
(Zabur-e-Ajam-154) Mazhab-e-Ghulaman مذہبِ غلاماں

در غلامی عشق و مذہب را فراق
ماکیانِ زندگانی بے مذاق عاشقی؟
توحید را بر دل زدن
وانگہ خود را بہرِ مشکل زدن
در غلامی عشق جز گفتار نیست
کارِ ما گفتارِ ما را یار نیست
کاروانِ شوق بے ذوقِ رحیل
بے یقین و بے سبیل و بے دلیل
Roman Urdu
Dar ghulami ishq o mazhab ra firaq
Makiyan-e-zindagani be-mazaq Ashiqi?
Tawheed ra bar dil zadan
Wangah-e-khud ra bahr-e-mushkil zadan
Dar ghulami ishq juz guftar neest
Kaar-e-ma guftar-e-ma ra yaar neest
Karwan-e-shauq be-zauq-e-raheel
Be-yaqeen o be-sabeel o be-daleel
English Translation
In slavery, Love and Religion are separated; the honey of life loses its sweetness. What is true Love? It is to strike the heart with the hammer of Oneness (Tawheed) and then throw oneself into every difficulty for its sake. In slavery, Love is nothing but empty talk; our actions do not support our words. The caravan of passion lacks the desire to travel; it is without certainty, without a path, and without a guide.
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ غلامی ایک ایسی لعنت ہے جو عشق اور دین کے درمیان جدائی ڈال دیتی ہے۔ غلام قوموں کی زندگی میں نہ تو حقیقی مذہب باقی رہتا ہے اور نہ ہی وہ تڑپ جو زندگی کو بامقصد بناتی ہے۔ اصل عشق تو یہ ہے کہ انسان اللہ کی وحدانیت پر ایسا پختہ یقین رکھے کہ اس کی خاطر بڑی سے بڑی مصیبت میں کودنے سے بھی گریز نہ کرے۔ لیکن جو لوگ ذہنی یا جسمانی طور پر غلام ہوتے ہیں، ان کا عشق صرف زبانی جمع خرچ ہوتا ہے؛ ان کے عمل ان کے دعووں کا ساتھ نہیں دیتے۔ ان کے پاس شوق تو ہوتا ہے مگر آگے بڑھنے کی ہمت اور راستہ دکھانے والا یقین نہیں ہوتا۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke ghulami ek aisi laanat hai jo ishq aur deen ke darmiyan judayi daal deti hai. Ghulaman-e-waqt ki zindagi mein na to haqeeqi mazhab baqi rehta hai aur na hi wo tarap jo zindagi ko ba-maqsad banati hai. Asal ishq to ye hai ke insaan Allah ki wahdaniyat par aisa pukhta yaqeen rakkhe ke us ki khatir bari se bari museebat mein koodne se bhi gurez na kare. Lekin ghulami mein ishq sirf zabani jama-kharch hota hai; un ke amal un ke dawon ka sath nahi dete.

دین و دانش را غلام ارزان دہد
تا بدن را زندہ دارد جاں دہد
گرچہ بر لب ہائے او نامِ خداست
قبلۂ او طاقتِ فرمانرواست
نامش دروغ با فروغ
از بطونِ او نزاید جز دروغ
این صنم تا سجدہ اش کردی خداست
چوں یکے اندر قیام آئی فناست
آں خدا نانے دہد جانی دہد
این خدا جانے برد نانے دہد
آں خدا یکتاست، این صد پارہ ایست
آن ہمہ را چارہ، این بیچارہ ایست
آں خدا درمانِ آزارِ فراق
خدا اندر کلامِ او نفاق
Roman Urdu
Deen o danish ra ghulam arzan dihad
Ta badan ra zinda darad jaan dihad
Garche bar lab haye oo naam-e-Khuda-st
Qibla-e-oo taqat-e-farmanrawa-st
Naamish darogh-e-ba-farogh
Az batoon-e-oo nazayed juz darogh
Een sanam ta sajda-ash kardi khuda-st
Chun yakay andar qiyam ayi fana-st
Aan Khuda nanay dihad janay dihad
Een khuda janay burad nanay dihad
Aan Khuda yakta-st, een sad para-ist
Aan hama ra chara, een bechara-ist
Aan Khuda darman-e-azar-e-firaq
Khuda andar kalam-e-oo nifaq
English Translation
A slave sells his faith and wisdom cheaply; he gives up his soul just to keep his body alive. Though the name of God is on his lips, his true Qibla is the power of his master. The master’s power is a “glittering lie,” and it gives birth to nothing but falsehood. This idol (the master) remains a god only as long as you prostrate before him; the moment you stand up, he vanishes. The True God gives bread and life; this false god takes your life and gives you a mere loaf of bread. The True God is One; this one is fragmented into a hundred pieces. The True God is the cure for the pain of separation; this god creates hypocrisy in its words.
