi shakh-e-ilm o danish
Na dumeeda hech kharay keh ba-dil nishan-am oo ra
Dahad atash-e-judayi sharar-e-mara namood-ay
Ba haman nafas bamer-am keh furo nishan-am oo ra
English Translation
This handful of dust is my only asset; I scatter it upon the path in the hope that one day I may raise it to the heavens. What can I do, what remedy can I seek? For not even a single thorn has sprouted from the branch of knowledge that I could plant in my heart. The fire of separation gives brilliance to my spark; I would die in the very breath that I extinguish this flame.
Urdu Translation
اے محبوب! میرا کل ساز و سامان تو مٹھی بھر خاک ہے۔ اور میں اسے اس امید پر راہوں میں بکھیر رہا ہوں کہ ایک نہ ایک دن میں اسے آسمان کی بلندیوں تک پہنچا دوں گا۔ یعنی محبوب کی راہ میں فنا ہو کر زندگی کا اعلیٰ مقصد حاصل کر لوں گا۔ میرے پاس اب اور چارہ کار کیا رہ گیا ہے؟ علم و دانش کی شاخ پر تو کوئی ایسا کانٹا بھی نہیں نکل سکا کہ میں اسے اپنے سینے میں چبھو کر (تیری محبت حاصل کر لوں)۔ ہجر و فراق کی آگ میری چنگاری میں اور زیادہ چمک پیدا کرتی ہے۔ میں تو اسی سانس میں مر جاتا ہوں جس سانس میں اسے (آگ کو) بجھا دوں۔

مئے عشق و مستی او نرود بروں ز خونم
کہ دل آں چناں ندادم کہ دگر ستانم او را
تو بلوحِ سادہ من ہمہ مدعا نوشتی
دگر آں چناں ادب کن کہ غلط نخوانم او را
بحضورِ تو اگر کسے غزلـے ز من سراید
چہ شود اگر نوازی بہ ہمیں کہ: “دانم او را”
Roman Urdu
May-e-ishq o masti-e-oo narawadh beroon zi khoonam
Keh dil aan chanan na-dadam keh digar satan-am oo ra
Tu ba-lauh-e-sada-e-man hama mudda’a nawishti
Digar aan chanan adab kun keh ghalat na-khwanam oo ra
Ba-huzoor-e-tu agar kasay ghazalay zi man sarayadh
Che shawadh agar nawazi ba-hamee keh: “danam oo ra
English Translation
The wine of His love and intoxication shall never leave my blood, for I did not give my heart away such that I would take it back again. You have written all the purposes of life upon the blank tablet of my soul; now guide me such that I may never misread Your writing. If someone sings a ghazal of mine in Your presence, what would be lost if You favored me by saying: “I know him.”
Urdu Translation
اس کے عشق اور مستی کی شراب میرے خون سے باہر نہیں نکلتی، کیونکہ میں نے اسے دل اس لیے نہیں دیا تھا کہ اس سے واپس لے لوں۔ اے خدا! تو نے میری سادہ تختی پر زندگی کے تمام اصول (مطلب) تحریر کر دیے ہیں؛ اب مجھے ایسا شعور عطا کر کہ میں اس تحریر کو غلط نہ پڑھوں (یعنی تیرے اصولوں کے مطابق زندگی گزاروں)۔ تیری محفل میں اگر کوئی میری غزل گائے، تو کیا ہی اچھا ہو اگر تو ان الفاظ کے ساتھ مجھے نواز دے کہ: “میں اسے (شاعر کو) جانتا ہوں”۔
خلاصہ
Urdu Text
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ اقبال ہجر کی تڑپ کو وصل سے برتر قرار دیتے ہیں کیونکہ یہی تڑپ عشق کو زندہ رکھتی ہے۔ وہ اللہ تعالیٰ سے دعا کرتے ہیں کہ انہیں فطرت میں لکھے ہوئے الٰہی مقاصد کو سمجھنے کی توفیق عطا ہو اور ان کا کلام بارگاہِ الٰہی میں شرفِ قبولیت پائے۔
Roman Urdu
Iss ghazal ka khulasa yeh hai keh Iqbal hijr ki tarap ko wasl say bartar qarar detay hain kyun keh yehi tarap ishq ko zinda rakhti hai. Woh Allah say dua kartay hain keh unhen fitrat mein likhay huway maqasid ko samajhnay ki taufiq milay aur unka kalam maqbool ho.