Urdu
غلام انسان اپنی روٹی کی خاطر اپنے دین اور اپنی عقل کا سودا کر لیتا ہے۔ وہ اپنے جسم کو پالنے کے لیے اپنی روح تک بیچ دیتا ہے۔ اگرچہ وہ بظاہر اللہ کا نام لیتا ہے، لیکن حقیقت میں اس کا رخ اپنے دنیاوی آقا کی طاقت کی طرف ہوتا ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ یہ دنیاوی طاقتور لوگ ایک ایسا جھوٹ ہیں جو وقتی طور پر چمکتا ہے، مگر ان کی بنیاد فریب پر ہے۔ یہ آقا تب تک خدا بنے رہتے ہیں جب تک تم ان کے سامنے جھکے رہتے ہو؛ اگر تم غیرتِ ایمانی کے ساتھ کھڑے ہو جاؤ تو ان کی طاقت ختم ہو جاتی ہے۔ سچا خدا وہ ہے جو زندگی اور رزق دونوں دیتا ہے، جبکہ یہ مصنوعی خدا (آقاؤں کی طاقت) تمہاری غیرت اور جان چھین کر تمہیں صرف ایک وقت کی روٹی دیتے ہیں۔
Roman Urdu
Ghulam insaan apni roti ki khatir apne deen aur apni aql ka sauda kar leta hai. Wo apne jism ko palne ke liye apni rooh tak bech deta hai. Agarchay wo bazahir Allah ka naam leta hai, lekin haqeeqat mein us ka rukh apne dunya-wi aaqa ki taqat ki taraf hota hai. Ye dunya-wi aaqa tab tak khuda bane rehte hain jab tak tum un ke samne jhuke rehte ho; agar tum ghairat-e-imani ke sath kharay ho jao to un ki taqat khatam ho jati hai. Sacha Khuda wo hai jo zindagi aur rizq dono deta hai.

بندہ را با خویشتن خوگر کند
چشم و گوش و ہوش را کافر کند
چوں بجاں عہدِ خود را راکب شود
تن بماند لیکن از تن غائب شود
زندہ و بے جاں چہ راز است این نگر
با تو گوئم معنیِ رنگیں نگر
مردن و ہم زیستن اے نکتہ رس
این ہمہ از اعتبارات است و بس
ماہیاں را کوہ و صحرا بے وجود
بہرِ مرغاں قعرِ دریا بے وجود
مردِ کر سوزِ نوا را مردہ !
لذتِ صوت و صدا را مردہ !
کور پیشِ چنگے و مزمور است
پیشِ رنگے زندہ در گور است کور
روح با حق زندہ و پایندہ ایست
ورنہ این را مردہ آں را زندہ ایست

آنکہ حیِ لایموت آمد حق است زیستن با
حق حیاتِ مطلق است ہر کہ بے
حق زیست جز مردار نیست
گرچہ کس در ماتمِ او زار نیست
از نگاہش دیدنی ہا در حجاب
قلبِ او بے ذوق و شوقِ انقلاب
سوزِ مشتاقی بہ کردارش کجا
نورِ آفاقی بہ گفتارش کجا
مذہبِ او تنگ چوں آفاقِ او
از عشا تاریک تر اشراقِ او
مرگِ آزارے از دمش گردد نا رہا
زندگی گردِ گنبدِ گرداں کجاست
عشق را از زندگی گراں بردوش
نزدِ آں کرمے کہ از گِل برنخاست
مہر و ماہ و صحنِ بوستاں کجاست
Roman Urdu
Banda ra ba kheshtan khogar kunad Chashm o gosh o hosh ra kafir kunad Chun ba-jaan ahd-e-khud ra rakib shawad Tan bamanad laykin az tan ghaib shawad Zinda o be-jaan che raaz ast een nigar Ba tu goyam mani-e-rangeen nigar Murdan o ham zeestan ay nukta-ras Een hama az itibar-at ast o bas Mahiyan ra koh o sahra be-wujood Bahr-e-murghan qar-e-darya be-wujood Mard-e-kar soz-e-nawa ra murda! Lazzat-e-saut o sada ra murda! Kor pesh-e-changay o mazmoor ast Pesh-e-rangay zinda dar gor ast kor Rooh ba Haq zinda o payinda-ist Warna een ra murda aan ra zinda-ist Aankay Hayy-e-Layaymoot amad Haq ast Zeestan ba Haq hayat-e-mutlaq ast Har ke be Haq zeest juz murdar neest Garchay kas dar matam-e-oo zar neest Az nigahish deedani-ha dar hijab Qalb-e-oo be-zauq o shauq-e-inqilab Soz-e-mushtaqi ba kirdarish kuja Noor-e-afaqi ba guftarish kuja Mazhab-e-oo tang chun afaq-e-oo Az isha tareek-tar ishraq-e-oo Murg-e-azaray az damish gardad na-raha Zindagi gurd-e-gunbad-e-gardan kuja-st Ishq ra az zindagi giran bar-dosh Nazd-e-aan kirmay ke az gil bar-nakhast Mahr o mah o sahn-e-bostan kuja-st
English Translation
The false god makes the slave accustomed to itself, making his eyes, ears, and mind unfaithful to the truth. When a person becomes a slave in spirit, the body remains, but the soul vanishes from it. Listen, O seeker of subtleties, to the true meaning of life and death: it is all a matter of perception. To a fish, the mountains and deserts do not exist; to the birds, the depths of the ocean do not exist. A deaf man is “dead” to the beauty of music; a blind man is “buried alive” when it comes to colors. The soul is truly alive only when it is connected to the Truth (God); otherwise, what one calls life is actually death. He who lives without God is nothing but a corpse, even if no one mourns him. His heart lacks the passion for revolution; his religion is as narrow as his limited world. To a worm that never leaves the mud, where are the sun, the moon, and the vast garden?
Urdu
اقبال زندگی اور موت کی ایک نئی تعریف بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جینا اور مرنا صرف سانس لینے کا نام نہیں بلکہ یہ بصیرت اور تعلقِ باللہ کا نام ہے۔ جیسے مچھلی کے لیے خشکی کا وجود نہیں اور پرندے کے لیے سمندر کی گہرائی کوئی معنی نہیں رکھتی، اسی طرح جس کا دل عشقِ الٰہی سے خالی ہو، وہ زندہ ہوتے ہوئے بھی مردہ ہے۔ ایک اندھے کے لیے رنگوں کی دنیا ختم ہے، اسی طرح ایک غلام اور بے دین انسان کے لیے کائنات کی وسعتیں اور انقلاب کی تڑپ ختم ہو جاتی ہے۔ جس کی روح اللہ سے نہیں جڑی، وہ ایک چلتی پھرتی لاش ہے جس پر کوئی رونے والا نہیں۔ جو کیڑا مٹی کے اندر ہی رہتا ہے، اسے کیا معلوم کہ باہر کتنا بڑا باغ، کتنا روشن سورج اور کیسا چاند ہے۔ اسی طرح پست ہمت لوگ زندگی کی اصل حقیقتوں سے محروم رہتے ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal zindagi aur maut ki ek nayi tareef bayan karte hain. Wo kehte hain ke jeena aur marna sirf saans lene ka naam nahi balkay ye baseerat ka naam hai. Jaise machli ke liye khushki ka wujood nahi, waise hi jis ka dil ishq-e-ilahi se khali ho, wo zinda hote hue bhi murda hai. Ek andhe ke liye rangon ki duniya khatam hai, isi tarah ek ghulam insaan ke liye inqilab ki tarah khatam ho jati hai. Jis ki rooh Allah se nahi juri, wo ek chalti phirti laash hai. Jo keera mitti ke andar rehta hai, use kya maloom ke bahar kitna bara bagh aur roshan sooraj hai.

از غلام ذوقِ دیدارے مجوئے
از غلام جاںِ بیدارے مجوئے
دیدہ او محنتِ دیدن نبرد
در جہاں خورد و گراں خوابید و مرد
حکمراں بکشایدش بندے اگر
می نہد بر جانِ او بندے دگر
سازد آئینے گرہ اندر گرہ
گویدش می پوش ازیں آئیں زرہ
بیمِ مرگِ ناگہاں افزایدش
پیز پیزِ قہر و کیں بنمایدش
تا غلام از خویش گردد ناامید
آرزو از سینہ گردد ناپدید

گاہ اورا خلعتِ زیبا دہد
ہم زمامِ کار در دستش نہد
خیرہ را شاطر ز کف بیرون جہاند
بیذقِ خود را بفرزینی رساند
نعمتِ ملوک امروز را شیداش کرد
بمعنی منکرِ فرداش کرد
تن ز استبرق، مہرِ ملوک
جاںِ پاک از لاغری مانندِ دوک
گردد ار زار و زبوں پاک جاںِ پاک
کہ گردد قریہ تن با ہلاک
بند بر پا نیست بر جاں و دل است
مشکل اندر مشکل اندر مشکل است
Roman Urdu
Az ghulam zauq-e-deedaray majoye
Az ghulam jaan-e-bedaray majoye
Deeda-e-oo mehnat-e-deedan nabard
Dar jahan khurd o guran khwaabeed o murd
Hukmran bukshayad-ish banday agar
Mi nehad bar jaan-e-oo banday digar
Sazad aaeenay girah andar girah
Goyad-ish mi posh azeen aaeen zirah
Beem-e-murg-e-nagahan afzayed-ish
Peez peez-e-qahar o keen banmayed-ish
Ta ghulam az khesh gardad na-umeed
Arzoo az seena gardad na-padeed
Gah oo-ra khilat-e-ziba dihad
Hum zamam-e-kaar dar dastish nihad
Kheera ra shatir ze kaf beroon jahanad
Bezaq-e-khud ra ba-farzaini rasanad
Nemat-e-muloog imroz ra shaydash kard
Bamani munkir-e-fardash kard
Tan ze istabraq, mahr-e-muloog
Jaan-e-paak az laghari manand-e-dook
Gardad ar zaar o zaboon paak jaan-e-paak
Ke gardad qariya-e-tan ba halak
Band bar pa neest bar jaan o dil ast
Mushkil andar mushkil andar mushkil ast
English Translation
Do not seek the desire for vision from a slave, nor expect an awakened soul from him. His eyes never took the trouble to truly see; he lived in this world only to eat, sleep heavily, and die. If a ruler unties one chain from a slave, he immediately binds his soul with another. He creates complex laws and systems (like knots within knots) and tells the slave to wear this “system” as protective armor. The ruler increases the slave’s fear of sudden death and displays the constant threat of wrath and hatred. All this is done so that the slave loses hope in himself and every spark of desire vanishes from his chest.
Sometimes the ruler gives the slave a beautiful robe of honor or puts the reins of some task in his hands. Like a clever chess player, the ruler moves the slave (the pawn) forward and even promotes it to the rank of a “queen” just to serve his own game. The favors of kings make the slave obsessed with the “today” (temporary gain), making him deny the importance of “tomorrow” (freedom/future). While the body is dressed in fine silk by the king’s favor, the pure soul becomes as thin and weak as a spindle. When the soul becomes wretched and weak, the “village of the body” also moves toward destruction. The shackles are not on the feet, but on the soul and heart—and this is a difficulty within a difficulty.
Urdu
اقبال فرماتے ہیں کہ جو شخص ذہنی طور پر غلام بن چکا ہو، اس سے حقیقت کو دیکھنے یا معرفتِ الٰہی کی تڑپ کی توقع رکھنا فضول ہے۔ غلام کی سوچ صرف اپنی مادی ضروریات تک محدود ہو جاتی ہے۔ اس کی آنکھیں بصیرت سے خالی ہوتی ہیں کیونکہ اس نے کبھی کائنات کے اسرار کو سمجھنے کی کوشش ہی نہیں کی۔ اس کی کل زندگی کا خلاصہ صرف کھانا، سونا اور پھر ایک دن خاموشی سے مر جانا ہے۔ اس کے پاس وہ بیدار روح نہیں ہوتی جو آزادی اور رفعت کی تمنّا کرے۔
اس بند میں ملوکیت اور حکمرانوں کی چالاکیوں کا ذکر ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ اگر کوئی ظالم حکمران بظاہر کوئی رعایت دے کر ایک زنجیر کھولتا ہے، تو وہ خفیہ طور پر غلام کے ذہن اور روح پر ایک نئی پابندی لگا دیتا ہے۔ وہ ایسے پیچیدہ قوانین اور سماجی ضابطے بناتا ہے جو بظاہر حفاظت کا ذریعہ لگتے ہیں مگر حقیقت میں وہ غلام کو مزید جکڑ لیتے ہیں۔ حکمران ہمیشہ غلام کے دل میں موت کا خوف اور اپنے غصے کی ہیبت بٹھا کر رکھتا ہے تاکہ غلام کبھی اپنی طاقت پر بھروسہ نہ کر سکے اور اس کے دل سے تبدیلی کی ہر خواہش ختم ہو جائے۔
اقبال نفسیاتی غلامی کی انتہا بیان کرتے ہیں کہ حکمران کبھی کبھی اپنے وفادار غلاموں کو بڑے عہدے اور قیمتی لباس (خلعت) دیتے ہیں۔ یہ بالکل شطرنج کی چال کی طرح ہے جہاں مہروں کو اپنی مرضی سے آگے بڑھایا جاتا ہے۔ غلام ان عارضی مراعات اور عیش و عشرت میں اتنا مگن ہو جاتا ہے کہ وہ اپنے روشن مستقبل اور آزادی کی فکر چھوڑ دیتا ہے۔ اس کا جسم تو بادشاہوں کے دیے ہوئے ریشمی لباس سے چمک رہا ہوتا ہے، لیکن اس کی روح کمزوری کی وجہ سے سوکھ کر کانٹا ہو جاتی ہے۔ اصل المیہ یہ ہے کہ غلامی کی زنجیریں اب پاؤں میں نہیں بلکہ دل اور دماغ میں جکڑی ہوئی ہیں، اور یہی وہ سب سے بڑی مشکل ہے جس کا حل بہت کٹھن ہے۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke jo shakhs zehni tor par ghulam ban chuka ho, us se haqeeqat ko dekhne ya marifat-e-ilahi ki tarap ki tawaqqo rakhna fazool hai. Ghulam ki soch sirf apni madi zarooriyat tak mehdood ho jati hai. Us ki aankhen baseerat se khali hoti hain kyunke us ne kabhi kainat ke asrar ko samajhne ki koshish hi nahi ki. Us ki kul zindagi ka khulasa sirf khana, sona aur phir ek din khamoshi se mar jana hai.
Is band mein hukmranon ki chalakiyon ka zikr hai. Iqbal kehte hain ke agar koi zalim hukmran bazahir koi riayat de kar ek zanjeer kholta hai, to wo khufiya tor par ghulam ke zehen aur rooh par ek nayi pabandi laga deta hai. Wo aise pechida qawaneen banata hai jo bazahir hifazat ka zariya lagte hain magar haqeeqat mein wo ghulam ko mazeed jakar lete hain. Hukmran hamesha ghulam ke dil mein maut ka khauf bitha kar rakhta hai taake us ke dil se tabdeeli ki har khwahish khatam ho jaye.
Iqbal nafsiyati ghulami ki intiha bayan karte hain ke hukmran kabhi kabhi apne wafadar ghulamon ko bare ohde aur qeemti libas dete hain. Ye bilkul shatranj ki chaal ki tarah hai. Ghulam in aarzi maraat mein itna magan ho jata hai ke wo apne roshan mustaqbil aur azadi ki fikr chor deta hai. Us ka jism to badshahon ke diye hue reshmi libas se chamak raha hota hai, lekin us ki rooh kamzori ki wajah se sookh jati hai. Asal alamiya ye hai ke ghulami ki zanjeeren ab paon mein nahi balkay dil aur dimagh mein hain.




